Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia komputerową wizję mózgu. Widoczna jest pofałdowana masa zwojów tworzących mózg.

Ośrodki nerwowe mózgowia i kontrolowane przez nie funkcje życiowe

Mózgowie kontroluje przebieg różnorodnych procesów zachodzących w naszym organizmie.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Mózgowie stanowi centralną część ośrodkowego układu nerwowego, która steruje funkcjonowaniem całego organizmu. To w mózgowiu są odbierane i przetwarzane informacje, za sprawą usytuowanych w nim ośrodków nerowowych, czyli złożonych zespołów neuronów. Od nich właśnie zależą wszelkie czynności organizmu zachodzące poza świadomością oraz procesy mentalne odbywające się przy jej udziale.

Twoje cele

- Wyjaśnisz, czym są ośrodki nerwowe.

- Zlokalizujesz ośrodki nerwowe w poszczególnych częściach mózgowia.

- Wykażesz rolę ośrodków nerwowych mózgowia w kontrolowaniu funkcji życiowych organizmu.

Przeczytaj

Mózgowie składa się z mózgu, pnia mózgu oraz móżdżka. W każdej z wymienionych części mózgowia znajdują się ośrodki nerwowe, czyli skupienia neuronów, które sterują określonymi czynnościami organizmu.

Mózg

Największa część mózgowia. Obejmuje kresomózgowie, zbudowane z prawej i lewej półkuli mózgowej, oraz międzymózgowie, do którego należą wzgórze i podwzgórze. W mózgu znajdują się ośrodki nerwowe kierujące m.in. wzrokiem, mową, ruchem, a także obszary odpowiedzialne za pamięć, emocje czy orientację w przestrzeni.

Pień mózgu

Móżdżek

Ilustracja przedstawia ośrodki nerwowe mózgowia i kontrolowane przez nie funkcje życiowe. Największą część mózgu zajmuje pofałdowane kresomózgowie. Móżdżek leży w dolnej, tylnej części mózgu. Most oraz rdzeń przedłużony leżą w dolnej, środkowej części mózgu. Pozostałe ośrodki w środkowej części. Opisano: 1. Kresomózgowie. Obejmuje dwie półkule mózgowe okryte korą mózgową. Prawa półkula mózgowa odpowiada za myślenie twórcze, sztukę i wyobraźnię. Lewa półkula jest odpowiedzialna za myślenie logiczne i mowę. Ośrodki kresomózgowia kontrolują funkcje poznawcze (pamięć, koncentrację, zdolność postrzegania przy zaangażowaniu zmysłów) oraz ruchy dowolne (intencjonalne), w które są zaangażowane mięśnie szkieletowe (na przykład ruch ręki, krok do przodu)., 2. Wzgórze. Informacje czuciowe (poza węchowymi) płynące z narządów zmysłów są tutaj klasyfikowane, interpretowane i przesyłane do odpowiednich ośrodków korowych półkul mózgowych. Część wzgórza zalicza się do układu limbicznego, biorącego udział w regulacji zachowań emocjonalnych., 3. Podwzgórze. Kieruje czynnościami niezależnymi od woli: odpowiada za czynności układu autonomicznego (akcji serca, ciśnienia krwi, oddychania i trawienia); reguluje pobieranie wody i pokarmu jest odpowiedzialne za termoregulację; kontroluje zachowania seksualne; wydziela neurohormony, dzięki którym koordynuje czynność wydzielniczą przedniego płata przysadki mózgowej; jest również źródłem hormonów tylnego płata przysadki mózgowej – oksytocyny, regulującej skurcze mięśni gładkich narządów rozrodczych, oraz wazopresyny, która zawiaduje pracą nerek., 4. Szyszynka. Wydziela melatoninę – hormon regulujący rytm snu i czuwania., 5. Śródmózgowie. Zawiera ośrodki niektórych reakcji wzrokowych (reakcje źrenic na słabe lub silne światło) i słuchowych (zwracanie głowy w kierunku dźwięku)., 6. Móżdżek. Koordynuje ruchy i równowagę ciała oraz odpowiada za naukę umiejętności motorycznych. Dochodzi w nim do integrowania informacji czuciowej o pozycji stawów i napięciu mięśni oraz sygnałów z układów słuchowego i wzrokowego. Monitoruje dyspozycje ruchowe z kresomózgowia., 7. Most. Odpowiada za przekazywanie sygnałów płynących z kory mózgowej do móżdżka, co pozwala na modyfikację napięcia i skurczów mięśni. Pomaga to w koordynacji ruchów, np. podczas biegania i wspinania się., 8. Rdzeń przedłużony. Na jego terenie znajdują się: ośrodki odruchów obronnych (kichanie, kaszel, wymioty, łzawienie, mruganie); ośrodki odruchów trawiennych (połykanie, żucie, ssanie, wydzielanie enzymów trawiennych); ośrodki oddechowe; ośrodki regulacji czynności serca, kurczenia i rozszerzania naczyń krwionośnych., 9. Przysadka mózgowa. Choć jest niewielkim gruczołem dokrewnym (jej waga wynosi zaledwie 500 miligramów), dowodzi gospodarką hormonalną organizmu. Składa się z dwóch płatów – przedniego i tylnego. Płat przedni (część gruczołowa) przysadki wytwarza hormony wpływające na tkanki docelowe (na przykład somatotropinę – hormon wzrostu) oraz na inne gruczoły dokrewne (do tego typu hormonów należą między innymi: adrenokortykotropina, tyreotropina, gonadotropiny). Płat tylny (część nerwowa) przysadki nie wytwarza własnych wydzielin, jest miejscem gromadzenia hormonów podwzgórzowych: oksytocyny i wazopresyny, które spływają do przysadki wzdłuż aksonów komórek neurosekrecyjnych. U większości ssaków występuje ponadto płat pośredni, wytwarzający melanotropinę.

Ośrodki nerwowe mózgowia i kontrolowane przez nie funkcje życiowe.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

kora mózgowa

powierzchnia kresomózgowia zawierająca ciała komórek nerwowych, w których odbywa się przetwarzanie informacji pochodzących ze środowiska zewnętrznego, ich integracja z informacjami pochodzącymi z wnętrza organizmu, powstawanie pamięci

mózgowie

część centralnego układu nerwowego obejmująca: mózg, pień mózgu i móżdżek

neurohormony

(gr. neúron –nerw, hormṓn – pobudzający) substancje chemiczne wydzielane przez komórki nerwowe, które za pośrednictwem płynów ciała docierają do komórek docelowych, regulując ich funkcjonowanie

neuron

(gr. neúron – nerw) inaczej – komórka nerwowa. Silnie wyspecjalizowana komórka pochodzenia ektodermalnego, będąca podstawową jednostką strukturalną i funkcjonalną tkanki nerwowej

ośrodek nerwowy

złożony zespół komórek nerwowych uczestniczących w regulacji określonych czynności organizmu

przysadka mózgowa

gruczoł dokrewny znajdujący się w zagłębieniu kości klinowej, nieco powyżej podwzgórza, z którym pozostaje połączony. Składa się z dwóch płatów: przedniego (gruczołowego) i tylnego (nerwowego). Stanowi ośrodek kontrolujący pracę pozostałych gruczołów dokrewnych oraz integrujący ich działanie z impulsami układu nerwowego

ruchy dowolne (intencjonalne, zamierzone)

ruchy wykonywane przy udziale mięśni szkieletowych, których skurcze wywoływane są impulsami nerwowymi powstającymi w korze ruchowej np. ruch ręki w kierunku jakiegoś przedmiotu, ruchy kończyn podczas chodzenia

Mapa myśli

Ośrodki nerwowe mózgowia

Wymień ośrodki nerwowe mózgowia.

Polecenie 1

Wygeneruj powyższą mapę myśli, a następnie uzupełnij ją: zlokalizuj brakujące ośrodki nerwowe mózgowia i dopisz pełnione przez nie funkcje.

Polecenie 2

Odpowiedz na pytanie: „Dlaczego uszkodzenie pnia mózgu stanowi zagrożenie dla życia organizmu?”. Następnie sprawdź, czy uzupełniona przez ciebie mapa myśli zawiera informacje pozwalające objaśnić poruszone w pytaniu zagadnienie. Jeśli nie, dopisz właściwe hasła.

Polecenie 3

Korzystając z informacji zamieszczonych w e-materiale oraz innych źródłach wiedzy naukowej, wyjaśnij, na czym polega nadrzędna rola podwzgórza w stosunku do układu dokrewnego.

Polecenie 4

Określ, która struktura mózgowia uczestniczy w procesie uczenia się jazdy na łyżwach.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Połącz nazwy struktur mózgowia z funkcją, jaką pełnią w organizmie.

Most

Kontroluje ruchy orientacyjne.Połączony z: Most

Śródmózgowie

Kontroluje pracę układu pokarmowego.Połączony z: Śródmózgowie

Rdzeń przedłużony

Przekazuje informacje z kory mózgowej do móżdżka.Połączony z: Rdzeń przedłużony

Podwzgórze

Reguluje przemiany cukrów.Połączony z: Podwzgórze

Ćwiczenie 2

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

Za ruch głowy w kierunku osoby, która nas woła, odpowiada...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- most.

- móżdżek.

- międzymózgowie.

- śródmózgowie.

Ćwiczenie 3

Wymień nazwy ośrodków nerwowych mózgowia.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 4

Ćwiczenie 5

Podaj nazwę struktury mózgowia, dzięki której możemy pisać na klawiaturze komputera, grać na gitarze, pisać odręcznie, chodzić po schodach.

Ćwiczenie 6

Podwzgórze jest biologicznym termostatem naszego organizmu – analizuje informacje dotyczące temperatury ciała i zarządza nimi za pośrednictwem dwóch ośrodków: strat ciepła (uruchamia mechanizmy usuwania ciepła z organizmu) oraz zachowania ciepła (stymuluje wytwarzanie ciepła). Wykaż rolę podwzgórza w utrzymaniu temperatury naszego ciała w mroźny zimowy dzień, gdy stoimy długo na przystanku w oczekiwaniu na autobus. Podaj dwa przykłady oddziaływania tej struktury na funkcjonowanie narządów i układów organizmu.

Ćwiczenie 7

Podając jeden argument, wykaż, że podwzgórze stanowi połączenie układów nerwowego i hormonalnego.

Ćwiczenie 8

Wykaż, że pień mózgu jest zaangażowany w odpowiedź organizmu na czynnik podrażniający (np. okruch pokarmu), wywołujący odruch kaszlu.

Dla nauczyciela

Autor: Agnieszka Pieszalska

Przedmiot: biologia

Temat: Ośrodki nerwowe mózgowia i kontrolowane przez nie funkcje życiowe

Grupa docelowa: uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

V. Budowa i fizjologia człowieka.

7. Regulacja nerwowa. Uczeń:

5) przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów.

Zakres rozszerzony

XI. Funkcjonowanie zwierząt.

2. Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

6) Regulacja nerwowa. Uczeń:

g) przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste i społeczne w zakresie umiejętności uczenia się.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- wyjaśnia, czym są ośrodki nerwowe;

- lokalizuje ośrodki nerwowe w poszczególnych częściach mózgowia;

- wykazuje rolę ośrodków nerwowych mózgowia w kontrolowaniu funkcji życiowych organizmu.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- pogadanka;

- tworzenie graffiti;

- analiza grafiki interaktywnej;

- analiza tekstu źródłowego;

- mapa myśli;

- ćwiczenia interaktywne.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda

- cztery arkusze papieru A1, flamastry;

- rozsypanka.

Przebieg zajęć

Faza wstępna:

1. Nauczyciel wyświetla ilustrację interaktywną zamieszczoną w sekcji „Przeczytaj”. Odwołując się do wiedzy wcześniej zdobytej przez uczniów, zadaje pytania:

- Gdzie jest położone mózgowie i co je otacza?

- Z jakich elementów zbudowane jest mózgowie?

Uczniowie wskazują wymienione elementy na ilustracji.

2. Nauczyciel podaje cele lekcji i formułuje jej temat.

Faza realizacyjna:

1. Nauczyciel prosi uczniów o zapoznanie się z e-materiałem: Ośrodki nerwowe mózgowia i kontrolowane przez nie funkcje życiowe.

2. Praca samodzielna uczniów – analiza e-materiału.

3. Praca zespołowa – wykonanie graffiti.

- Nauczyciel dzieli uczniów na cztery grupy. Każda z nich otrzymuje papier A1 z hasłem: „Funkcje struktur mózgowia”. Uczniowie, korzystając z wiadomości zawartych w e-materiale oraz z posiadanej wiedzy, tworzą graffiti. Po upływie wyznaczonego czasu przekazują plakat następnej grupie, która uzupełnia informacje. Plakaty przekazywane są od grupy do grupy zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Gdy plakat wróci do grupy macierzystej, zadanie się kończy.

- Uczniowie wieszają i prezentują graffiti. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia informacje.

- Nauczyciel podsumowuje pracę grup.

4. Praca samodzielna – uczniowie zapoznają się z mapą myśli zamieszczoną w e-materiale i wykonują polecenia 1–4.

5. Nauczyciel sprawdza poprawność wykonania poleceń.

Faza podsumowująca:

Uczniowie otrzymują rozsypankę (materiał dodatkowy) i układają ją. Nauczyciel nadzoruje pracę. Po sprawdzeniu poprawności ułożenia rozsypanki uczniowie wklejają ją do zeszytu.

Praca domowa:

Wykonaj ćwiczenia interaktywne 1–8.

Materiały pomocnicze:

Załącznik 1. Rozsypanka.

Plik o rozmiarze 44.32 KB w języku polskim

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania mapy myśli:

Mapa myśli może być również wykorzystana podczas lekcji dotyczącej anatomii mózgowia człowieka.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela