II.5.5)e)

E-materiały przeznaczone do nauki w szkołach lub do samodzielnej pracy ucznia.
Szkoła podstawowa

1.

opisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy; (46)

2.

wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne zachodzące w wybranych organizmach i w środowisku; (71)

3.

przedstawia i wyjaśnia zależności między organizmem a środowiskiem; (39)

4.

wykazuje, że różnorodność biologiczna jest wynikiem procesów ewolucyjnych. (16)

1.

określa problem badawczy, formułuje hipotezy, planuje i przeprowadza oraz dokumentuje obserwacje i proste doświadczenia biologiczne; (40)

2.

określa warunki doświadczenia, rozróżnia próbę kontrolną i badawczą; (21)

3.

analizuje wyniki i formułuje wnioski; (57)

4.

przeprowadza obserwacje mikroskopowe i makroskopowe preparatów świeżych i trwałych. (20)

1.

wykorzystuje różnorodne źródła i metody pozyskiwania informacji; (57)

2.

odczytuje, analizuje, interpretuje i przetwarza informacje tekstowe, graficzne i liczbowe; (76)

3.

posługuje się podstawową terminologią biologiczną. (71)

1.

interpretuje informacje i wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe między zjawiskami, formułuje wnioski; (117)

2.

przedstawia opinie i argumenty związane z omawianymi zagadnieniami biologicznymi. (48)

1.

analizuje związek między własnym postępowaniem a zachowaniem zdrowia oraz rozpoznaje sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej; (24)

2.

uzasadnia znaczenie krwiodawstwa i transplantacji narządów. (4)

1.

uzasadnia konieczność ochrony przyrody; (15)

2.

prezentuje postawę szacunku wobec siebie i wszystkich istot żywych; (14)

3.

opisuje i prezentuje postawę i zachowania człowieka odpowiedzialnie korzystającego z dóbr przyrody. (17)

1.

przedstawia hierarchiczną organizację budowy organizmów; (0)

2.

wymienia najważniejsze pierwiastki budujące ciała organizmów; (2)

3.

wymienia podstawowe grupy związków chemicznych występujących w organizmach (białka, cukry, tłuszcze, kwasy nukleinowe, woda, sole mineralne) i podaje ich funkcje; (2)

4.

dokonuje obserwacji mikroskopowych komórki (podstawowej jednostki życia), rozpoznaje (pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu) podstawowe elementy budowy komórki (błona komórkowa, cytoplazma, jądro komórkowe, chloroplast, mitochondrium, wakuola, ściana komórkowa) i przedstawia ich funkcje; (4)

5.

porównuje budowę komórki bakterii, roślin i zwierząt, wskazując cechy umożliwiające ich rozróżnienie; (2)

6.

przedstawia istotę fotosyntezy jako jednego ze sposobów odżywiania się organizmów (substraty, produkty i warunki przebiegu procesu) oraz planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wybranych czynników na intensywność procesu fotosyntezy; (4)

7.

przedstawia oddychanie tlenowe i fermentację jako sposoby wytwarzania energii potrzebnej do życia (substraty, produkty i warunki przebiegu procesów) oraz planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące, że podczas fermentacji drożdże wydzielają dwutlenek węgla; (3)

8.

przedstawia czynności życiowe organizmów. (8)

1)

uzasadnia potrzebę klasyfikowania organizmów i przedstawia zasady systemu klasyfikacji biologicznej; (1)

2)

przedstawia charakterystyczne cechy organizmów pozwalające przyporządkować je do jednego z odpowiednich królestw; (10)

3)

rozpoznaje organizmy z najbliższego otoczenia, posługując się prostym kluczem do ich oznaczania. (4)

1)

uzasadnia, dlaczego wirusy nie są organizmami; (1)

2)

przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez wirusy (grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS). (0)

1)

podaje miejsca występowania bakterii; (1)

2)

wymienia podstawowe formy morfologiczne bakterii; (1)

3)

przedstawia czynności życiowe bakterii; (1)

4)

przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez bakterie (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza); (0)

5)

wyjaśnia znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka. (1)

1)

wykazuje różnorodność budowy protistów (jednokomórkowe, wielokomórkowe) na wybranych przykładach; (2)

2)

przedstawia wybrane czynności życiowe protistów (oddychanie, odżywianie, rozmnażanie); (2)

3)

zakłada hodowlę protistów oraz dokonuje obserwacji mikroskopowej protistów; (0)

4)

przedstawia drogi zakażenia i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty (toksoplazmoza, malaria). (0)

1)

tkanki roślinne – uczeń dokonuje obserwacji i rozpoznaje (pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu) tkanki roślinne oraz wskazuje ich cechy adaptacyjne do pełnienia określonych funkcji (tkanka twórcza, okrywająca, miękiszowa, wzmacniająca, przewodząca); (5)

a)

dokonuje obserwacji przedstawicieli mchów (zdjęcia, ryciny, okazy żywe) i przedstawia cechy ich budowy zewnętrznej, (5)

b)

na podstawie obecności charakterystycznych cech identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela mchów, (5)

c)

wyjaśnia znaczenie mchów w przyrodzie; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące zdolność mchów do chłonięcia wody; (4)

a)

dokonuje obserwacji przedstawicieli paprociowych, widłakowych i skrzypowych (zdjęcia, ryciny, okazy żywe) oraz przedstawia cechy ich budowy zewnętrznej, (5)

b)

na podstawie obecności charakterystycznych cech identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela paprociowych, widłakowych lub skrzypowych, (5)

c)

wyjaśnia znaczenie paprociowych, widłakowych i skrzypowych w przyrodzie; (5)

a)

przedstawia cechy budowy zewnętrznej rośliny nagonasiennej na przykładzie sosny, (5)

b)

rozpoznaje przedstawicieli rodzimych drzew nagonasiennych, (4)

c)

wyjaśnia znaczenie roślin nagonasiennych w przyrodzie i dla człowieka; (3)

a)

rozróżnia formy morfologiczne roślin okrytonasiennych (rośliny zielne, krzewinki, krzewy, drzewa), (6)

b)

dokonuje obserwacji rośliny okrytonasiennej (zdjęcia, ryciny, okazy żywe); rozpoznaje jej organy i określa ich funkcje (korzeń, łodyga, liść, kwiat), (9)

c)

opisuje modyfikacje korzeni, łodyg i liści jako adaptacje roślin okrytonasiennych do życia w określonych środowiskach, (6)

d)

przedstawia sposoby rozmnażania wegetatywnego roślin oraz dokonuje obserwacji wybranych sposobów rozmnażania wegetatywnego, (3)

e)

rozróżnia elementy budowy kwiatu i określa ich funkcje w rozmnażaniu płciowym, (4)

f)

przedstawia budowę nasiona rośliny (łupina nasienna, bielmo, zarodek), (4)

g)

planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wybranego czynnika środowiska (temperatura, dostęp tlenu, światła lub wody) na proces kiełkowania nasion, (2)

h)

przedstawia sposoby rozprzestrzeniania się nasion, wskazując odpowiednie adaptacje w budowie owoców do tego procesu, (3)

i)

rozpoznaje przedstawicieli rodzimych drzew liściastych, (4)

j)

przedstawia znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie i dla człowieka; (2)

6)

różnorodność roślin; uczeń identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z grup wymienionych w pkt 2–5 na podstawie jego cech morfologicznych. (1)

1)

przedstawia środowiska życia grzybów (w tym grzybów porostowych); (1)

2)

wymienia cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do grzybów; (1)

3)

wykazuje różnorodność budowy grzybów (jednokomórkowe, wielokomórkowe); (1)

4)

przedstawia wybrane czynności życiowe grzybów (odżywianie, oddychanie); (1)

5)

przedstawia znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka. (1)

1)

tkanki zwierzęce – uczeń dokonuje obserwacji i rozpoznaje (pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu) tkanki zwierzęce (tkanka nabłonkowa, mięśniowa, łączna, nerwowa) i wskazuje ich cechy adaptacyjne do pełnienia określonych funkcji; (3)

a)

przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne i tryb życia parzydełkowców, (1)

b)

obserwuje przedstawicieli parzydełkowców (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt, (1)

c)

wyjaśnia znaczenie parzydełkowców w przyrodzie; (1)

a)

przedstawia środowiska i tryb życia płazińców, (1)

b)

obserwuje przedstawicieli płazińców (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt, (1)

c)

wykazuje związek budowy morfologicznej tasiemców z pasożytniczym trybem życia, (1)

d)

przedstawia drogi inwazji płazińców pasożytniczych i omawia sposoby profilaktyki chorób wywoływanych przez wybrane pasożyty (tasiemiec uzbrojony i tasiemiec nieuzbrojony), (1)

e)

wyjaśnia znaczenie płazińców w przyrodzie i dla człowieka; (1)

a)

przedstawia środowisko i tryb życia nicieni, (1)

b)

dokonuje obserwacji przedstawicieli nicieni (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt, (1)

c)

przedstawia drogi inwazji nicieni pasożytniczych (włosień, glista i owsik) i omawia sposoby profilaktyki chorób człowieka wywoływanych przez te pasożyty, (1)

d)

przedstawia znaczenie nicieni w przyrodzie i dla człowieka; (1)

a)

przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne oraz przystosowania pierścienic do trybu życia, (1)

b)

dokonuje obserwacji poznanych przedstawicieli pierścienic (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt, (1)

c)

wyjaśnia znaczenie pierścienic w przyrodzie i dla człowieka; (1)

a)

przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne oraz tryb życia skorupiaków, owadów i pajęczaków oraz wskazuje cechy adaptacyjne umożliwiające im opanowanie różnych środowisk, (4)

b)

dokonuje obserwacji przedstawicieli stawonogów (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt, (5)

c)

wyjaśnia znaczenie stawonogów (w tym form pasożytniczych i szkodników) w przyrodzie i dla człowieka; (5)

a)

przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne oraz tryb życia ślimaków, małży i głowonogów, (2)

b)

dokonuje obserwacji przedstawicieli mięczaków (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt, (2)

c)

wyjaśnia znaczenie mięczaków w przyrodzie i dla człowieka; (2)

8)

różnorodność zwierząt bezkręgowych – uczeń identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z grup wymienionych w pkt 2–7 na podstawie jego cech morfologicznych; (2)

a)

dokonuje obserwacji przedstawicieli ryb (zdjęcia, filmy, schematy, hodowle akwariowe itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania ryb do życia w wodzie, (3)

b)

określa ryby jako zwierzęta zmiennocieplne, (1)

c)

przedstawia sposób rozmnażania i rozwój ryb, (2)

d)

wyjaśnia znaczenie ryb w przyrodzie i dla człowieka; (3)

a)

dokonuje obserwacji przedstawicieli płazów (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania płazów do życia w wodzie i na lądzie, (2)

b)

określa płazy jako zwierzęta zmiennocieplne, (2)

c)

przedstawia sposób rozmnażania i rozwój płazów, (2)

d)

wyjaśnia znaczenie płazów w przyrodzie i dla człowieka; (2)

a)

dokonuje obserwacji przedstawicieli gadów (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania gadów do życia na lądzie, (3)

b)

określa gady jako zwierzęta zmiennocieplne, (2)

c)

przedstawia sposób rozmnażania i rozwój gadów, (2)

d)

wyjaśnia znaczenie gadów w przyrodzie i dla człowieka; (3)

a)

przedstawia różnorodność środowisk życia i cech morfologicznych ptaków, (3)

b)

dokonuje obserwacji przedstawicieli ptaków (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania ptaków do lotu, (4)

c)

określa ptaki jako zwierzęta stałocieplne, (2)

d)

przedstawia sposób rozmnażania i rozwój ptaków, (2)

e)

wyjaśnia znaczenie ptaków w przyrodzie i dla człowieka; (2)

a)

przedstawia różnorodność środowisk życia i cech morfologicznych ssaków, (2)

b)

dokonuje obserwacji przedstawicieli ssaków (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie, itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania ssaków do życia w różnych środowiskach, (3)

c)

określa ssaki jako zwierzęta stałocieplne, (2)

d)

przedstawia sposób rozmnażania i rozwój ssaków, (2)

e)

wyjaśnia znaczenie ssaków w przyrodzie i dla człowieka; (2)

a)

identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z gromad kręgowców wymienionych w pkt 9–13 na podstawie jego cech morfologicznych, (1)

b)

porównuje grupy kręgowców pod względem cech morfologicznych, rozmnażania i rozwoju oraz wykazuje związek tych cech z opanowaniem środowisk ich życia, (1)

c)

przedstawia przykłady działań człowieka wpływających na różnorodność ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków. (1)

1.

1. Hierarchiczna budowa organizmu człowieka. Uczeń przedstawia hierarchizację budowy organizmu człowieka (komórki, tkanki, narządy, układy narządów, organizm). (1)

1)

rozpoznaje (na schemacie, rysunku, modelu, według opisu itd.) elementy układu pokarmowego; przedstawia ich funkcje oraz określa związek budowy tych elementów z pełnioną funkcją; (2)

2)

rozpoznaje (na schemacie, rysunku, modelu, według opisu itd.) rodzaje zębów oraz określa ich znaczenie w mechanicznej obróbce pokarmu; przedstawia przyczyny próchnicy i zasady jej profilaktyki; (1)

3)

przedstawia źródła i wyjaśnia znaczenie składników pokarmowych (białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne i woda) dla prawidłowego funkcjonowania organizmu oraz planuje i przeprowadza doświadczenie wykrywające obecność wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych; (3)

4)

przedstawia miejsca trawienia białek, tłuszczów i cukrów; określa produkty tych procesów oraz podaje miejsce ich wchłaniania; planuje i przeprowadza doświadczenie badające wpływ substancji zawartych w ślinie na trawienie skrobi; (2)

5)

analizuje skutki niedoboru niektórych witamin (A, D, K, C, B6, B12) i składników mineralnych (Mg, Fe, Ca) w organizmie oraz skutki niewłaściwej suplementacji witamin i składników mineralnych; (2)

6)

wyjaśnia rolę błonnika w funkcjonowaniu układu pokarmowego oraz uzasadnia konieczność systematycznego spożywania owoców i warzyw; (2)

7)

uzasadnia konieczność stosowania diety zróżnicowanej i dostosowanej do potrzeb organizmu (wiek, płeć, stan zdrowia, aktywność fizyczna itp.), oblicza indeks masy ciała oraz przedstawia i analizuje konsekwencje zdrowotne niewłaściwego odżywiania (otyłość, nadwaga, anoreksja, bulimia, cukrzyca); (2)

8)

podaje przykłady chorób układu pokarmowego (WZW A, WZW B, WZW C, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, zatrucia pokarmowe, rak jelita grubego) oraz zasady ich profilaktyki. (3)

1)

przedstawia istotę procesu wydalania i podaje przykłady substancji, które są wydalane z organizmu człowieka (mocznik, dwutlenek węgla) oraz wymienia narządy biorące udział w ich wydalaniu; (2)

2)

rozpoznaje elementy układu moczowego (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz przedstawia ich funkcje; (2)

3)

podaje przykłady chorób układu moczowego (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa) oraz zasady ich profilaktyki; (3)

4)

uzasadnia konieczność okresowego wykonywania badań kontrolnych moczu. (2)

1)

wymienia gruczoły dokrewne (przysadka, tarczyca, trzustka, nadnercza, jądra i jajniki); wskazuje ich lokalizację i podaje hormony wydzielane przez nie (hormon wzrostu, tyroksyna, insulina, glukagon, adrenalina, testosteron, estrogeny i progesteron) oraz przedstawia ich rolę; (3)

2)

przedstawia antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu; (3)

3)

wyjaśnia, dlaczego nie należy bez konsultacji z lekarzem przyjmować preparatów i leków hormonalnych. (2)

1.

przedstawia strukturę i rolę DNA; (5)

2.

wskazuje znaczenie struktury podwójnej helisy w procesie replikacji DNA; podaje znaczenie procesu replikacji DNA; (2)

3.

opisuje budowę chromosomu (chromatydy, centromer) i podaje liczbę chromosomów komórek człowieka oraz rozróżnia autosomy i chromosomy płci; (1)

4.

przedstawia znaczenie biologiczne mitozy i mejozy, rozróżnia komórki haploidalne i diploidalne; (2)

5.

przedstawia nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów komórkowych oraz przedstawia czynniki sprzyjające ich rozwojowi (np. niewłaściwa dieta, niektóre używki, niewłaściwy tryb życia, promieniowanie UV, zanieczyszczenia środowiska); (2)

6.

przedstawia dziedziczenie jednogenowe, posługując się podstawowymi pojęciami genetyki (fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność); (2)

7.

przedstawia dziedziczenie płci u człowieka; (2)

8.

podaje przykłady chorób sprzężonych z płcią (hemofilia, daltonizm) i przedstawia ich dziedziczenie; (2)

9.

wyjaśnia dziedziczenie grup krwi człowieka (układ AB0, czynnik Rh); (2)

10.

określa, czym jest mutacja oraz wymienia możliwe przyczyny ich występowania (mutacje spontaniczne i wywołane przez czynniki mutagenne) i podaje przykłady czynników mutagennych (promieniowanie UV, promieniowanie X, składniki dymu tytoniowego, toksyny grzybów pleśniowych, wirus HPV); (2)

11.

podaje przykłady chorób genetycznych człowieka warunkowanych mutacjami (mukowiscydoza, fenyloketonuria, zespół Downa). (2)

1.

wyjaśnia istotę procesu ewolucji organizmów i przedstawia źródła wiedzy o jej przebiegu; (5)

2.

wyjaśnia na przykładach, na czym polega dobór naturalny i sztuczny oraz przedstawia różnice między nimi; (3)

3.

przedstawia podobieństwa i różnice między człowiekiem a małpami człekokształtnymi jako wynik procesów ewolucyjnych. (2)

1.

wskazuje żywe i nieożywione elementy ekosystemu oraz wykazuje, że są one powiązane różnorodnymi zależnościami; (7)

2.

opisuje cechy populacji (liczebność, zagęszczenie, rozrodczość, śmiertelność, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa) oraz dokonuje obserwacji liczebności, rozmieszczenia i zagęszczenia wybranego gatunku rośliny zielnej w terenie; (1)

3.

analizuje oddziaływania antagonistyczne: konkurencję wewnątrzgatunkową i międzygatunkową, pasożytnictwo, drapieżnictwo i roślinożerność; (4)

4.

analizuje oddziaływania nieantagonistyczne: mutualizm obligatoryjny (symbioza), mutualizm fakultatywny (protokooperacja) i komensalizm; (3)

5.

przedstawia strukturę troficzną ekosystemu, rozróżnia producentów, konsumentów (I i dalszych rzędów) i destruentów oraz przedstawia ich rolę w obiegu materii i przepływie energii przez ekosystem; (4)

6.

analizuje zależności pokarmowe (łańcuchy pokarmowe i sieci troficzne), konstruuje proste łańcuchy pokarmowe (łańcuchy spasania) oraz analizuje przedstawione (w postaci schematu) sieci i łańcuchy pokarmowe; (3)

7.

analizuje zakresy tolerancji organizmu na wybrane czynniki środowiska (temperatura, wilgotność, stężenie dwutlenku siarki w powietrzu); (0)

8.

przedstawia porosty jako organizmy wskaźnikowe (skala porostowa), ocenia stopień zanieczyszczenia powietrza tlenkami siarki, wykorzystując skalę porostową; (0)

9.

przedstawia odnawialne i nieodnawialne zasoby przyrody oraz propozycje racjonalnego gospodarowania tymi zasobami zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju. (1)

1.

przedstawia istotę różnorodności biologicznej; (3)

2.

podaje przykłady gospodarczego użytkowania ekosystemów; (3)

3.

analizuje wpływ człowieka na różnorodność biologiczną; (4)

4.

uzasadnia konieczność ochrony różnorodności biologicznej; (4)

5.

przedstawia formy ochrony przyrody w Polsce oraz uzasadnia konieczność ich stosowania dla zachowania gatunków i ekosystemów. (6)