Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Udostępnij materiał Dodaj całą stronę do teczki
RfAtpd3sapVTY1
Poezja Źródło: Henry Oliver Walker, Poezja, 1896, domena publiczna.
Poezja
Henry Oliver Walker, Poezja, 1896, domena publiczna

W dziejach antycznej literatury greckiej wyróżnia się okres archaiczny (VIII–VI w. p.n.e.), okres klasyczny (V–IV w. p.n.e.) i okres hellenistyczny (III–I w. p.n.e.).

Można też zastosować podział w zależności od dominującego rodzaju literackiego. Pierwsza rozwijała się szczególnie epika (Homer, Hezjod), później - liryka, a potem - dramat (Ajschylos, Sofokles, Eurypides).

Już wiesz

Przypomnij sobie podział literatury na rodzaje oraz cechy odróżniające lirykę od pozostałych rodzajów literackich.

j0000000BLB1v38_0000000F
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Liryka

Grecy wymyślili nie tylko nazwę „liryka”, ale też samą lirykę. Słowo to kojarzy się (słusznie) z instrumentem muzycznym – lirą. To nie przypadek, bo w antyku poezję się śpiewało. Z tego względu stosowano też inną nazwę: melika. Słowo to również kojarzy się muzycznie – z melodią. Dziś zazwyczaj używamy kolejnego określenia pochodzącego z greki, w której występuje wyraz poiesis, oznaczający tworzenie, a w języku polskim brzmiący – poezja.

Ćwiczenie 1.1
RrbOCG0UpKZOh1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 1.2

Liryka (jak cała literatura) podejmuje bardzo różne zagadnienia. Można jednak wymienić kilka podstawowych tematów poruszanych przez twórców wszystkich epok oraz kręgów kulturowych.

Spróbujcie w klasie wymienić te główne tematy.

Ważne!

Ze względu na poruszany temat lirykę dzielimy na: miłosną, refleksyjno‑filozoficzną, patriotyczną, religijną, biesiadną i autotematyczną.

j0000000BLB1v38_0000000W
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Tyrtajos

R1R6INF6VWtft1
Spartański hoplita
licencja: CC BY-SA 3.0
Tyrtajos (Tyrteusz)

Tyrtajos (Tyrteusz)

Żył w VII w. p.n.e. Prawdopodobnie był Ateńczykiem, ale jego literackie dokonania kojarzy się ze Spartą. Według legendy został wysłany do ówczesnych sprzymierzeńców Aten, aby zagrzewać ich do wojny z Meseńczykami.

Ułożył ok. 150 pieśni (elegii), ale pozostało po nim niecałe 150 wersów.

Ciekawostka

1. Dzieci od najwcześniejszych lat trenowały biegi, zapasy, rzut dyskiem i oszczepem – dziewczynki też! […] 2. Każdego noworodka badała rada starszych. Jeśli dziecko wyglądało na zdrowe i silne, rada decydowała: będzie żyć! Jeżeli jednak niemowlak był kaleki lub słaby, porzucano go w górach i pozostawiano własnemu losowi. 3. Dziecko nie należało do rodziców – było własnością Sparty. W wieku siedmiu lat musiało wstąpić do „szczepu”. Najbardziej brutalny dzieciak zostawał przywódcą takiego szczepu i rozkazywał innym. Dorośli często skłócali podopiecznych, żeby sprawdzić, który jest najsilniejszy i najbardziej agresywny. […] 4. Spartańskie dzieci chowano o chłodzie i głodzie. Zachęcano je do kradzieży jedzenia – ta umiejętność przydawała się później podczas wojny. Jeśli je przyłapano, dostawały baty. Nie karano ich jednak za samą kradzież, ale za to, że dały się złapać. Bicie uważano za dobry sposób na hartowanie ducha. Jeżeli delikwent takiej kuracji nie wytrzymał, miał po prostu pecha.

Ciekawostka

Choć w kulturze spartańskiej osoby niepełnosprawne traktowano jako nieprzydatne, to największy poeta związany z tym państwem (czyli Tyrtajos) był kulawy.

[Rzecz to piękna…]Tyrtajos
Tyrtajos [Rzecz to piękna…]

Rzecz to piękna zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu,
Ginie człowiek odważny, walcząc w obronie ojczyzny;
Kiedy atoli swe miasto i ziemię żyzną porzuca,
Wnet żebrakiem się staje – los to najgorszy ze wszystkich –
Jako że z miłą swą matką i z ojcem staruszkiem się błąka,
Dzieci maleńkie przy sobie mając i prawą małżonkę.
Wówczas wrogość go wita wśród ludzi, do których przybędzie
Przed niedostatkiem uchodząc, biedą nieszczęsną trapiony,
Hańbą rodzinę okrywa, zeszpeca wygląd swój świetny,
Wszelka niesława a także zło tuż za nim podąża.
Skoro więc błędny wygnaniec żadnego nie budzi współczucia,
Żadną czcią się nie cieszy, przyszłość też rodu niweczy,
Walczmy mężnie w obronie tej naszej ziemi i dzieci,
Choćbyśmy zginąć musieli, życia swojego nie szczędźmy.
Nuże, młodzieńcy, walczcie, a jeden przy drugim niech wytrwa,
Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie, ni strachu,
Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa,
Lęk przed życia utratą, z wrogiem się starłszy, odrzućcie,
Tych zaś, którym już wiek poruszania się lekkość odebrał,
Nie zostawiajcie uchodząc z bitwy, starców czcigodnych.
Szpetna wszakże to rzecz, gdy w pierwszym szeregu walczących,
Tam, gdzie miejsce jest młodych, legnie starszy już człowiek,
Białe włosy na głowie mający i brodę srebrzystą,
Który ducha mężnego tchnienie wydaje ostatnie
W pył, a w miłych swych dłoniach skrwawiony srom ukrywa
– Rzecz to szpetna dla oczu, tego nie godzi się widzieć –
Ciało zaś z szat ma odarte; młodemu zaś wszystko przystoi,
Póki uroczej młodości kwiat go świetny ozdabia;
Żyjąc, podziw on wzbudza wśród mężczyzn, dla niewiast uroczym
Zda się, a pięknym, gdy zginie walcząc w pierwszym szeregu.
Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stając, a obie
Nogi niech oprze o ziemię mocno, i zęby zaciśnie.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_002
Ćwiczenie 2.1
Rjg5LRl15wrNn1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2.2

Zacytuj fragment, w którym zawarto główną ideę utworu.

Ćwiczenie 2.3

Nazwij główną ideę utworu Tyrtajosa.

Ćwiczenie 2.4

Opisz kompozycję wiersza.

Ćwiczenie 2.5

Podziel utwór na części. Uzasadnij ten podział.

Ćwiczenie 2.6

Jaki charakter ma wojna, o której mówi utwór?

Ćwiczenie 2.7

Do kogo zwraca się postać mówiąca?

Ćwiczenie 2.8

Uzasadnij, dlaczego – według Tyrtajosa – „los najgorszy” to wygnanie.

Ćwiczenie 2.9

Wymień argumenty, których używa postać mówiąca, by zawstydzić tchórzy.

Ćwiczenie 2.10

Przyjrzyj się ilustracji przedstawiającej spartańskiego hoplitę, czyli ciężkozbrojnego piechura. Czy z wiersza Tyrtajosa wynika, że poeta zaprezentował właśnie ten typ wojownika?

R1E1bRg3SfniY
Hoplita
Hoplita, domena publiczna
Tyrteizm
Definicja: Tyrteizm

Heroiczna postawa polegająca na walce za ojczyznę, a nawet oddaniu za nią życia. Nazwa pochodzi od imienia Tyrtajosa. Motywy tyrtejskie występują w literaturze wszystkich epok (w Polsce zwłaszcza w romantyzmie i twórczości związanej z II wojną światową). Zadaniem twórcy po nie sięgającego jest zagrzewanie do boju w imię zagrożonego kraju.

j0000000BLB1v38_0000002V
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Symonides

R1e5N4m3ZmreP
Fragment mozaiki z Pompejów przedstawiającej Symonidesa
domena publiczna

Grecy (nie tylko Spartanie) byli wojownikami. Ich dzieje to historia wojen zaczepnych i obronnych. Świadczą o tym eposy Homera, dramaty Ajschylosa oraz utwory poetyckie. Poza Tyrtajosem o bojowaniu pisali też inni, np. Symonides.

Symonides

Symonides

Pochodził z wyspy Kos (Keos), leżącej w pobliżu dzisiejszej Turcji; żył na przełomie VI i V w. p.n.e. Uważa się go za najwybitniejszego twórcę greckich epigramatów.

Pozostało po nim ok. 70 fragmentów utworów.

[Tym, co w wąwozie…]Symonides
Symonides [Tym, co w wąwozie…]

Epigram Symonidesa znajdujący się na tablicy upamiętniającej bitwę pod Termopilami, umieszczonej w pobliżu miejsca potyczki

Epigramat Symonidesa poświęcony Spartanom poległym pod Termopilami

Przechodniu, powiedz Sparcie, tu leżym, jej syny. Prawom jej do ostatniej posłuszni godziny.

Tym, co w wąwozie termopilskim legli
Sławę przeznaczył los,
Piękną zdarzył im śmierć:
Grób ich – ołtarzem.
Jęk żałobny przemienił się w pamięć,
Lament rozbrzmiał pochwałą.
Takiego całunu nie strawi pleśń
Ni czas, co wszystkiemu kres kładzie.
Ten święty grób mężów szlachetnych
Wypełnił się chwałą Hellady.
Poświadczy to Leonidas,
Król Sparty, co przykład dzielności wspaniałej
Okryty sławą na wieki zostawił.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_003
Ważne!

Bitwa pod Termopilami odbyła się w 480 r. p.n.e. Wzięli w niej udział Grecy (pod przywództwem Spartan, których królem był Leonidas), a atakującymi byli Persowie. W tym epizodzie II wojny perskiej wszyscy Grecy zginęli (w sumie ok. 2000 żołnierzy), ale poległo też ok. 20 000 Persów. Choć obrońcy przegrali, ich postawa stała się wzorcem dla wojowników greckich.

JPOL_E3_E4_Tekstykultury
RkknlaMsQTjD31
Pomnik Leonidasa i 300 Spartan poległych pod Termopilami, znajdujący się u wzgórza, na którym Spartanie się bronili. Pomnik Leonidasa i 300 Spartan poległych pod Termopilami, znajdujący się u wzgórza, na którym Spartanie się bronili. Źródło: licencja: CC BY 2.5.
Pomnik Leonidasa i 300 Spartan poległych pod Termopilami, znajdujący się u wzgórza, na którym Spartanie się bronili.
licencja: CC BY 2.5
JPOL_E3_E4_Tekstykultury
Ćwiczenie 3

Porównaj oba teksty Symonidesa. Spróbuj na ich podstawie zbudować definicję pojęcia epigramat (epigram).

uzupełnij treść
Epigramat (epigram)
Definicja: Epigramat (epigram)

Krótki utwór mający postać aforyzmu (często dwuwersowego), który pierwotnie miał formę napisu o charakterze informacyjnym, umieszczanego na pomnikach, budowlach, naczyniach wotywnych. Już w starożytnej Grecji nadano mu cechy dzieła literackiego.

Ćwiczenie 4.1

Do kogo skierowany jest epigramat zaczynający się od słów: „Tym, co w wąwozie…”?

Ćwiczenie 4.2

Kto ma chwalić poległych?

Ćwiczenie 4.3

O czym świadczą ustalenia zawarte w poprzednim punkcie?

Ćwiczenie 4.4

Czy sensowne jest chwalenie tych, którzy przegrali? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 4.5

Jaką funkcję pełni porównanie grobu do ołtarza?

Ćwiczenie 4.6

Postać mówiąca nie tylko chwali, lecz także przejawia żal. Poszukaj w tekście cytatów ilustrujących te zachowania.

[Nie mów nigdy…]Symonides
Symonides [Nie mów nigdy…]

Nie mów nigdy – człowiecze –
co przyniesie ci jutro,
Nie obliczaj, jak długo
będzie trwać czyjeś szczęście:
Los odmieni się, zanim
lotna mucha w powietrzu
Zdąży przemknąć przed tobą.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_004
Ćwiczenie 5.1

Jaki temat podejmuje utwór Symonidesa?

Ćwiczenie 5.2

Czy wiersz [Nie mów nigdy…] można nazwać epigramatem? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 5.3

Udowodnij, że jest to utwór o pesymistycznej wymowie.

Ćwiczenie 5.4

Udowodnij, że jest to utwór o optymistycznej wymowie.

Ćwiczenie 5.5

Streść wymowę utworu w jednozdaniowej sentencji.

[Bo nawet tym…]Symonides
Symonides [Bo nawet tym…]

Bo nawet tym co niegdyś żyli na tej ziemi,
Półbogom narodzonym z bogów – panów świata,
Nie poskąpiło życie trudów, niebezpieczeństw,
Zagłady – nim doszli starości.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_005
[Bo – bez rozkoszy…]Symonides
Symonides [Bo --- bez rozkoszy…]

Bo – bez rozkoszy – jakież życie,
Jakaż władza nęcić nas może?
Bez niej – nawet bogów wieczny
Żywot zazdrości niegodzien.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_006
Ćwiczenie 6.1

Poszukaj jak najwięcej podobieństw między powyższymi utworami.

Ćwiczenie 6.2

Wskaż główne różnice między oboma utworami.

Ćwiczenie 6.3

Co w utworach Symonidesa można określić jako nieaktualne?

j0000000BLB1v38_0000005K
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Safona

RJQUxPLjZ3YLM
Rzymska kopia greckiego popiersia Safony
ok. V w. p.n.e., Muzea Kapitolińskie, domena publiczna
Safona

Safona

Poetka starożytności; żyła na przełomie VII i VI w. p.n.e. na wyspie Lesbos; prowadziła tam rodzaj szkoły‑stowarzyszenia, w której wychowywała córki arystokratycznych rodów, ucząc je czci dla Afrodyty.

Po Safonie zostało kilkanaście krótkich utworów (z ok. 6000 wierszy przez nią napisanych).

RVxz0H0EvpG8E1
Przyjrzyj się obrazowi Julesʼa Éliego Delaunaya (XIX-wiecznego francuskiego malarza) pt. Safona całuje swoją lirę. Spróbuj zinterpretować tytuł dzieła. Co mówi on o bohaterce obrazu?
Jules Élie Delaunay, Safona całuje swoją lirę, domena publiczna
[Przed twym tronem…]Safona
Safona [Przed twym tronem…]

Do Afrodyty
Przed tronem twym się chylę, Afrodyto,
nęcąca w zdradne sieci córo Zeusa,
i błagam, smutkiem nie dręcz mego serca,
o nieśmiertelna,

lecz ku mnie zejdź, jak nieraz już czyniłaś,
gdy cię mój głos doleciał z oddalenia,
i dla mych skarg rzucałaś progi domu
wielkiego ojca.

Twój złoty wóz poniosły chyże ptaki
i raz po raz, nad kręgiem czarnej ziemi
zniżając lot, skrzydłami mocno biły
w jasnym eterze.

Ujrzałam cię, a ty, promieniejąca,
z uśmiechem na obliczu nieśmiertelnym,
spytałaś najłaskawiej, co mnie gnębi,
że ciebie wzywam,

kto wzniecił znów mych pragnień najgorętszych
serdeczny żar? Kogo mi przywieść ma
Peithoj0000000BLB1v38_000tp001Peitho ku miłości? Kto mnie skrzywdził,
kto ból mi zadał?

Unika cię? – mówiłaś. – Wnet odszuka!
Odtrąca dar? – Wnet tobie dary złoży.
Nie kocha cię? – W miłosne wpadnie sieci
choćby wbrew chęci.

I dzisiaj zejdź ze stopni swego tronu,
nie pozwól mi w daremnej trwać tęsknocie,
i stanąć racz w tej trudnej dla mnie chwili
po mojej stronie!

j0000000BLB1v38_00000_BIB_007

Po lekturze wiersza Safony odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 7.1

Do której kategorii tematycznej zaliczysz utwór poetki? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 7.2

Kim jest postać mówiąca?

Ćwiczenie 7.3

W jaki sposób została przedstawiona postać adresatki wiersza?

Ćwiczenie 7.4

Czemu służy poetycki obraz ukazany w środkowych strofach?

Ćwiczenie 7.5

W utworze jedna postać przywołuje słowa innej postaci (np. „Unika cię? – mówiłaś. – Wnet odszuka!”):

  • Jaki to typ mowy?

  • Czemu służy jej zastosowanie?

[Wydaje mi się…]Safona
Safona [Wydaje mi się…]

Wydaje mi się samym bogom równy
mężczyzna, który siadł naprzeciw ciebie
i słowa twoje przyjmuje z zachwytem,
w oczarowaniu.

Słodkim uśmiechem budzisz w nim pragnienia,
lecz w piersi mej drży serce pełne lęku,
i gdy na ciebie patrzę, głosu z krtani
dobyć nie mogę,

zamiera słowo, dreszcz przenika ciało
albo je płomień łagodny ogarnia,
ciemno mi w oczach, to znów słyszę w uszach
szum przejmujący.

Oblana potem, drżąca, zalękniona,
bardziej jak zwiędła, poszarzała trawa,
i już niewiele brak, abym za chwilę
padła zemdlona.

Ze wszystkim jednak trzeba się pogodzić.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_008
Ćwiczenie 8

Utwór jest podzielony na bardzo charakterystyczne strofy. Policz sylaby w poszczególnych wersach.

Strofa saficka
Definicja: Strofa saficka

Typ zwrotki być może wymyślonej przez Safonę; składa się z czterech wersów, przy czym trzy pierwsze są równe, a ostatni - o mniej więcej połowę krótszy. W języku polskim zazwyczaj jest to układ: 11, 11, 11, 5 sylab.

Rofyin3MSJfRR1
Fresk przedstawiający Safonę odnaleziony w Pompejach (mieście u stóp Wezuwiusza, zniszczonym w 79 r. n.e. przez wybuch wulkanu).
licencja: CC 0 1.0
RLiBoBzPZfZSn1
Na wazie pochodzącej z V w. p.n.e. przedstawiono m.in. Safonę – to postać siedząca i czytająca w otoczeniu trzech uczennic
licencja: CC BY 2.5
Ćwiczenie 9.1

Określ temat wiersza.

Ćwiczenie 9.2

Nadaj utworowi tytuł uwzględniający treść utworu. Uzasadnij swój wybór.

Ćwiczenie 9.3

Wiersz Safony nie ma tytułu. W tłumaczeniach nazywano wiersz np. Zazdrość albo Pożegnanie uczennicy. Który z proponowanych tytułów wydaje ci się bardziej odpowiedni? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 9.4

Wybierz jedną z poniższych wersji i znajdź w wierszu odpowiednie argumenty:
a) Postać mówiąca jest zazdrosna o mężczyznę.
b) Postać mówiąca jest zazdrosna o kobietę.
c) Postać mówiąca jest zazdrosna o kobietę i mężczyznę.

Ćwiczenie 9.5

Poszukaj w wierszu uzasadnienia dla słów, którymi postać mówiąca określa swój stan: „bardziej jak zwiędła, poszarzała trawa”.

Ważne!

Utwory Safony, w których z wielką czułością zwracała się do dziewcząt, spowodowały, że odczytywano je jako wyznania homoseksualne. Dziś jednak raczej dostrzega się w nich przejawy bliskiej przyjaźni niż miłości erotycznej.

j0000000BLB1v38_000tp001
j0000000BLB1v38_0000008B
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Anakreont

R7Z182IvuIN6j
Rzeźba głowy Anakreonta przechowywana w paryskim Luwrze
Eric Gaba, Musée du Louvre, licencja: CC BY 2.5
Literatura autotematyczna
Definicja: Literatura autotematyczna

Literatura o literaturze; twórczość, w której głównym motywem jest samo dzieło, jego powstawanie, wpływ na odbiorców, możliwość unieśmiertelnienia za sprawą pisania itd.

Anakreont

Anakreont

Poeta pochodzący z miasta Teos, żyjący w VI/V w. p.n.e.; część życia spędził w Atenach, gdzie zetknął się m.in. z Symonidesem.

Jest autorem licznych utworów (których większość przetrwała we fragmentach). Wiersze naśladujące tematykę i sposób jej ujmowania przez greckiego poetę nazywa się anakreontykami.

[Przynieś nam tu czarę…]Anakreont
Anakreont [Przynieś nam tu czarę…]

Przynieś nam tu czarę, chłopcze,
Chcę popijać jednym duszkiem!
Do dziesięciu kubków wody
Pięć zaledwie dolej wina,
Bym w bakchicznymj0000000BLB1v38_000tp002bakchicznym uniesieniu
Mógł zachować jakąś miarę.

Dalej – pora już porzucić
Zwyczaj uczt na modłę Scytówj0000000BLB1v38_000tp003Scytów
Wśród okrzyków, dzikiej wrzawy:
Gdy sączymy wino z wolna
Piękny hymn niech ktoś zanuci!

j0000000BLB1v38_00000_BIB_009
Ćwiczenie 10.1
RxHfHnaWnMOX31
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 10.2

Co powyższy utwór mówi na temat Scytów?

Ćwiczenie 10.3

Dlaczego postać mówiąca nie chce ich naśladować?

Ćwiczenie 10.4

W jaki sposób można tego uniknąć?

Ćwiczenie 10.5

Co postać mówiąca przeciwstawia okrzykom i wrzawie Scytów?

[Na śniadanie tylko trochę…]Anakreont
Anakreont [Na śniadanie tylko trochę…]

Na śniadanie tylko trochę
Ułamałem sobie placka,
Za to wina dzban wypiłem;
Teraz lekko trącam struny
Wdzięcznej liry i piosenkę
Śpiewam miłej mej ślicznotce.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00A
Ćwiczenie 11.1
RYYGdYj068FAK1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 11.2

Czym zajmuje się postać mówiąca?

Ćwiczenie 11.3

Poniższy obraz niemieckiego malarza, Norberta Schrödla (przełom XIX i XX wieku), nosi tytuł Poeta Anakreont z muzami (1890). Nazwij relacje między Anakreontem a muzami.

Rsf8k7TDct6J7
Poeta Anakreont z Muzami
Norbert Schrödl, Poeta Anakreont z Muzami, 1890, olej na płótnie, zbiory prywatne, domena publiczna
uzupełnij treść
[Znów purpurową mnie piłką…]Anakreont
Anakreont [Znów purpurową mnie piłką…]

Znów purpurową mnie piłką
Trafił Erosj0000000BLB1v38_000tp004Eros złotowłosy
I do igraszek z dziewczęciem
W barwnych sandałach zaprasza.

Lecz ona – Lesbos pięknego
Córa – spogląda wyniośle
Na mą siwiznę: gdzie indziej
Tęsknie kieruje swe oczy.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00B
Ćwiczenie 12.1
RFDdaefHwOnDM1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 12.2

Wyjaśnij sens pierwszej strofy.

Ćwiczenie 12.3

Co łączy zakochanie się z uderzeniem piłką?

Ćwiczenie 12.4

Wymień na podstawie tekstu powody nieszczęścia postaci mówiącej.

[Oszronione mam już skronie…]Anakreont
Anakreont [Oszronione mam już skronie…]

Oszronione mam już skronie,
Głowę srebro przyprószyło,
Przeminęła wdzięczna młodość,
Nie chcą służyć stare zęby.
Nie na długo szczęśliwego
Pozostało mi już życia.

I dlatego szlocham często
Pełen lęku przed Tartaremj0000000BLB1v38_000tp005Tartarem.
Straszna przecież głąb Hadesuj0000000BLB1v38_000tp006Hadesu
I bolesna doń jest droga,
A kto zejdzie raz pod ziemię
Nigdy więcej nie powróci.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00C
Ćwiczenie 13.1
R166VX9zegnjH1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 13.2

Czego uczy powyższy wiersz Anakreonta?

Ćwiczenie 13.3

Jaka jest według Anakreonta starość?

Ćwiczenie 13.4

Czego można się dowiedzieć z wiersza na temat greckich wierzeń w zaświaty?

Ćwiczenie 13.5

W utworze nie wspomina się o krainie szczęśliwej (na podobieństwo chrześcijańskiego nieba). Jak sądzisz, dlaczego?

Ćwiczenie 13.6

Na podstawie przeczytanych dotąd utworów Anakreonta zredaguj definicję anakreontyku.

uzupełnij treść
Anakreontyk
Definicja: Anakreontyk

Utwór, który i formą, i treścią nawiązuje do tego, jak i o czym pisał Anakreont. Są to zazwyczaj niewielkich rozmiarów kunsztowne wiersze, charakteryzujące się lekkim stylem i opiewające przyjemności życia (miłość, biesiadowanie), ale też melancholijny smutek z powodu utraty tych przyjemności.

j0000000BLB1v38_000tp002
j0000000BLB1v38_000tp003
j0000000BLB1v38_000tp004
j0000000BLB1v38_000tp006
j0000000BLB1v38_000tp005
j0000000BLB1v38_000000BK
JPOL_E3_E4_Konteksty

Teksty do wyboru

Bagnet na brońWładysław Broniewski
Władysław Broniewski Bagnet na broń

Kiedy przyjdą podpalić dom,
ten, w którym mieszkasz – Polskę,
kiedy rzucą przed siebie grom
kiedy runą żelaznym wojskiem

i pod drzwiami staną, i nocą
kolbami w drzwi załomocą –
ty, ze snu podnosząc skroń,
stań u drzwi.
Bagnet na broń!
Trzeba krwi!

Są w ojczyźnie rachunki krzywd,
obca dłoń ich też nie przekreśli,
ale krwi nie odmówi nikt:
wysączymy ją z piersi i z pieśni.

Cóż, że nieraz smakował gorzko
na tej ziemi więzienny chleb?
Za tę dłoń podniesioną nad Polską –
kula w łeb!

Ogniomistrzu i serc, i słów,
poeto, nie w pieśni troska.
Dzisiaj wiersz – to strzelecki rów,
okrzyk i rozkaz:
Bagnet na broń!
Bagnet na broń!

A gdyby umierać przyszło,
przypomnimy, co rzekł Cambronnej0000000BLB1v38_000tp007Cambronne,
i powiemy to samo nad Wisłą.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00D
Ćwiczenie 14.1

Przeczytaj wiersz Władysława Broniewskiego. W notatce (ok. pół strony) udowodnij, że utwór ten realizuje zasady tyrteizmu.

Róże dla SafonyMaria Pawlikowska‑Jasnorzewska
Maria Pawlikowska‑Jasnorzewska Róże dla Safony

[…]
II
Jak śmiałaś pisać o różach,
Gdy historia płonęła jak bór w letnim skwarze?

Dziś, w bibliotekach, kustosz cykl dziejów odkurza,
A za oknem – wiosennie powrotna,
Safo śpiewa słowikiem,
Jak jej serce każe.
III
Już wtedy, w Mitylenie,
Jak i w całej Lesbos,
Obca jasnym, gajowym i nadmorskim bożkom,
Upadałaś, Miłości, pod ciężarem łez, bo
Jak dziś – byłaś słodko‑gorzką...
IV
Safo z puchem nad wargą,
Safo fiołkowłosa,
Gdy jej Eros serce przeszył na wskroś,
Zapatrzona w Plejady wschodzące w niebiosach,
Nazwała go:
Glukupikros...j0000000BLB1v38_000tp008Glukupikros...
V
Safo śniada. Safo długooka,
Drobna i niepozorna jak zwykłe słowiki,
Pokochała niejakiego Faonaj0000000BLB1v38_000tp009Faona,
Żeglarza urody przedniej,
Który, choć młody,
Lecz nienawidził liryki,
W szczególności safickiej ody.

Jakżeś ubogą była, siostro, przed nim
Ty, coś demonów usidliła tylu!
Jak pokorną w jego ramionach!
Ach, bo czym byłby słowik bez swojego trylu,
Słowik w oczach głuchego?
Czym jaśminy, nardy
I fiołki, pozbawionym węchu lub beznosym?
Czym dla śpiących ułuda księżycowej nocy.
Oplecionej zefirów szarfą?
Safo!
Natchniona!
Więc się i doczekałaś zasłużonej wzgardy
Niejakiego – Faona.
VI
Poetka, samobójczyni,
Loki rozwiawszy fiołkowe,
Nad wodą stoi...
”Safo, co chcesz uczynić?”

– „Chcę morze zarzucić na głowę,
By nikt nie dojrzał łez moich...”

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00E
Ćwiczenie 15

Czy kobieta powinna odsłaniać swoje emocje wobec ukochanego mężczyzny? A może raczej należy ukrywać uczucia? Napisz wypracowanie, w którym użyjesz cytatów z poezji Safony oraz z cyklu wierszy Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej.

Z greckiegoFranciszek Dionizy Kniaźnin
Franciszek Dionizy Kniaźnin Z greckiego

Anakreon, poeta miły,
Raz we śnie, jakby to na jawie zgoła,
Wita mnie jakoś, i k’sobiej0000000BLB1v38_000tp00Ak’sobie zawoła.
A ja zatym, co tchu i siły,
Lecę ku niemu; i co tylko zbiegę,
Ściskam, całuję wdzięcznego kolegę.

 Piękny to starzec był cały.
Ale ten starzec, podobien łabędziu,
Jeszcze połyskał w Cytery narzędziuj0000000BLB1v38_000tp00BCytery narzędziu.
Usta jemu winem woniały;
Drobny Kupidynek, by się nie zawadził,
Chwiejącego się za rękę prowadził.

 A tu, zdjąwszy mu z głowy wieniec,
Daje mi w ręce; wieniec – dar dozgonny,
Anakreontem wonnym wieniec wonny.
Włożyłem go na skroń – szaleniec:
Tak od tamtego wnet czasu człowieka
Żgaj0000000BLB1v38_000tp00CŻga miłość w serce, i srodze dopieka.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00F
AnakreontykAdam Asnyk
Adam Asnyk Anakreontyk

Nie szczędź mi rajskich rozkoszy,
Różanych ustek nie żałuj!
Zanim się dzika myśl spłoszy,
Niebieska! ty swoim wzrokiem
Zalej mnie blasków potokiem,
Bez końca pieść mnie i całuj!

Odpędzę widziadła wstrętne,
Ze śmiercią hardo się zmierzę,
Gdy w pocałunki namiętne
Roztopię duchową dzielność:
W rozkoszy tych nieśmiertelność –
W tę jednę, ach! tylko – wierzę!

Przed twym ożywczym płomieniem
Dusza ma kielich otwiera,
Rozkwita z dziewiczem drżeniem
W świateł i woni obłoku,
W twych ustach i w twoim wzroku
Znajdując wieczność – umiera.

Eros zawstydzi się blady
Przed moich pragnień pożarem;
Wśród sennej życia biesiady,
Pijąc nadziemskie słodycze –
Wszystkie łzy twoje przeliczę,
Dobyte szczęścia nadmiarem.

A gdy się strawi doszczętnie
To życie nic już niewarte –
W ostatniej chwili, namiętnie,
Na twojem oparty łonie,
W nowe się blaski przesłonię,
Patrząc w twe oczy otwarte.

j0000000BLB1v38_00000_BIB_00G
Ćwiczenie 16

Przeczytaj wiersze polskich twórców inspirujących się utworami Anakreonta. Zredaguj notatkę, w której przedstawisz treść tych inspiracji.

j0000000BLB1v38_000tp007
j0000000BLB1v38_000tp009
j0000000BLB1v38_000tp008
j0000000BLB1v38_000tp00A
j0000000BLB1v38_000tp00B
j0000000BLB1v38_000tp00C
j0000000BLB1v38_000000D0
JPOL_E3_E4_Preteksty

Twórczość tyrtejska

Ćwiczenie 17.1

Wymień cztery teksty kultury zachęcające do wspólnej walki z wrogiem.

Ćwiczenie 17.2

W jaki sposób sztuka może zachęcać do walki w obronie takich wartości, jak: ojczyzna, wiara, wolność, honor?

j0000000BLB1v38_000000DA
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 18

Na podstawie lirycznych utworów greckich sprzed 2500 lat udowodnij, że podejmują one tematy aktualne także dla nas.

Ćwiczenie 19

Zredaguj dwa argumenty lub kontrargumenty do tezy: „Nigdy nie należy się poddawać”.

R9UfUYZdOt3Im1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida