Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Większość mięczaków posiada muszle. Zwierzęta te noszą je już przeszło 570 mln lat, ponieważ tyle trwa ich historia. U gatunków morskich muszle bywają duże, grube i ciężkie. Skoro jednak mięczaki je wytwarzają, to korzyści z posiadania muszli muszą przeważać nad niedogodnościami. Sprawdźmy to!

RScilK2DlPhqS1
Źródło: Daniel Jolivet (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0.
Już wiesz
  • pierścienice poruszają się dzięki mięśniom i płynowi usztywniającemu ciało;

  • miękkie ciało pierścienic jest chronione dzięki wytwarzaniu domków albo prowadzeniu podziemnego, skrytego trybu życia;

Nauczysz się
  • identyfikować na podstawie cech budowy nieznany organizm jako przedstawiciela mięczaków;

  • wskazywać i opisywać przystosowania ślimaka do lądowego lub wodnego trybu życia (na podstawie obserwacji);

  • wskazywać i opisywać przystosowania małża i głowonoga do wodnego trybu życia (na podstawie obserwacji);

  • omawiać sposoby poruszania, odżywiania i rozmnażania się mięczaków;

  • oceniać znaczenie mięczaków w przyrodzie i gospodarce.

iWu67N14wc_d5e208

1. Mięczaki

Mięczaki są zwierzętami o miękkim, niesegmentowanym ciele, najczęściej zbudowanym z 3 części: głowy, tułowia, zwanego workiem trzewiowymworek trzewiowyworkiem trzewiowym i nogi. Zwykle posiadają symetrię dwuboczną. Na głowie występuje otwór gębowy oraz narządy zmysłów, jak czułki i oczy. NoganogaNoga jest silnie umięśniona i służy do poruszania się. Worek trzewiowy zawiera większość narządów wewnętrznych. Na jego powierzchni leży fałd skórny, zwany płaszczempłaszczpłaszczem, który u większości mięczaków wytwarza twardy, wysycony solami wapnia szkielet zewnętrzny w postaci muszlimuszlamuszli. U głowonogów i nagich ślimaków jest ona zredukowana do niewielkiej płytki obrośniętej przez fałd płaszcza lub nie występuje w ogóle. Na wewnętrznej powierzchni muszli znajdują się przyczepy mięśni uczestniczących w ruchu.

Narządem wymiany gazowej u większości mięczaków są skrzela położone w jamie płaszczowejjama płaszczowajamie płaszczowej, przestrzeni obecnej między płaszczem a workiem trzewiowym. Ślimaki lądowe prowadzą wymianę gazową przez silnie ukrwioną powierzchnię jamy płaszczowej pełniącą rolę płuca.

R1czHcI5ljB6Z1
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., Line Sabroe (https://www.flickr.com), Orin Zebest (https://www.flickr.com), Derek Keats (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0.
Polecenie 1

Kształt, wielkość i barwa muszli to cechy umożliwiające rozpoznawanie przedstawicieli poszczególnych gatunków mięczaków. Porównaj budowę muszli 2 różnych gatunków ślimaków lądowych. Obserwację przeprowadź na podstawie okazów muszli lub galerii 1. Zaprojektuj tabelę i zapisz w niej wyniki porównania.

Ciekawostka

Wymarłymi przedstawicielami mięczaków były m.in. żyjące w morzach (współcześnie z dinozaurami) amonity.Muszle niektórych z nich mogły osiągać nawet 2 m średnicy. Skamieniałe szczątki amonitów można znaleźć w Polsce, np. w Jurze Krakowsko‑Częstochowskiej i Górach Świętokrzyskich.

R4yLdpZeloQI11
Źródło: Bram from Breda (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 2.0.
iWu67N14wc_d5e257

2. Ślimaki

Ślimaki to najliczniejsza grupa mięczaków. Ich ciało składa się z wyraźnie wyodrębnionej głowy, worka trzewiowegonogi. Zwykle okryte jest spiralnie zwiniętą muszlą. Na głowie znajduje się 1 lub 2 pary czułków z osadzonymi na nich oczami.

RqpdliT1tKoyy1
Źródło: Anita Mowczan, PublicDomainPictures (https://pixabay.com/), licencja: CC BY 3.0.

W jamie gębowej ślimaków, na języku, umieszczony jest narząd, zwany tarkątarkatarką, złożony z kilku rzędów twardych, ostrych ząbków. Tarka może być wysuwana na zewnątrz i służyć do zeskrobywania pokarmu z podłoża, a nawet do odłamywania kawałków roślin i wywiercania otworów w muszlach innych mięczaków.

Wśród ślimaków spotykamy roślinożerców, mięsożerców, saprofity i pasożyty. Większość ślimaków lądowych żywi się roślinami. Nagie ślimaki, np. ślinik, szczególnie upodobały sobie grzyby (zarówno jadalne, jak i trujące). Najwięcej ślimaków drapieżnych występuje wśród gatunków morskich. Niektóre z nich polują na inne ślimaki oraz jamochłony, część żywi się padliną. Trafiają się też gatunki jadowite, które przytrzymują zdobycz ząbkami tarki albo nogą, a następnie paraliżują ją jadem.

RNmWBL7d9U5ki1
Prezentowany jest w dużym oddaleniu ślimak poruszający się po powierzchni szyby, pełzający w kierunku przyklejonej do powierzchni szyby sałaty (ślimak i sałata widoczne są od góry).Podczas pełzania ślimak filmowany jest od spodu, widać fale skurczów mięśni stopy i śluz pozostawiony przez niego podczas pełzania. Ślimak dopełza do sałaty i zaczyna ją zjadać. Następuje duże zbliżenie na jedzącego ślimaka. Ślimak jest filmowany od spodniej strony nogi (od dołu), którą jest przytwierdzony do szyby. Widać, w jaki sposób odrywa on fragmenty sałaty za pomocą tarki. Ślimak zjada ostatni fragment sałaty. Następuje odjazd kamery, ale nie tak daleko jak w przypadku pierwszej sceny. Zbliżenie na całego ślimaka z boku.

Noga umożliwia ślimakom ruch. Jej spodnia część wydziela śluz, który ułatwia poruszanie się, zmniejszając tarcie nogi o podłoże. Kiedy ślimak czuje się zagrożony, wciąga głowę i nogę do muszli. Jesienią, przed zapadnięciem w stan odrętwienia, ślimaki lądowe chowają się w muszli, a jej otwór zamykają wapiennym wieczkiem. W ten sposób chronią się przed drapieżnikami i wyschnięciem. Muszla ślimaka rośnie wraz z nim, jest jego szkieletem zewnętrznym i daje oparcie mięśniom. Równocześnie pełni funkcje ochronne.

Obserwacja 1

Ustalenie, jak porusza się ślimak.

Co będzie potrzebne
  • ślimak winniczek,

  • szklana płytka o zaokrąglonych krawędziach,

  • liść sałaty,

  • pipetka z odrobiną octu.

Instrukcja
  1. Połóż ślimaka na szklanej płytce i obserwuj od spodu, jak się porusza. Zwróć uwagę na ruch mięśni stopy. Zaobserwuj ślad, który zostawia.

  2. Połóż obok ślimaka liść sałaty. Zaobserwuj, czy ślimak zmieni kierunek ruchu.

  3. W odległości 3 cm od ślimaka narysuj octem linię przecinającą kierunek jego ruchu. Zadbaj, by nie zwilżyć ślimaka octem. Zaobserwuj kierunek ruchu zwierzęcia.

  4. Zaobserwuj i wymień narządy zmysłu ślimaka.

  5. Zaobserwuj reakcję ślimaka na zagrożenie.

  6. Po zakończeniu obserwacji umieść ślimaka w środowisku, z którego został zabrany.

Podsumowanie

Ślimak przemieszcza się, wykorzystując głównie narząd węchu, dotyku i wzroku. Pełza po podłożu, a śluz, którym je pokrywa, pomaga zmniejszyć tarcie. W razie zagrożenia mięśnie przyczepione do wnętrza muszli wciągają nogę i głowę do skorupy.

Ciekawostka

Niektóre ślimaki morskie mają silnie spłaszczoną nogę przypominającą płetwę. Dzięki niej potrafią aktywnie pływać w toni wodnej.

R1UPMErTGK6uC1
Źródło: Ed Bierman (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0.
iWu67N14wc_d5e371

3. Małże

Wszystkie małże żyją w wodzie i oddychają skrzelami. Są na ogół zwierzętami osiadłymi i nie mają wyodrębnionej głowy. Ich muszla składa się z 2 części, tzw. skorupek połączonych ze sobą za pomocą zawiasu utworzonego zwykle z nachodzących na siebie ząbków lub listewek. Skorupki mogą być zamykane dzięki skurczom mięśni znajdujących się w worze trzewiowym.

Niektóre małże, jak omułek jadalny czy racicznica zmienna, u podstawy nogi mają specjalny gruczoł, którego wydzielina, zwana bisiorembisiorbisiorem, umożliwia przytwierdzenie się do podłoża.

R1HREdRRGVpCO1
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Małże to filtratoryfiltratoryfiltratory, czyli organizmy żywiące się cząsteczkami materii organicznej i mikroorganizmami oddzielonymi z otaczającej wody. Wodę wraz z pokarmem i tlenem zasysają przez syfon wpustowy. W jamie skrzelowej małż oddziela szczątki organiczne oraz drobne organizmy i kieruje je do otworu gębowego. Skrzelami pochłania tlen i wydala dwutlenek węgla, a zużytą wodę usuwa na zewnątrz przez syfon wyrzutowy.

Polecenie 2

Przeanalizuj informacje zawarte na ilustracji. Sformułuj wniosek i wyjaśnij przyczyny dostrzeżonej prawidłowości.

R1QTote3axulc1
Źródło: Dariusz Adryan, Aung (https://commons.wikimedia.org), Rainer Zenz (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
Obserwacja 2

Oznaczanie małży na podstawie budowy skorupki.

Co będzie potrzebne
  • muszle wybranych gatunków małż występujących w Polsce (omułek jadalny, rogowiec bałtycki, małgiew piaskołaz, sercówka pospolita);

  • uproszczony klucz do oznaczania krajowych gatunków małży.

Instrukcja
  1. Zapoznaj się z kluczem do oznaczania małży.

  2. Zaobserwuj budowę skorupek małży i porównaj ich charakterystyczne cechy z opisami w kluczu. Ustal nazwy gatunkowe.

    RyyCmVAgE7jEx1
    Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Podsumowanie

Budowa skorupki małży może być pomocna w oznaczaniu tych zwierząt.

Ciekawostka

Wewnętrzna część muszli u wielu małży wyścielona jest warstwą perłową. Gdy do tkanki płaszcza wytwarzającego muszlę dostanie się ziarnko piasku (albo inny drażniący obiekt), zostaje ono otoczone masą perłową i powstaje perła. Perły wytwarzane są przez niektóre małże morskie i rzeczne.

R1Rrk7OqFOq7B1
Źródło: The_Wookies (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY 2.5.
Ciekawostka

Największym małżem świata jest przydacznia olbrzymia. Może ważyć nawet 320 kg i mieć muszlę dł. 150 cm. Dla porównania największy krajowy małż – szczeżuja olbrzymia – dorasta do 20 cm długości. W ciągu godziny potrafi przefiltrować 1,5 l wody. Bardziej wydajna od niej jest niewielka skójka malarska – w godzinę czyści 3,5 l wody.

RqzzHu7HV3FPF1
Źródło: Ratha Grimes (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0.
iWu67N14wc_d5e476

4. Głowonogi

Głowonogi to drapieżne mięczaki morskie. Oddychają skrzelami. Pływają, wykorzystując siłę odrzutu wody usuwanej z jamy płaszczowej. Posiadają dobrze wykształconą głowę, parę dużych oczu, otwór gębowy wyposażony w tarkę i masywne szczęki, które u niektórych gatunków (np. ośmiornic) tworzą dziób, kształtem przypominający ten występujący u papug.

Nogę głowonogów tworzy 8 lub 10 umięśnionych, ruchliwych ramion otaczających otwór gębowy, zaopatrzonych w przyssawki i służących do chwytania ofiar. Mątwy i kałamarnice mają 10 ramion, z których 2, często zwane czułkami, są wyraźnie dłuższe od pozostałych. Przyssawki na czułkach kałamarnic mają na brzegach chitynowe haczyki ułatwiające chwytanie ofiar o dużych rozmiarach. Część ośmiornic wydziela jad, który prawie natychmiast paraliżuje zdobycz.

Polecenie 3

Na workach trzewiowych kałamarnic, głowonogów o torpedowatym kształcie ciała, znajdują się płetwy. Wyjaśnij, dlaczego płetwy nie występują u ośmiornic.

Wskazówka

Jak sądzisz, który głowonóg rozwija większą prędkość podczas pływania?

Ciekawostka

Niektóre głowonogi, np. kałamarnice i mątwy, posiadają worek czernidłowy, w którym znajduje się czarno‑brązowa substancja – sepia (rodzaj atramentu). Przestraszony głowonóg wyrzuca ją gwałtownie przez lejek, tworząc chmurę, która odstrasza napastnika i zasłania go przed jego wzrokiem.

R1O9AU9ub5Srm1
Na białym tle pojawiają się kolejno pomarańczowe litery. Tworzą napis BIOLOGIA. Pod nim napis: MĄTWA.W oceanicznej głębi, pośród rafy koralowej, pływa mątwa. Wielki przezroczysty głowonóg leniwie wznosi się i opada. Ciało opasuje delikatna, mieniąca się płetwa. Z prawej głowa z żółtymi oczami zakończona licznymi, wąskimi ramionami.Mątwa płynie w lewo. Nogi i płetwa lekko falują.Zbliżenie z góry. Widać dokładnie jej przezroczyste wnętrze. Mieni się w jasnych odcieniach brązu.
iWu67N14wc_d5e538

5. Rozmnażanie mięczaków

Mięczaki rozmnażają się wyłącznie płciowo. Głowonogi, wiele gatunków małży i niektóre ślimaki są rozdzielnopłciowe, a większość ślimaków i część małży to obojnaki.

Dla ślimaków obupłciowych charakterystyczne jest zapłodnienie krzyżowe. Śimaki, podobnie jak pierścienice, sklejają się ze sobą brzusznymi stronami ciała i przekazują sobie plemniki. Do zapłodnienia dochodzi w ciele ślimaka. Jaja w otoczkach zawierających sole wapnia są składane do wygrzebanych w ziemi dołków.

R1McEHOcguIih1
Źródło: stux ( http://pixabay.com), licencja: CC0.

U małży zwykle występuje zapłodnienie zewnętrzne, a dorosłe osobniki uwalniają gamety do wody. Głowonogi rozmnażają się tylko raz w ciągu życia i wkrótce potem giną. W okresie godowym wykonują skomplikowane tańce podobne do tych obserwowanych u zwierząt kręgowych. Złożone jaja samica czyści z glonów, wymusza opływ wody nad nimi, zapewniając im odpowiednie natlenienie, przepędza potencjalnych intruzów. W tym czasie nie pobiera pokarmu, dlatego ginie zaraz po wykluciu się młodych.

Polecenie 4

U małży do zapłodnienia dochodzi w jamie płaszczowej. Skąd biorą się w niej gamety, skoro dorosłe osobniki zwykle uwalniają gamety do wody?

Wskazówka

Jaki ma to związek ze sposobem odżywiania się, charakterystycznym dla tych zwierząt?

iWu67N14wc_d5e599

6. Znaczenie mięczaków

Mięczaki mają duże znaczenie w środowisku wodnym. Są źródłem pokarmu dla wielu zwierząt, głównie ryb, ptaków, ssaków, rzadziej płazów i gadów, a także takich bezkręgowców, jak ślimaki, skorupiaki i rozgwiazdy. Małże przyczyniają się do oczyszczania wody poprzez odfiltrowywanie z niej cząstek materii organicznej.

Mięczaki od dawna służą człowiekowi jako źródło pokarmu bogatego w pełnowartościowe, łatwo przyswajalne białko i cenne mikroelementy. Popularnością cieszą się zwłaszcza w krajach, które mają bezpośredni dostęp do morza lub oceanu. Muszle mięczaków, a zwłaszcza wytwarzane przez małże perły, są cenione za swoje walory dekoracyjne i stosowane do wyrobu ozdób i biżuterii.

Ślimaki lądowe, zwłaszcza te nagie, powodują ogromne szkody w uprawie roślin. Przyczyniają się także do psucia się zgromadzonych owoców i warzyw. Drapieżne ślimaki morskie, np. rozkolce, bywają odpowiedzialne za straty w hodowli małży, głównie ostryg, omułków i perłopławów. Małże ryjące w twardym podłożu mogą niszczyć obiekty zanurzone w wodzie, np. drewniane urządzenia portowe i hydrotechniczne oraz kadłuby statków.

R1DuyjfKntkD61
Źródło: Brianhe at en.wikipedia (https://commons.wikimedia.org), public domain.
Polecenie 5

Niektóre ślimaki i małże są żywicielami wielu pasożytów. Podaj przykłady takich pasożytów. Wyjaśnij, w jaki sposób człowiek może się nimi zarazić.

iWu67N14wc_d5e650

Podsumowanie

  • Mięczaki żyją w wodzie słodkiej, słonej lub na lądzie.

  • Mięczaki to bezkręgowce, które posiadają miękkie, niesegmentowane ciało, zwykle składające się z 3 części: głowy, worka trzewiowego i nogi.

  • Worek trzewiowy mięczaków pokryty jest fałdem nabłonka, zwanym płaszczem, który wydziela substancje wytwarzające szkielet zewnętrzny w postaci muszli.

  • Mięczaki, z wyjątkiem ślimaków lądowych, oddychają skrzelami, które znajdują się w jamie płaszczowej.

  • Mięczaki rozmnażają się płciowo.

Praca domowa
Polecenie 6.1

Wymień cechy mięczaków, które pozwalają je odróżnić od innych zwierząt.

Polecenie 6.2

Porównaj budowę i tryb życia ślimaka winniczka, omułka jadalnego i kałamarnicy zwyczajnej.

iWu67N14wc_d5e766

Słowniczek

bisior
bisior

wydzielina gruczołu znajdującego się w nodze małży, która po dostaniu się do wody krzepnie w postaci wiązki cieniutkich, lśniących niteczek, umożliwiając przytwierdzenie się do podłoża

filtratory
filtratory

zwierzęta cudzożywne, które za pomocą specjalnych narządów przecedzają duże ilości wody, zatrzymując cząstki organiczne i drobne organizmy, którymi się żywią; należą do nich gąbki, niektóre pierścienice, małże, część owadów; czasem w tej grupie umieszcza się także wieloryby

jama płaszczowa
jama płaszczowa

przestrzeń (jama) znajdująca się między fałdem płaszcza a workiem trzewiowym mieczaków

muszla
muszla

wapienny szkielet zewnętrzny pokrywający ciało mięczaków, przytwierdzony do niego za pomocą mięśni; u niektórych grup częściowo lub całkowicie zredukowany

noga
noga

silnie umięśniona część ciała mięczaków znajdująca się po brzusznej stronie ciała; służy do pełzania, przyczepiania się do podłoża, zagłębiania się w nim lub do drążenia; noga głowonogów ma postać ramion lub czułków, które pełnią funkcję chwytną

płaszcz
płaszcz

fałd tkanki okrywający worek trzewiowy mięczaków i wydzielający substancję budującą muszlę

sepia
sepia

rodzaj czarno‑brązowego barwnika wytwarzanego przez niektóre głowonogi

tarka
tarka

narząd znajdujący się w jamie gębowej mięczaków na powierzchni języka, zbudowany z rzędów chitynowych ząbków; służy do odrywania kawałków pokarmu, jego zeskrobywania i rozdrabniania

worek trzewiowy
worek trzewiowy

część ciała mięczaków, w której znajdują się narządy wewnętrzne; okrywa go fałd zwany płaszczem

iWu67N14wc_d5e932

Zadania

Ćwiczenie 1
R1Md927pj5Ewj1
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RfJsnAXIE64361
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R1blEbnyMJK5G1
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
RqYQmw0040oKX1
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
R1RLjheFGIUT61
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
RzinvpeHsYv2G1
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida