Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
R7usWxXRdKR9Y1
Ilustracja z książki: Przygody Jana Chryzostoma Paska: według jego Pamiętników Ilustracja z książki: Przygody Jana Chryzostoma Paska: według jego Pamiętników Źródło: Jerzy Laskarys, 1882, domena publiczna.
Ilustracja z książki: Przygody Jana Chryzostoma Paska: według jego Pamiętników
Jerzy Laskarys, 1882, domena publiczna

W XVII stuleciu wiele dzieł pisanych było z myślą o obiegu rękopiśmiennym, a nie - o druku. Część dzieł ma charakter prywatnych pamiętników. Wśród nich wyszczególnia się różne odmiany, w zależności od tego, czy zachowano w nich chronologiczny układ wydarzeń, albo od tego, czy zapiski tworzone były na bieżąco. Innym kryterium podziału tego typu piśmiennictwa był podejmowany temat. Osobną kategorię stanowią opisy podróży, inną - relacje z wyprawy wojennej itd.

Z pewnością najsłynniejszym polskim pamiętnikiem baroku są zapiski szlachcica Jana Chryzostoma Paska.

Już wiesz

Na podstawie dowolnych źródeł opisz odmiany pamiętników (dziennik, diariusz, pamiętnik, annał, blog): zapisując w zeszycie ich krótkie charakterystyki. Pisz własnymi słowami.

j0000000CWB1v38_0000000G
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Jan Chryzostom Pasek – autor Pamiętników

Jan Chryzostom Pasek to autor prawdopodobnie tylko jednego dzieła – Pamiętników. Niemal przez półtora wieku dzieło było nieznane, bowiem autor go nie wydrukował go. Historia żołnierskiego i gospodarskiego życia Jana Chryzostoma Paska ujrzała światło dzienne dopiero w romantyzmie – Edward Raczyńskij0000000CWB1v38_000tp001Edward Raczyński, korzystając z XVIII‑wiecznej kopii, wydał tekst w 1836 r. Dzieło zachwyciło nie tylko reprezentantów tej epoki, bo i później widziano w nim wspaniałe odwzorowanie XVII‑wiecznej rzeczywistości i przede wszystkim – mentalności ludzi żyjących w tamtych czasach.

Jan Chryzostom Pasek
R1NFqzmwmsdHI
Ilustracja z książki: Przygody Jana Chryzostoma Paska: według jego Pamiętników
Jerzy Laskarys, 1882, domena publiczna

Jan Chryzostom Pasek

to najbardziej znany barokowy pamiętnikarz, przedstawiciel nurtu sarmackiego w polskim baroku. Urodził się ok. 1636 r. w województwie rawskim na Mazowszu w rodzinie szlacheckiej. Wiedzę zdobywał w kolegium jezuickim w Rawie. Co najmniej od 1656 r. służył w wojsku, a jego dowódcą był Stefan Czarniecki (znany m.in. z naszego hymnu). Walczył ze Szwedami na terenie Polski oraz w Danii (1658–1659), następnie z Węgrami i Moskwą, wziął też udział w wojnie domowej nazywanej rokoszem Lubomirskiego. W 1667 r. ożenił się i od tej chwili zajął się gospodarką. Zmarł w 1701 lub 1702 r., najprawdopodobniej w Niedzieliskach. Pozostawił po sobie Pamiętniki, uznawane za najlepszy zabytek pamiętnikarstwa staropolskiego.

Literatura barokuCzesław Hernas
Czesław Hernas Literatura baroku

Pamiętniki powstawały prawdopodobnie od 1690 r. Nie wiadomo, jaki okres życia Paska został w nich przedstawiony, bo rękopis przetrwał tylko w kopii, w której brak pierwszych ok. 50 kart, ale też fragmentów partii środkowej i zakończenia. Część zachowana (rozpoczynająca się wierszem) opowiada o latach 1656–88, przy czym można ją podzielić na dwa okresy: wojenny (1656–66) i ziemiański. Okres pierwszy obejmuje kampanie wojskowe, w których autor wziął udział, sporo też w nich interesujących uwag na temat obyczajów, np. dotyczących sypiania nago przez Duńczyków. Część druga jest mniej zajmująca, bo w życiu Paska – ziemianina mniej się działo. Dlatego nawet epizody niekiedy były przez niego rozbudowane ponad miarę (najsłynniejszy jest fragment o udomowionej wydrze, podarowanej przez pamiętnikarza królowi Janowi III).

Mimo że Pamiętniki nie są w pełni szczerym zapisem dziejów Paska (to raczej autokreacja, w której autor nieraz pokazuje się lepszym niż był rzeczywistości), dzieło uznaje się za ważne źródło dotyczące nie tylko tego konkretnego żołnierza i gospodarza, ale również innych przedstawicieli jego grupy społecznej, tzn. średniozamożnej szlachty. Zapiski Jana Chryzostoma Paska ukazują bowiem niemal klasycznego sarmatę. Wartość dokumentu obyczajowego i językowego (podkreśla się, że styl Pamiętników jest bardzo sugestywny i żywy) docenili nie tylko historycy literatury, ale też pisarze, zwłaszcza Henryk Sienkiewiczj0000000CWB1v38_000tp002Henryk Sienkiewicz, zapożyczający się w dziele Paska podczas tworzenia Trylogii.

Jakie kryteria stosował przy selekcji materiału i dla kogo pisał? Choć robi to na ogół dyskretnie, postać opisywana przez niego ma charakter wzoru. Czasem powie w dygresji coś na ten temat: „Kto będzie po mnie sukcesorem tej książki mojej, postrzegam i napominam, żeby się tym moim i [z] wielu inszych temu podobnych przykładów budował” […]. Kto miał być sukcesorem i kto miał czytać pamiętnik? W czasie wojen Pasek myślał o swojej przyszłej rodzinie. Zbierał nawet dokumenty, by […] „pozostały dla potomności jako świadectwa życia mego” […]. I chyba o żadnym innym czytelniku Pasek nie myślał. Wiemy natomiast, że liczy na opinię słuchaczy opowieści o jego czynach, skrupulatnie (choć dyskretnie) odnotowuje te opinie w pamiętniku. Dbał o to, jak rysuje się jego portret w świadomości współczesnych i jak zobaczą go kiedyś „synkowie”. I to decydowało o selekcji materiału.

Wzór osobowy, jaki przyświeca biografii Paska, każe mu pomijać sprawy ganione przez opinię szlachecką (a więc np. pieniactwo, stosowanie przemocy przy zatargach), ale rzecz znamienna – Pasek opowie czasem o jakimś akcie okrucieństwa jako o rzeczy normalnej, np. opis sporu o to, kto osobiście zetnie pojmanego oficera. […] Charakteryzując wzór osobowy, który przyświeca postępowaniu Paska, nie należy zapominać, że przez kilkanaście lat odbierał on edukację życiową w ciężkich warunkach wojen polskich […].

j0000000CWB1v38_00000_BIB_001
PamiętnikiJan Chryzostom Pasek
Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Rok 1656j0000000CWB1v38_000tp003Rok 1656
Apostrophej0000000CWB1v38_000tp004Apostrophe

Nie umiejętność moja to sprawiła,
Ale natura dobrym cię czyniła;
Ta zaś łaskawość i kochanie z tobą
Z tej okazyjejj0000000CWB1v38_000tp005okazyjej, żeśmy rośli z sobą.
Kiedym wsiadł na cię, tak mi się widziało,
Że na mnie wojska sto tysięcy mało;
Było i męstwo, było serca dosyć,
Nie trzeba było w pierwszy szereg prosićj0000000CWB1v38_000tp006Nie trzeba było w pierwszy szereg prosić.
Ustaną teraz we mnie te przymioty.
Ubędzie owej, co była, ochoty;
Zawsze od bystrej wody sokół stroni,
Gdy czuje, w skrzydłach że piora wyronij0000000CWB1v38_000tp007wyroni.
Nie takieć nasze miało być rozstanie,
Nie z takim żalem ciężkim pożegnanie;
Tyś mię donosić miał jakiej godnościj0000000CWB1v38_000tp008donosić miał jakiej godności,
A ja też ciebie dochować starości.
Ciężkież to na mnie będą peryjodyj0000000CWB1v38_000tp009Ciężkież to na mnie będą peryjody,
Gdy sobie wspomnę na owe swobody,
Których, na tobie jeżdżąc, zażywałem
I com zamyślił, tego dokazałem.
Gdy wojska staną w zwykłej bataliejj0000000CWB1v38_000tp00Abataliej,
Ja nie wygodzęj0000000CWB1v38_000tp00Bwygodzę swojej fantazyjejj0000000CWB1v38_000tp00Cfantazyjej.
Więc ciężko westchnąć i zapłakać calej0000000CWB1v38_000tp00Dcale,
Na cię wspomniawszy, moj dereszuj0000000CWB1v38_000tp00Edereszu, Valej0000000CWB1v38_000tp00FVale!

Pamiętniki

Ćwiczenie 1.1

Omów, kto jest adresatem wiersza.

Ćwiczenie 1.2

Wyjaśnij na podstawie tekstu, dlaczego odbiorca jest aż tak ważny dla postaci mówiącej.

Ćwiczenie 1.3

Postać mówiąca przewiduje swoją przyszłość po stracie adresata. Omów, jaka to będzie przyszłość. W odpowiedzi przywołaj odpowiednie cytaty.

Ćwiczenie 1.4

Kim jest postać mówiąca w wierszu? Uzasadnij swój wybór.

Ćwiczenie 1.5

Czego można dowiedzieć się o autorze z lektury wiersza? Sformułuj dwa argumenty.

Ćwiczenie 1.6

Nadaj własny tytuł wierszowi. Uzasadnij swoją propozycję.

Ćwiczenie 1.7

Napisz referat o tym, jakie znaczenie miało dla rozwoju polszczyzny stosowanie obcych wyrazów.

Literatura barokuCzesław Hernas
Czesław Hernas Literatura baroku

Przypadek [...] (bo w rękopisie brak 50 pierwszych kartek) zrządził, że pamiętnik zaczyna się od pozbawionego początku wiersza, ale właśnie ten przypadek narzucił pewną symbolikę pamiętnika: Pasek żegna się ze swoim koniem, dereszem, który widocznie padł w czasie bitwy. Jest to jedyna w całym pamiętniku naprawdę liryczna wypowiedź Paska. Ani w swoich dialogach z Bogiem, ani w sprawach romansowych nie odnalazł w sobie takich głębokich przeżyć lirycznych, jakie wywołało rozstanie z ulubionym koniem. Domyślamy się z tekstu, że na tym dereszu wyjechał z rodzinnego domu na wojnę […]. Żegna więc deresza zwrotką miłosnej waletyj0000000CWB1v38_000tp00Gwalety […].

j0000000CWB1v38_00000_BIB_001
j0000000CWB1v38_000tp001
j0000000CWB1v38_000tp002
j0000000CWB1v38_000tp003
j0000000CWB1v38_000tp004
j0000000CWB1v38_000tp005
j0000000CWB1v38_000tp00E
j0000000CWB1v38_000tp006
j0000000CWB1v38_000tp007
j0000000CWB1v38_000tp008
j0000000CWB1v38_000tp009
j0000000CWB1v38_000tp00A
j0000000CWB1v38_000tp00B
j0000000CWB1v38_000tp00C
j0000000CWB1v38_000tp00D
j0000000CWB1v38_000tp00F
j0000000CWB1v38_000tp00G
j0000000CWB1v38_000EX001
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Pasek – szlachcic i żołnierz

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow
RQ0mKRN5D0Z3q
Jan Chryzostom Pasek pod Lachowiczami 1660
Juliusz Kossak, Jan Chryzostom Pasek pod Lachowiczami 1660, XIX wiek, akwarela, domena publiczna
PamiętnikiJan Chryzostom Pasek
Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Piąta potrzeba, a prawie też już ostatnia z Szwedami inter visceraj0000000CWB1v38_000tp00Hinter viscera pod Trzemesznąj0000000CWB1v38_000tp00Ipod Trzemeszną kiedyśmy z samą tylko Czarnieckiego dywizyją, […], sześć tysięcyj0000000CWB1v38_000tp00Jsześć tysięcy Szwedów tych, co się byli z różnych fortec zgromadzili i już się za królem do Prus przebierali z wielkimi dostatkami, których nabyli w Polszcze, tak wycięli, jak owo mówią, nec nuntius cladisj0000000CWB1v38_000tp00Knec nuntius cladis nie został się i jeden, któryby był królowi o zginieniu tego wojska [wieść] zaniósł; bo który z pobojowiska do lassa albo na błota uciekł, tam od ręki chłopskiej okrutniejszą zginął śmiercią; kogo chłopi nie wytropili, musiał wyniść do wsi albo do miasta: po staremużj0000000CWB1v38_000tp00Lpo staremuż mu zginąć przyszło, bo już nigdzie nie było Szwedów. (A ta okazyja była od Rawy mila). Ze wszystkich tedy tych zginionych, nie wiem, jeżeliby się który znalazł, któryby nie miał być egzenterowanyj0000000CWB1v38_000tp00Megzenterowany, a to z tej okazyjejj0000000CWB1v38_000tp00Nokazyjej: zbierając chłopi zdobycz na pobojowisku, nadeszli jednego trupa tłustego z brzuchem, okrutnie szablą rozciętym, tak, że intestinaj0000000CWB1v38_000tp00Ointestina z niego wyszły. Więc że kiszka przecięta była, obaczył jeden czerwony złoty; dalej szukając, znalazł więcej: dopieroż inszych pruć, i tak znajdowali miejscami złoto, miejscem też błoto. Nawet i tych, co po lassachj0000000CWB1v38_000tp00Ppo lassach żywcem znajdowali, to wprzód koło niego poszukali trzosaj0000000CWB1v38_000tp00Qtrzosa, to potem brzuch nożem rozerznąwszy i kiszki wyjąwszy, a tam nic nie znalazłszyj0000000CWB1v38_000tp00Rznalazłszy, to dopiero: „Idźże, złodzieju pludrakuj0000000CWB1v38_000tp00Spludraku, do domu: kiedy zdobyczy nie masz, daruję cię zdrowiem”. Bito i po inszych miejscach Szwedów znacznie w tym roku. Ale gdziem nie był, trudno o tym pisać. Bo ja przez wszystkie wojny tego trzepaczki trzymałem się, Czarnieckiego, i z nim zażywał czasem okrutnej biedy, czasem też i rozkoszy; gdyż właśnie był wódz maniery owych wielkich wojenników i szczęśliwy; sufficitj0000000CWB1v38_000tp00Tsufficit, że po wszystek czas mojej służby w jego dywizyi nie uciekałem, tylko raz, a goniłem — mógłby razy tysiącami rachować. Po prostu wszystka moja służba była sub regiminej0000000CWB1v38_000tp00Usub regimine jego i miła bardzo.

Pamiętniki

Ćwiczenie 2.1

Wymień przywołane przez Jana Chryzostoma Paska dowody świadczące o sukcesie militarnym Polaków w czasie najazdu szwedzkiego na ziemie polskie.

Ćwiczenie 2.2

Wyjaśnij, dlaczego według Jana Chryzostoma Paska śmierć z rąk chłopów była gorsza od umierania na polu bitwy.

Ćwiczenie 2.3

Scharakteryzuj chłopów, o których pisze Jan Chryzostom Pasek. Co taki sposób przedstawienia chłopów mówi o autorze i ukazywanych postaciach?

Ćwiczenie 2.4

Jakiego języka (poza polszczyzną) użył autor? Wskaż kilka fragmentów w języku obcym.

R5E13Yggy1Vum
Pomnik  w Tykocinie przedstawia Stefana Czarnieckiego, dowódcę Jana Chryzostoma Paska.
Jolanta Dyr, Tykocin, licencja: CC BY 3.0
PamiętnikiJan Chryzostom Pasek
Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Jako Kserksesj0000000CWB1v38_000tp00VKserkses ob caricas Atticasj0000000CWB1v38_000tp00Wob caricas Atticas podniósł przeciwko Grecyi wojnę, tak i pan Rakocyj0000000CWB1v38_000tp00XRakocy podobnąż szczęśliwością we czterdziestu tysięcy Węgrów z Multanami, Kozaków zaciągnąwszy alterum tantumj0000000CWB1v38_000tp00Yalterum tantum, wybrał się na czosnek do Polski; aleć dano mu nie tylko czosnku, ale i dzięgieluj0000000CWB1v38_000tp00Zdzięgielu z kminem. Bo jak on tylko wyszedł za granicę, zaraz Lubomirski Jerzyj0000000CWB1v38_000tp010Lubomirski Jerzy poszedł w jego ziemię, palił, ścinał, gdzie tylko zasiągł, wodę a ziemię zostawił. A potem od matki Rakocego wielki okup wziąwszy, wyszedł synowi perswadować, żeby nie wszytkiego czosnku zjadał, przynajmniej na rozmnożenie zostawił. A my też już z Czarnieckim posługowali, jakeśmy umieli; i tak szczęśliwie najadł się czosnku, że wojsko wszystko zgubił, [sam się w [nasze] ręce dostał]sam się w nasze ręce dostał, potem uczyniwszy targ o swoję skóręj0000000CWB1v38_000tp011sam się w nasze ręce dostał, potem uczyniwszy targ o swoję skórę, potem uczyniwszy targ o swoję skórę, pozwolił miliony i uprosiwszy sobie zdrowie, jako Żyd kałauzowanyj0000000CWB1v38_000tp012kałauzowany, do granice [w] bardzo małym poczcie samokilkj0000000CWB1v38_000tp013samokilk tylko, zostawił in opptignerationej0000000CWB1v38_000tp014in opptigneratione umówionego okupu wielgomożnych grofów Katanowj0000000CWB1v38_000tp015wielgomożnych grofów Katanow, którzy zrazu wino pili, na śrebrze jadali w Łańcuciej0000000CWB1v38_000tp016Łańcucie, jak było nie widać okupu, pijali wodę, potem drwa do kuchni rąbali i nosili i w tej nędzy żywot skończyli. Okup przepadł, on też sam, że nigdzie nie miał oka wesołego, bo gdzie się obrócił, wszędzie płacz i przekleństwo słyszał od synów, mężów, braci, których na wojnie polskiej pogubił, wpadł w desperacyją i umarł. Otóż tobie czosnek!

Kiedy na tę wojnę wyjeżdżał, pożegnawszy się z matką, wsiadł na konia; w oczach jej padł koń pod nim. Kiedy mu matka perswadowała, żeby zaniechał tej wojny, mówiąc, że to znak jest niedobry, odpowiedział, że to nogi końskie złe, ale nie znak. Przesiadł się tedy na inszego; złamał się pod nim dyl w moście, znowu spadł z konia: i na to powiedział, że dyl był zły. Jak to przecie te praesagiaj0000000CWB1v38_000tp017praesagia zwyczajnie rady się weryfikująj0000000CWB1v38_000tp018się weryfikują.

Pamiętniki

j0000000CWB1v38_000tp00H
j0000000CWB1v38_000tp00I
j0000000CWB1v38_000tp00J
j0000000CWB1v38_000tp00K
j0000000CWB1v38_000tp00L
j0000000CWB1v38_000tp00N
j0000000CWB1v38_000tp00M
j0000000CWB1v38_000tp00O
j0000000CWB1v38_000tp00P
j0000000CWB1v38_000tp00Q
j0000000CWB1v38_000tp00R
j0000000CWB1v38_000tp00S
j0000000CWB1v38_000tp00T
j0000000CWB1v38_000tp00U
j0000000CWB1v38_000tp00V
j0000000CWB1v38_000tp00W
j0000000CWB1v38_000tp00X
j0000000CWB1v38_000tp00Y
j0000000CWB1v38_000tp00Z
j0000000CWB1v38_000tp010
j0000000CWB1v38_000tp011
j0000000CWB1v38_000tp012
j0000000CWB1v38_000tp013
j0000000CWB1v38_000tp014
j0000000CWB1v38_000tp015
j0000000CWB1v38_000tp016
j0000000CWB1v38_000tp017
j0000000CWB1v38_000tp018
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow
RnvosYkW0GNtD
Dzieło nieznanego autora przedstawia alegoryczny portret Jerzego Sebastiana Lubomirskiego na koniu.
ok. 1667, olej na płótnie, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, domena publiczna
Ćwiczenie 3.1

Przedstaw ukryte powody najazdu Jerzego Rakoczego na Polskę. Wyjaśnij, do czego pretekstem była wyprawa po czosnek.

Ćwiczenie 3.2

Ćwiczenie 3.3
R1KagId2kWcD21
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3.4

Co oznacza fakt, że Jerzemu Rakoczemu dano nie tylko czosnku, lecz także dzięgielu z kminem? Aby udzielić odpowiedzi, wykorzystaj przypis do tekstu.

Ćwiczenie 3.5

Opisz, jak ukazana historia skończyła się dla Jerzego Rakoczego.

Ćwiczenie 3.6

Co ostatni akapit mówi na temat Jerzego Rakoczego, a co - na temat Jana Chryzostoma Paska? W odpowiedzi ustosunkuj sie do rozumienia przez bohaterów tekstu przesądów i wróżb.

Ćwiczenie 3.7

Jaka jest główna idea tego fragmentu Pamiętników? Wybierz odpowiedź z poniższego zestawu propozycji. Uzasadnij swój wybór.

  • Nie należy słuchać matki.

  • Czosnek szkodzi zdrowiu.

  • Zdrada zostaje ukarana.

  • Miłe złego początki.

j0000000CWB1v38_0000008B
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Barokowa stylizacja i makaronizmy

Z fragmentów Pamiętników wynika, że chętnie wprowadzał on do swej narracji i dialogów łacińskie wyrazy, a nawet całe zdania. W rzeczywistości stosował słownictwo wywodzące się z różnych języków, ale łacina dominowała. W polskiej szkole był to wciąż język najważniejszy, używano go również w trakcie oficjalnych uroczystości. Łączenie polszczyzny z łaciną uznawano za eleganckie, wysublimowane.

Makaronizm
Definicja: Makaronizm

wyraz, zwrot albo forma gramatyczna włączane do języka ojczystego z języka obcego.

Popularność Pamiętników Paska nie wynika jednak ze stosowania makaronizmów, ale z nietypowego ukształtowania stylu w tym dziele. Autor połączył tu bowiem różne formy pamiętnikarskie i literackie.

Literatura barokuCzesław Hernas
Czesław Hernas Literatura baroku

Zamierzona wieloznaczność tego typu epizodów, […] odtwarzanie dialogów i zwrotnych momentów zdarzeń tworzą razem tak duże zbliżenie do techniki pisania romansów, że dawno już postawiono przy dziele Paska pytanie: pamiętnik czy romans (powiedzielibyśmy dziś: czy powieść autobiograficzna?). Problem jest jednak trochę sztuczny. Jest to oczywiście pamiętnik, tyle tylko, że bardzo niejednolity w koncepcji. Spotkały się tu różne tradycje zapisków pro memoriaj0000000CWB1v38_000tp019pro memoria: jest i styl raptularzowych informacji syntetycznie opisujących rok, co minął, jest i diariuszowy nawyk gromadzenia dokumentów do opisywanego zdarzenia historycznego, i charakterystyczne dla itinerariuszy opisy egzotycznych krajów i ludów, ale wśród tych zmieniających się technik pisania na plan pierwszy wychodzi tendencja naczelna: w tej materii życia gawędziarz dokonuje wyboru tematów, którym nadaje charakter zwięzłych, lecz przemyślanych konstrukcyjnie i stylistycznie opowieści spiętych wewnętrzną anegdotą.

Czy opowieści prawdziwych? Jest w nich sporo prawdy, ale raczej trzeba je mierzyć skalą sugestywności i prawdopodobieństwa, a więc miarą literacką raczej niż historyczną; faktami włada gawędziarz i podporządkowane są one prawom gawędy.

j0000000CWB1v38_00000_BIB_001
WstępRoman Pollak
Roman Pollak Wstęp

Skala wojennych przeżyć, a więc i żołnierskiej gawędy, nie zacieśnia się do orężnych rozpraw i pochodów, do przeżyć godnych bohaterskiego eposu czy rapsodu, gdzie surowa prawda i prostota starczą za największą okrasę. Ogarnia też ona tego twardego żywota stronę drugą, pogodną, wesołą, co przy hucznej zabawie i towarzyskiej pogwarce pozwala zapomnieć o grozie wojny, o dalekiej rodzinie, o miłosnej tęsknocie. W tej odmianie narracji śmiech rozlega się szeroko. Zwłaszcza te koloryzowane, humorem i fantazją zaprawne gawędy szczególne budziły ukontentowanie.

Takim to z krwi i kości narratorem okazał się Pasek w ciągu służby wojskowej. […]

Wrodzonych a wybitnych narratorskich uzdolnień nie mogła rozwinąć szkolna retoryka. Przeciwnie, raczej je tłumiła i krzywiła przez swoje szablony i przerosty, bo przecież wcale nie uczyła, jak wysławiać własne przeżycia i wzruszenia z prostotą i bezpośredniością wyrazu. A to właśnie stanowi istotę swobodnej, bezpretensjonalnej opowieści. Pasek […] w kręgu życia wojennego i koleżeńskiego, obudził się jak ze snu z retorycznego czadu i rozwinął w najświetniejszego – rzec można śmiało – ze staropolskich narratorów, jakby na przekór temu wszystkiemu, czego się w szkole wyuczył, temu, co wbrew swym wrodzonym zdolnościom sam sobie wbijał w mózgownicę.

Mimo to czad szkolnej retoryki zagnieździł się w niej na zawsze […]. Ilekroć bowiem jemu samemu […] przyszło listy pisać albo wykoncypować przemówienie […], to nawet nie odważył się uchybić w czymkolwiek obowiązującej w tych wypadków manierze, aby „nie podrwić głową”, a na despekt się nie narazić […].

j0000000CWB1v38_00000_BIB_005
WstępWładysław Czapliński
Władysław Czapliński Wstęp

Trzeba jednak przyznać, że Pamiętniki swe pisze Pasek jakby dwoma piórami albo też jednym piórem maczanym w różnych inkaustach. Gdy opowiada swe przygody, pisze językiem prostym, jędrnym, oszczędnym, żywym, pisze krótko, dobiera słowa celne i dobitne. Dopiero gdy zacznie przytaczać rzekomo autentyczne, a w gruncie rzeczy skomponowane przez siebie mowy, gdy cytuje wysmażone według prawideł poetyki swe rozpaczliwe wiersze, staje się ciężki i niestrawny. Nie można jednak pominąć faktu, że nawet wówczas, jeśli przytacza swe przemówienia […], potrafi […] pisać z rozmachem i pięknie.

j0000000CWB1v38_00000_BIB_006
Ćwiczenie 4

Na podstawie fragmentów tekstów historycznoliterackich dotyczących Pamiętników określ, na czym polega niezwykłość dzieła Paska.

j0000000CWB1v38_000tp019
j0000000CWB1v38_000EX003
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Sarmaci

RoTg2pdlcRmKY1
Stanisław Antoni Szczuka (1654–1710; polski szlachcic, polityk i pisarz) w tradycyjnym stroju sarmackim
autor nieznany, 1735-1740, olej na płótnie, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, domena publiczna

W opracowaniach dotyczących Pamiętników Jana Chryzostoma Paska często pojawia się słowo sarmata. Tego określenia używali w stosunku do samych siebie polscy szlachcice, zwłaszcza średniozamożni. Wytworzyli ideologię objawiającą się w obyczajowości, sztuce, polityce Rzeczypospolitej. Ta ideologia a źródło m.in. w poszukiwaniach (podobne czynili Francuzi, Anglicy, Litwini itd.) swych przodków. Polacy, skoro sięgali do takich dzieł, jak Kroniki Jana Długosza, uznali się za potomków Sarmatów, czyli ludu, o którym pisali już starożytni historycy, umieszczający go nad Dniestrem. Od XVI wieku przekonanie o pokrewieństwie z Sarmatami stało się dla polskiej szlachty pewnikiem. Pojęcie „sarmata” oznaczało więc Polaka (stosowano je zamiennie), a z czasem – katolika (i wiernego czciciela Maryi) – wytworzy się wówczas charakterystyczna religijność, nastawiona na obrzędowość. Innym komponentem ideologii sarmackiej było przywiązaniedo tradycji republikańskiej wywodzącej się z Rzymu, co objawiało się nie tylko używaniem łaciny, lecz także w odwoływaniu się do wzorca osobowego w postaci rycerza broniącego ojczyzny, a w czasie pokoju gospodarującego na wsi. Ten model życia miał służyć odróżnianiu się szlachty od chłopów i mieszczan oraz od magnaterii - oskarżanej o uleganie obcym wpływom. Sarmaci zamieszkiwali głównie prowincję: ośrodkami ich kultury były dworki, uważane za ostoję prawdziwej polskości, która (tak sądzili zanikała w wielkich miastach. Szlachta wytworzyła specyficzny styl życia, na który składały się:

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

– przekonanie, że wszyscy Sarmaci są sobie równi („szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”),
– przekonanie, że liberum veto służy wywieraniu wpływu na losy kraju, – kult wolności (przeradzający się zresztą w anarchię), – bliskie megalomanii poczucie wyższości nad innymi narodami,
– tradycjonalizm obyczajowy, – pogarda dla pracy fizycznej (jedyna dopuszczalna „praca” to walka na polu bitwy).

Zdecydowaną większość tych cech dostrzec można u sarmaty – Jana Chryzostoma Paska.

Rnc7iZgUBfdHV
XVII-wieczna mapa środkowo-wschodniej Europy przedstawia m.in. Sarmację, Scytię i Ruś.
domena publiczna
Ciekawostka

Przekonanie o wyższości sarmatów nad innymi narodami owocowało np. tak niecodziennymi ustaleniami jak to: „Nie pozwalamy, by obrazy […] Najświętszej Marii Panny były malowane lub rzeźbione […] w stroju zagranicznym”!

j0000000CWB1v38_0000009R
JPOL_E3_E4_Konteksty

Teksty do wyboru

PamiętnikiJan Chryzostom Pasek
Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Rubieszowski, czterdziestą kilą razów strzelanych, sztychowych i rapirami sieczonych, na pobojowisku położony za nieżywego, którego gdyśmy w kilim z placu zbierali, bo ten zacny kawaler do półboków prawie w swojej pławił się krwi tak, że w niej ledwie nie spłynął, lubośmy wszyscy rozumieli, że po tak ciężkim pokaleczeniu już też obmierzi sobie wojnę, ale nic to, virescit vulnere virtus, jako mówią, piłka a męstwo bite większy impet bierze. Nie ustawa odważny Cynegirus w przedsięwziętej imprezie, Kodrus zdrowia pozbył dla ojczyzny i stąd mają na cały świat wieczystą sławę i zalecenie – a ten wszystko pokaleczone ciało niesie do ostatniej za ojczyznę wiktymy. Kąpała Tetis Achillesa w jakichsić tam wymyślnych wodkach, żeby go żadne zabić nie mogły horęże; ja tak bezpiecznie moralizować mogę, że tego to Achillesa, naszego ulubionego kommilitona, poważniejsza jakaś od tamtych przyprawnych wodek krwie Chrystusowej konserwowała kąpiel i od tak ciężkich szwanków zginąć nie pozwoliła.

Pamiętniki

Ćwiczenie 5.1

Opisz, do czego (i w jakim celu) Pasek porównał męstwo.

Ćwiczenie 5.2

Wyjaśnij, czemu służy zestawienie Rubieszowskiego z bohaterami antycznymi.

Ćwiczenie 5.3

Na podstawie fragmentu Pamiętników wymień cechy polskiego rycerza.

Ćwiczenie 5.4

Zaznacz w tekście słowa, których nie rozumiesz. Spróbuj samodzielnie wyjaśnić ich znaczenie, korzystając z dowolnych źródeł.

Paskowe zwierciadło epokiJanusz Tazbir
Janusz Tazbir Paskowe zwierciadło epoki

Podziwiany za styl bywał nieustannie krytykowany za charakter, mentalność, horyzonty polityczne i religijne. Wielbiący Paska pamiętnikarza Mickiewicz tłumaczył równocześnie słuchającym go Francuzom, iż sami widzą, jak trudno było rządzić państwem złożonym z dziesiątków tysięcy takich szlachciców, jak autor Pamiętników. […] We wszystkich niemal charakterystykach jego dzieła dźwięczą echa znanego powiedzenia: O Boże, gdzie lokujesz talenta. […] Na negatywnej ocenie Paska jako człowieka zaważyło przede wszystkim to, co sam o sobie z naiwną szczerością w Pamiętnikach napisał. Prokurator miałby tu aż nadto łatwe pole do popisu, wymieniając pierwsze z brzegu przykłady, jak zabójstwo w niejasnych okolicznościach szlachcica Gorzkowskiego, rozciągnięcie obuszkiem Bogu ducha winnego burmistrza Nowogródka, bezpodstawne danie na tortury karbowego, który wraz ze zdrowiem i pracę stracił. […] Dalszych materiałów do aktu oskarżenia dostarczyli już sami historycy, ustalając, co robił po 1688 roku, na którym urywa się zachowany tekst Pamiętników. A zajmował się pan Pasek sporami granicznymi, toczył procesy o skradzioną krowę, najeżdżał sąsiadów, więził w dybach ich poddanych, pojmawszy zaś obcego sługę kazał mu zjeść połowę zająca na surowo […]. Było to za wiele nawet dla współczesnych, toteż w 1700 roku skazano Paska na wieczną banicję z kraju. Słabość władzy wykonawczej sprawiła, że w parę lat później umarł spokojnie w ojczyźnie.
Pasek, jeśli idzie o cechy jego charakteru, był przeciętnym polskim szlachcicem, pełnym nieufności wobec magnatów, swoistego przywiązania do króla, gotowym do wojaczki i bijatyki, walczącym [...] o  byt szablą, pięścią i… językiem.

j0000000CWB1v38_00000_BIB_008
Ćwiczenie 6

Na podstawie poznanych fragmentów Pamiętników oraz tekstu Janusza Tazbira przygotuj notatkę na temat: „Jaki naprawdę był Pasek?”.

j0000000CWB1v38_000000AK
JPOL_E3_E4_Preteksty

O megalomanii

Ćwiczenie 7

Jedną z cech widocznych w kulturze szlacheckiej XVII wieku była megalomania, wynikająca z przekonania o wielkości własnego narodu. Czy według ciebie megalomania narodowa to postawa, którą można usprawiedliwiać? Odpowiedź uzasadnij.

Ćwiczenie 8

Pasek w Pamiętnikach nieraz koloryzuje, np. prezentuje samego siebie w korzystniejszym świetle niż w rzeczywistości. Czy twórca pamiętników powinien pisać prawdę i tylko prawdę? Odpowiedź uzasadnij.

j0000000CWB1v38_000000AT
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 9

Wypisz z cytowanych fragmentów Pamiętników Paska archaizmy, makaronizmy, trudne wyrazy i obce zwroty. Przeprowadź ich analizę: wypełnij pola w multimedialnym dzienniku. Zaproponuj ich współczesne odpowiedniki, jeśli to możliwe.

RWcORQSpyxes01
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 10

Liberum veto – narzędzie w rękach bezmyślnych czy przekupnych? Rozważ problem w rozprawce i zajmij stanowisko na podstawie wybranych tekstów kultury. W swojej pracy wykorzystaj fakty historyczne.

R12cFDnSnWUXy1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida