Spis treści

Dbamy o żywność

Mleko w kartonie może stać na sklepowej półce nawet pół roku, a jego smak i wygląd nie zmienią się przez ten czas. Jak to możliwe, skoro świeże mleko prosto od krowy kwaśnieje już po dwóch dniach?

Odpowiednio przechowywana żywość dłużej utrzymuje świeżość

Źródło: Fotolia (https://pl.fotolia.com), domena publiczna.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- które produkty przechowujemy w szafce, a które w lodówce,

- kiedy żywność może się zepsuć,

- jakich pokarmów w naszej diecie powinniśmy unikać, a jakie spożywać często.

Twoje cele

- Opiszesz sposoby przechowywania żywności.

- Scharakteryzujesz naturalne sposoby konserwowania żywności.

- Wyróżnisz produkty spożywcze, które powinny stanowić podstawę naszej codziennej diety.

1. Co zrobić, by żywność się nie zepsuła?

Wiele produktów spożywczych, szczególnie tych, które są suche (jak makaron, ryż czy mąka), mimo długiego przechowywania, nawet poza lodówką, nie psuje się. Inne, np. ryby, należy przygotować i zjeść bardzo szybko, gdyż już na drugi dzień robią się nieświeże, co można poznać między innymi po zapachu. Psucie się żywności najczęściej jest powodowane przez bardzo małe organizmy, tzw. drobnoustroje żyjące wszędzie w naszym otoczeniu. Aby temu procesowi zapobiec, należy żywność odpowiednio przechowywać.

Ryby w sklepie są obłożone lodem. Dzięki temu przez cały dzień zachowują świeżość, a klienci mogą je obejrzeć przed zakupem

Źródło: enjosmith (flickr.com), licencja: CC BY 3.0.

Obserwacja 1

Sprawdzenie, w jakich warunkach żywność się psuje.

Co będzie potrzebne

- 4 małe kawałki chleba (można podzielić kromkę na 4 kawałki),

- 4 talerzyki,

- papier śniadaniowy.

Instrukcja

1. Na każdym talerzyku połóż po jednym kawałku chleba.

2. Jeden talerzyk postaw w kuchni niedaleko zlewozmywaka, drugi na parapecie, trzeci w lodówce, a czwarty owiń papierem śniadaniowym i włóż do lodówki.

3. Przez tydzień codziennie o tej samej porze sprawdzaj, co się dzieje z chlebem. Co obserwujesz?

Wyniki:

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Podsumowanie

Odpowiednio zabezpieczona, przechowywana w suchym i chłodnym miejscu żywność nie psuje się.

Proces psucia się żywności można spowolnić poprzez konserwację żywności. Większość produktów jest w jakiś sposób utrwalana. Tak zwane naturalne sposoby konserwacji znane są od bardzo dawna. Należą do nich na przykład mrożenie, suszenie, solenie czy kiszenie, a także produkowanie rozmaitych konfitur lub marynat. Utrwalona w ten sposób żywność zmienia swój smak, nadal jednak pozostaje zdrowa. Dodawane do żywności sztuczne konserwanty zwykle pozwalają zachować naturalny smak potraw, uważa się jednak, że spożywane w nadmiarze mogą powodować alergie, duszności oraz dolegliwości skóry. Warto więc się zastanowić, czy ich spożywanie jest korzystne dla naszego zdrowia.

Zamknięta w szczelnym słoiku słodka konfitura jest doskonale zakonserwowana. W suchym i chłodnym miejscu, np. w piwnicy, można ją przechowywać przez bardzo długi czas – nawet kilka lat

Źródło: jarmoluk (pixabay.com), domena publiczna.

Obserwacja 2

Sprawdzenie, jak konserwanty działają na żywność.

Co będzie potrzebne

- kostka rosołowa,

- pół litra wody,

- trzy słoiki,

- ocet,

- sól kuchenna,

- flamaster.

Instrukcja

1. Poproś osobę dorosłą, by przygotowała bulion z pół litra wody i kostki rosołowej. Następnie poczekaj kwadrans, aż ostygnie.

2. Rozlej bulion do słoików.

3. Do pierwszego słoika wsyp łyżeczkę soli, do drugiego wlej łyżkę octu, a do trzeciego niczego nie dodawaj. Podpisz flamastrem na każdym słoiku, co do niego dodano.

4. Postaw słoiki w ciepłym miejscu. Przez trzy kolejne dni sprawdzaj, jak zmienia się ciecz w słoikach – sprawdzaj jej kolor i zapach oraz czy robi się mętna.

Wyniki:

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Podsumowanie

Zmiana barwy czy zapachu świadczy o tym, że w bulionie rozwinęły się drobnoustroje, które przyczyniły się do zepsucia żywności. Dodanie substancji konserwujących spowalnia ten proces.

Naturalne sposoby konserwacji żywności

Metoda konserwacji

Zasada działania

Zastosowanie

suszenie

Żywność jest pozbawiana zawartej w niej wody; bez dostępu do wody drobnoustroje nie mają warunków, żeby się rozmnażać.

mięso, owoce, grzyby

wędzenie

Żywność jest utrwalana w dymie – pozbawiona zostaje części zawartej w niej wody, tworzy się warstwa przesycona pochodzącymi z dymu substancjami, która chroni przed zepsuciem, przy okazji zmieniają się jej smak i aromat.

mięso, ryby, niektóre owoce (np. śliwki)

solenie

Sól jest naturalnym środkiem konserwującym, hamującym rozwój bakterii.

mięso, ryby, grzyby, sery

mrożenie

Mrożenie polega na doprowadzaniu produktów do temperatury od -7°C do -12°C (w przypadku mięsa i ryb temperatura aż do -18°C) i przechowywaniu w temperaturze od -10°C do -30°C. W wyniku tego woda zawarta w produkcie zamienia się w lód. Mrożenie hamuje rozwój bakterii i niszczy je, a zamrożona żywność może być przechowywana nawet wiele miesięcy.

mięso, ryby, owoce i warzywa

kiszenie

Kiszenie polega na zalaniu produktów posoloną wodą, tak aby odciąć dostęp powietrza, i odstawieniu ich na kilka dni lub tygodni. W tym czasie cukry zawarte w produkcie są rozkładane przez bakterie, co powoduje spowolnienie procesu gnicia. Kiszenie sprawia, że potrawy zmieniają swój smak, zachowują natomiast wiele witamin.

głównie warzywa i owoce – ogórki, fasola, kapusta, dynia, pomidory

pasteryzowanie

Żywność jest podgrzewana przez krótki czas do bardzo wysokiej temperatury, dzięki czemu giną żyjące w niej drobne organizmy, które mogłyby spowodować psucie; w słodkich przetworach jako dodatkowy środek konserwujący używany jest cukier.

mleko, przetwory owocowe i warzywne w słoikach

marynowanie

Produkty żywnościowe zalewane są octem, który hamuje rozwój drobnoustrojów.

warzywa, owoce, grzyby

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij, dlaczego nie należy ponownie zamrażać już raz rozmrożonego produktu.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

2. Jak przechowywać żywność?

Nawet zakonserwowaną żywność należy przechowywać w odpowiednich warunkach. Na pewno wiesz, że część jedzenia przechowuje się w lodówce, natomiast inne produkty – w suchych i chłodnych miejscach, np. kuchennych szafkach. Również w sklepie część żywności wystawiana jest na sprzedaż w ladach chłodniczych, reszta natomiast jest po prostu ustawiona na regałach. Niewłaściwe jej przechowywanie może spowodować, że po krótkim czasie dany produkt nie będzie się już nadawać do zjedzenia.

Sposoby przechowywania żywności

Produkt spożywczy

Metoda przechowywania

Uwagi

nabiał: mleko, sery, jogurty i jaja

zawsze w lodówce z wyjątkiem mleka w nieotwartym jeszcze kartonie

Na skorupkach jaj mogą żyć groźne bakterie – jaja przed rozbiciem należy zawsze umyć w ciepłej wodzie.

produkty mrożone

w zamrażarce (−18 stopni), zwracając uwagę na datę przydatności do spożycia

Raz rozmrożone produkty nie nadają się do ponownego zamrożenia.

warzywa i owoce

w specjalnej szufladzie w lodówce

Jedzone na surowo lepiej wyjąć z lodówki 30 minut przed zjedzeniem – będą smaczniejsze.

jedzenie w puszkach

zamknięte – w szafce, otwarte – w lodówce

Żywność w nieotwartych puszkach jest zabezpieczona przed zepsuciem i nie ma potrzeby trzymania jej w lodówce.

pieczywo

w chlebaku lub w szafce, w suchym miejscu

Wilgotne pieczywo łatwo pleśnieje.

mięso i ryby

w lodówce, na najniższej półce lub w specjalnej szufladzie

Ryby najlepiej przygotować i zjeść w dniu zakupu.

mąka, kasze, makarony

w szafce, w suchym miejscu

Wilgotna mąka może spleśnieć.

Ważne!

Większość produktów spożywczych, które kupujemy w sklepie, ma określoną datę przydatności do spożycia. Może ona być podana na dwa sposoby. Czasami producent stosuje termin „należy spożyć do…”, co oznacza, że po wyznaczonej dacie produkt należy bezwzględnie wyrzucić. Jeśli na opakowaniu znajduje się napis „najlepiej spożyć przed…”, to po upływie wyznaczonej daty produkt przez pewien czas nadal jest zdatny do spożycia.

Naturalne produkty, jak warzywa i owoce, nie mają określonej daty przydatności do spożycia. Musimy umieć samodzielnie ocenić, czy nadają się one do zjedzenia. Jest to bardzo proste. O tym, że żywność nie nadaje się do jedzenia, świadczą np. przykry zapach (w wypadku soków czy owoców może to być zapach alkoholu albo kwasu), ślady pleśni lub gnicia, a także zmiana konsystencji i koloru. Kupując jedzenie w słoikach czy puszkach, należy zwrócić uwagę, aby wieczko było wklęsłe – wypukłe świadczy o tym, że opakowanie nie było dobrze zamknięte i jego zawartość może nie nadawać się do spożycia.

Pleśń na chlebie ma postać białych lub zielonych plam. Może być też widoczna grzybnia w postaci nalotu

Źródło: Matt Wharton (flickr.com), licencja: CC BY 3.0.

Ciekawostka

Jeszcze sto lat temu lodówki nie istniały. Żywność przechowywało się w chłodnych piwniczkach. Z owoców i warzyw robiło się wiele przetworów, a mięso i ryby trzymało się zasolone w beczkach, gdyż nie istniał inny sposób na ich dłuższe przechowywanie.

3. Zdrowa żywność

Od dorosłych możesz usłyszeć, że nie powinno się jeść zbyt dużo słodyczy, natomiast warzywa można spożywać w zasadzie w nieograniczonej ilości. Co sprawia, że niektóre produkty spożywcze są zdrowsze od innych? Otóż zawierają one konieczne dla naszego zdrowia składniki. Nasze organizmy potrzebują odpowiedniej ilości cukrów, tłuszczów (głównie roślinnych), białek i witamin. Niektóre produkty spożywcze zawierają tylko część z tych składników, ale za to w dużej ilości. Na przykład słodycze czy słodzone napoje gazowane dostarczają nam głównie cukru, który daje nam dużo energii. Po zjedzeniu słodyczy nie czujemy się głodni, jednak nie zawierają one innych składników odżywczych. Za to warzywa i owoce mają mniej cukru, ale dużo innych potrzebnych składników, dzięki czemu są bardziej wartościowym pożywieniem. Musisz pamiętać, że twój organizm rośnie i w związku z tym potrzebuje pokarmu bogatego w białka.

Cukierki zwykle zawierają tylko cukry, brak im innych wartościowych składników odżywczych

Źródło: John Haslam (flickr.com), licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Napisz, jakie informacje znajdują się na opakowaniach produktów spożywczych.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ważną rzeczą jest odpowiednie przygotowanie posiłku. Niektóre produkty, np. ziemniaki, kasze czy mięso, nie nadają się do spożywania na surowo. Z tego powodu gotuje się je, piecze lub smaży. Niestety, pod wpływem wysokiej temperatury niektóre składniki odżywcze (np. witaminy) tracą swoje właściwości. Szczególnie dużo witamin zawierają świeże warzywa i owoce – dlatego należy jeść je surowe lub lekko podgotowane.

Warzywa i owoce dobrze jest gotować na parze w specjalnych naczyniach lub urządzeniach (na zdjęciu parowar). Podczas takiego gotowania produkty nie są zanurzone w wodzie, a jedynie otoczone gorącą parą, dzięki czemu nie tracą witamin

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

4. Piramida żywieniowa

Zdarza się, że jemy nie tylko wtedy, gdy jesteśmy głodni, ale również wtedy, gdy po prostu mamy ochotę coś przekąsić. Wiele z tzw. przekąsek to żywność słodka i tłusta, zawierająca niewiele wartościowych składników. Częste sięganie po takie jedzenie prowadzi do nadwagi i otyłości, co z kolei powoduje szereg innych chorób oraz problemów z koncentracją i nauką.

W celu łatwego zapamiętania, co należy jeść częściej, a co rzadziej, przyjrzyj się poniższej Piramidzie Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży. Jej podstawa to produkty żywnościowe, które powinny być stale obecne w twojej diecie jako jej codzienny element. Wyższe piętra piramidy to te produkty, które należy ograniczać. Natomiast z produktów umieszczonych na szczycie piramidy dobrze jest całkowicie zrezygnować lub jadać je wyjątkowo i w bardzo małych ilościach.

Spożywanie zalecanych w piramidzie produktów spożywczych w odpowiednich ilościach i proporcjach oraz codzienna aktywność fizyczna i inne elementy stylu życia są kluczem do zdrowia, prawidłowego rozwoju i dobrych wyników w nauce

Źródło: dostępny w internecie: ncez.pzh.gov.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, dlaczego mleko i produkty mleczne stanowią ważny element diety, szczególnie dzieci i młodzieży.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podsumowanie

- Żywność może być konserwowana w sposób naturalny lub za pomocą sztucznych substancji. Ważne jest dostarczenie odpowiedniej ilości białek.

- Produkty spożywcze powinny być przechowywane w odpowiedni sposób, aby jak najdłużej zachowały swoje wartości odżywcze.

- Produkty przeterminowane nie nadają się do spożycia.

- Podstawą codziennych posiłków powinny być świeże warzywa i owoce, natomiast tłuszcze zwierzęce oraz słodycze jedynie ich niewielkim elementem.

Praca domowa

Ćwiczenie 1

Jednym ze sposobów konserwowania produktów jest kiszenie. Zapytaj w domu osoby dorosłe, jakie produkty należy przygotować, aby zakisić ogórki. Napisz odpowiednią notatkę.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

drobnoustroje

organizmy niewidoczne gołym okiem, np. bakterie i niektóre grzyby

konserwacja żywności

wszelkie zabiegi mające na celu przedłużenie trwałości żywności, np. solenie, wędzenie

konserwant

substancja (naturalna lub sztuczna), która utrzymuje żywność w stanie długiej przydatności do użycia

piramida żywieniowa

graficzny opis różnych grup produktów spożywczych, niezbędnych w codziennej diecie, przedstawiony w odpowiednich proporcjach; im wyżej produkt znajduje się w piramidzie żywieniowej, tym rzadziej i w mniejszych ilościach powinien być spożywany

witamina

substancja, która nie dostarcza nam energii ani nie buduje naszego ciała, za to reguluje pracę organizmu i zapewnia jego prawidłowe funkcjonowanie

zdrowa żywność

produkty spożywcze, których spożywanie może zredukować ryzyko chorób lub innych dolegliwości zdrowotnych

zdrowy styl życia

sposób życia, który ma na celu zapewnić optymalne zdrowie oraz minimalizować ryzyko zachorowania (szczególnie na choroby cywilizacyjne); jego elementami jest m.in. zbilansowana dieta, aktywność fizyczna, rezygnacja z używek

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Dopasuj produkty żywnościowe do odpowiednich metod ich konserwowania.

suszenie

wędzenie

pasteryzowanie

kiszenie

elementy niepasujące do żadnej kategorii

Przenieś element.ryby

Przenieś element.mięso

Przenieś element.owoce

Przenieś element.masło

Przenieś element.ogórki

Przenieś element.cukier

Przenieś element.mięso

Przenieś element.sól

Przenieś element.przetwory owocowe

Przenieś element.mleko

Przenieś element.kapusta

Źródło: Barbara Szydzik, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Oceń, czy poniższe zdania zawierają prawdziwą czy fałszywą informację.

Zdanie

Prawda

Fałsz

Surowe ryby można zjeść nawet w tydzień po zakupie, o ile były przechowywane w lodówce.

Rozmrożone produkty nie nadają się do powtórnego zamrożenia.

Jajka należy umyć w ciepłej wodzie przed rozbiciem.

Suche pieczywo łatwo pleśnieje.

Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Do opisu sposobu konserwacji żywności dopasuj jego nazwę.

wędzenie

Sprawia, że potrawy zmieniają swój smak, zachowują natomiast wiele witamin; żywność zalana solanką w cieple i przy braku tlenu ulega fermentacji.Połączony z: wędzenie

kiszenie

Odpowiednio ogrzewana żywność pozbawiana jest żyjących w niej drobnoustrojów, które mogłyby spowodować jej psucie – w słodkich przetworach jako dodatkowy środek konserwujący używany jest cukier.Połączony z: kiszenie

pasteryzacja

Żywność jest utrwalana w dymie – pozbawiona zostaje części zawartej w niej wody, zmieniają się charakterystycznie jej smak i aromat.Połączony z: pasteryzacja

solenie

Sól jest naturalnym środkiem konserwującym, hamującym rozwój organizmów.Połączony z: solenie

Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Uzupełnij luki w tekście podanymi poniżej wyrazami.

Jednym z najważniejszych problemów związanych z odżywianiem jest    . Z powodu braku     i nadmiaru spożywanej     dotyka ona nawet dzieci. Właściwa     i sport pomagają nam utrzymać się w dobrym zdrowiu.

ruchu     dieta     otyłość     żywności

Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Przyporządkuj produkty żywnościowe do odpowiedniej kategorii.

podstawa diety

uzupełnienie diety

z tego możemy zrezygnować

Przenieś element.słodycze

Przenieś element.pełnoziarniste pieczywo

Przenieś element.świeże warzywa

Przenieś element.dania gotowe

Przenieś element.dania typu fast-food

Przenieś element.mięso

Przenieś element.nabiał

Przenieś element.świeże owoce

Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.