Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Linia chronologiczna

Film + Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia tłum protestujących ludzi na ulicy. Trzymają transparenty, mężczyzna po lewej trzyma flagę Węgier, która składa się z trzech poziomych pasów: czerwonego, białego i zielonego. Za manifestującymi znajdują się drzewa oraz duży budynek.

Jesień Narodów. Przemiany w państwach komunistycznych w 1989 roku

Węgrzy demonstrują przed budynkiem telewizji publicznej, 15 marca 1989 r.

Źródło: Derzsi Elekes Andor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zapoczątkowane przez Michaiła Gorbaczowa przemiany w ZSRS miały istotny wpływ na rozwój opozycji we wszystkich krajach tzw. demokracji ludowej. Pod koniec lat 80. XX w. w tych państwach bloku wschodniego zachodziły szybkie i znaczące zmiany, które przyniosły obalenie władzy komunistycznej, demokrację i niepodległość.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

- Opiszesz, czym była tzw. Jesień Narodów.

- Wyjaśnisz, jak przebiegały przemiany w poszczególnych państwach komunistycznych.

- Scharakteryzujesz, dlaczego rozpadła się Jugosławia.

Przeczytaj

Jesień Narodów

Rewolucje, które rozpoczęły się w większości krajów bloku wschodniego na jesieni 1989 roku, określa się wspólną nazwą Jesieni Narodów lub Jesieni Ludów. Ich początek i inspirację stanowiły wydarzenia w Polsce w pierwszej połowy 1989 roku.

Węgry

Mieszkańcy Węgier świętujący proklamowanie Republiki Węgierskiej.

Źródło: Elekes Andor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Pierwszym krokiem w kierunku przemian ustrojowych na Węgrzech było odsunięcie od władzy Jánosa Kádára w 1988 roku. W czerwcu 1989 r. rozpoczęto obrady tzw. trójkątnego stołu – wzięli w nich udział przedstawiciele władz komunistycznych, organizacji społecznych (pozostających pod wpływem reżimu) i opozycji. W Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej większą rolę zaczęli odgrywać młodzi reformatorzy, którzy przyspieszyli zmiany gospodarcze i polityczne. Przywrócili m.in. zasady gospodarki rynkowej, zmienili nazwę republiki, likwidując przymiotnik „socjalistyczna”, oraz wykreślili z konstytucji zapis o kierowniczej roli partii. W marcu 1990 r. w wolnych wyborach do parlamentu komuniści ponieśli druzgocącą klęskę.

Po dziesięcioleciach zakazanych dni narodowych, 15 marca 1989 r. komunistyczny reżim Węgier pozwolił ludziom świętować rocznicę Wiosny Ludów. Równolegle z obchodami państwowymi w Muzeum Narodowym niezależne organizacje wezwały publiczność do zebrania się przy pomniku poety Sándora Petőfiego, uczestnika powstania węgierskiego w 1848 roku.

Wyjaśnij, dlaczego wybrano to akurat miejsce.

Źródło: Derzsi Elekes Andor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Niemiecka Republika Demokratyczna

Manifestacja w Berlinie, 4 listopada 1989 roku. Na Alexanderplatz zebrało się aż pół miliona ludzi, domagających się demokratycznych reform. Była to największa niezależna demonstracja w NRD od czasu antykomunistycznego powstania z czerwca 1953 r.

Źródło: Bundesarchiv, Bild 183-1989-1104-437 / Settnik, Bernd, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Symptomem bliskich zmian w NRD były masowe ucieczki na Zachód. Władze próbowały powstrzymać uciekinierów przez represjonowanie ich rodzin, co wywołało falę demonstracji na ulicach miast w październiku 1989 roku. W tej sytuacji 18 października 1989 r. doszło do dymisji szefa państwa Ericha Honeckera. Nowe kierownictwo z Egonem Krenzem na czele zostało zmuszone do bardziej liberalnej polityki paszportowej oraz do otwarcia przejść granicznych z Republiki Federalnej Niemiec (RFN). Symbolem okresu przemian było zburzenie muru berlińskiego 9 listopada 1989 roku. Wraz z żądaniem demokratyzacji ustroju pojawiło się hasło zjednoczenia Niemiec.

Spontaniczne burzenie muru berlińskiego oddzielającego blok komunistyczny od świata demokratycznego, 9 listopada 1989 r.

Wyjaśnij, dlaczego bardziej znanym na świecie symbolem upadku komunizmu stało się zburzenie muru berlińskiego niż obrady Okrągłego Stołu w Polsce, które były o 10 miesięcy wcześniejsze.

Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Czechosłowacja

Václav Havel (1936–2011), czeski pisarz i dramaturg, działacz opozycyjny; w latach 1989–1992 pierwszy niekomunistyczny prezydent Czechosłowacji (równocześnie ostatni), a w latach 1993–2003 pierwszy prezydent Czech.

Źródło: Wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Niepokoje społeczne ogarnęły także Czechosłowację. Władze początkowo próbowały siłą stłumić manifestacje, ale odniosło to skutek odwrotny do zamierzonego. Listopadowe demonstracje, które później z powodu ich łagodnego przebiegu nazwano aksamitną rewolucją, spowodowały ustąpienie Gustáva Husáka, a głową państwa − pierwszym niekomunistycznym prezydentem w Europie Środkowo-Wschodniej − został wieloletni opozycjonista Václav Havel. Wkrótce po obaleniu ustroju komunistycznego w Czechosłowacji pojawiły się tendencje separatystyczne (zwłaszcza wśród Słowaków). W kwietniu 1990 r. zmieniono nazwę państwa na Czesko-Słowacką Republikę Federacyjną, co miało podkreślać dwunarodowy charakter. Ostateczny podział na Republikę Czeską i Republikę Słowacką nastąpił 1 stycznia 1993 roku.

Praga podczas aksamitnej rewolucji. Zwróć uwagę na przedział wiekowy uczestników - czy przeważają jakieś grupy wiekowe?

Źródło: ŠJů, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Bułgaria

W Bułgarii w konsekwencji licznych manifestacji zdymisjonowano wieloletniego dyktatora Todora Żiwkowa. Przy władzy pozostała jednak partia komunistyczna, w której wprowadzono jedynie niewielkie zmiany personalne. Pod presją wydarzeń w pozostałych państwach „demokracji ludowej” już w połowie grudnia 1989 r. rząd zgodził się jednak na rozmowy z opozycją. W następnym roku komuniści zostali odsunięci od władzy.

Ciekawostka

Doktryna Sinatry

W obliczu przemian politycznych Jesieni Ludów w  Europie Środkowo-Wschodniej władze ZSRS mogły albo pozwolić narodom na swobodny wybór własnej drogi, albo podjąć próbę zbrojnej interwencji, jak w roku 1956 czy 1968. Kreml zdecydował się na pierwsze rozwiązanie, które nazwano doktryną Sinatry, nawiązując do utworu My way słynnego piosenkarza.

Rumunia

Demonstracja w Timișoarze.

Źródło: Urbán Tamás, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

O wiele bardziej dramatyczny przebieg miały wydarzenia w Rumunii. Masowy ruch obywatelski tam nie istniał, a dyktatorska władza Nicolae Ceauşescu wydawała się niezagrożona. Rewolucję zapoczątkowały demonstracje w Timișoarze w grudniu 1989 r., gdzie wojsko strzelało do manifestantów. Następnie doszło do zamieszek w Bukareszcie, które przerodziły się w powstanie zbrojne. Dyktator wprowadził stan wojenny, ale część wojska przeszła na stronę demonstrantów. Rozłam nastąpił także w Rumuńskiej Partii Komunistycznej, którą już w styczniu 1990 r. zdelegalizowano. Zwolennicy liberalizacji systemu, w większości dawni działacze komunistyczni odsunięci od władzy przez Ceauşescu, utworzyli Front Ocalenia Narodowego. Doprowadzili oni do uwięzienia i zgładzenia dyktatora, po czym objęli rządy.

Rewolucja w Rumunii, Bukareszt, grudzień 1989 r.

Przyjrzyj się flagom widocznym na zdjęciu. Dowiedz się, co było z nich wycinane. Wyjaśnij dlaczego.

Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Jugosławia

W Jugosławii, podobnie jak w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, także rozpoczął się proces demokratyzacji. W wielonarodowej federacji doszły przy tej okazji do głosu kwestie etniczne. Dotychczasową dominującą pozycję próbowali utrzymać Serbowie, chcący zachować jedność państwa. Na początku 1990 r. pojawiły się jednak chorwackie, słoweńskie i albańskie siły polityczne, które konsekwentnie dążyły do oderwania się od Jugosławii. W czerwcu 1991 r. niepodległość ogłosiły Chorwacja, Słowenia, w październiku – Bośnia i Hercegowina, a w listopadzie Macedonia. Skutkiem tego był rozpad państwa federacyjnego, a następnie wybuch wojny domowej.

Narodowości Jugosławii przed 1989 r.

Jugosławia

(ogółem)

Serbowie – 34%

Chorwaci - 20%

muzułmanie bośniaccy – 9%

Albańczycy – 8%

Słoweńcy – 8%

Macedończycy – 6%

Czarnogórcy – 3%

Węgrzy – 2%

inni – 10%

Czarnogóra

Czarnogórcy – 68%

muzułmanie bośniaccy – 13%

inni – 19%

Macedonia

Macedończycy – 67%

Albańczycy – 20%

Turcy – 5%

inni – 8%

Słowenia

Słoweńcy – 90%

inni – 10%

Bośnia i Hercegowina

muzułmanie bośniaccy – 40%

Serbowie – 32%

Chorwaci – 18%

inni – 10%

Chorwacja

Chorwaci – 75%

Serbowie – 12%

inni – 13%

Kosowo (autonomiczny okręg

republiki serbskiej)

Albańczycy – 77%

Serbowie – 13%

inni – 10 %

Serbia (bez Kosowa i Wojwodiny)

Serbowie – 85%

inni – 15%

Wojwodina (autonomiczny okręg

republiki serbskiej)

Serbowie – 54%

Węgrzy – 19%

inni – 27%

Chronologia pierwszych wolnych wyborów w Europie Środkowej/Wschodniej i Azji Środkowej

4.6.1989 Polska. 7.1.1990 Turkmenistan. 18.2.1990 Uzbekistan. 24.2.1990 Litwa. 24.2.1990 Mołdawia. 25.2.1990 Kirgistan. 25.2.1990 Tadżykistan. 4.3.1990 Białoruś. 4.3.1990 Rosja. 4.3.1990 Ukraina. 18.3.1990 NRD. 18.3.1990 Estonia. 18.3.1990 Łotwa. 25.3.1990 Węgry. 25.3.1990 Kazachstan. 8.4.1990 Słowenia. 22.4.1990 Chorwacja. 20.5.1990 Rumunia. 20.5.1990 Armenia. 8.6.1990 Czechosłowacja. 10.6.1990 Bułgaria. 22.6.1990 Mongolia. 30.9.1990 Azerbejdżan. 28.10.1990 Gruzja. 11.11.1990 Macedonia. 18.11.1990 Bośnia i Hercegowina. 9.12.1990 Serbia. 9.12.1990 Czarnogóra. 31.3.1991 Albania

Słownik

dymisja

(niem. Dimission) zwolnienie kogoś z zajmowanego stanowiska lub ustąpienie z zajmowanego stanowiska

liberalizacja

(fr. libéralisation) tu w znaczeniu częściowego złagodzenia, zmniejszenia istniejących przepisów czy norm

opozycja

(od łac. opponere - przeciwstawiać) tu w znaczeniu grupy osób mających poglądy odmienne od rządzącej władzy

represje

(od łac. reprimere - powstrzymać, pohamować) środki wykorzystywane do nacisku na jednostkę czy grupę lub forma odwetu za coś

reżim

(fr. régime - porządek) system rządów, w którym ograniczane są prawa obywateli, a władza stosuje wobec społeczeństwa przemoc i rygor polityczny

separatyzm

(z łac. separatio – oddzielenie) dążenie do wyodrębnienia się jakiejś grupy z całości; najbardziej typowy jest separatyzm narodowościowy, a jeden z jego przejawów to secesja narodowa

Słowa kluczowe

aksamitna rewolucja, trójkątny stół, mur berliński, Jesień Ludów, Jesień Narodów, komunizm, świat na przełomie tysiącleci, upadek komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej

Bibliografia

1989 – koniec systemu. Polska, Węgry, NRD, Czechosłowacja, Bułgaria, Rumunia, red. Piotr Głogowski, Warszawa 2014.

E. Czapiewski, J. Tyszkiewicz, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010.

J. Holzer, Europa zimnej wojny, Kraków 2012.

Linia chronologiczna

Polecenie 1

Zapoznaj się z linią chronologiczną, a następnie wykonaj polecenia.

1987 Ilustracja przedstawia znaczek pocztowy. Po lewej stronie widnieje grupa uzbrojonych żołnierzy w kolorze czerwonym z bronią, za którymi powiewa czerwona flaga. Po prawej stronie znajduje się budynek, przed którym stoi grupa postaci, reprezentujących różne zawody. Są wśród nich kobiety i mężczyźni. Na znaczku są napisy w języku rosyjskim w kolorze czerwonym i białym. Tło znaczka jest niebieskie. Początki pieriestrojki zainicjowanej przez Michaiła Gorbaczowa Fragment wypowiedzi generała Wojciecha Jaruzelskiego skierowanej do Michaiła Gorbaczowa podczas spotkania na obradach w KC PZPR w Warszawie 14 lipca 1988 r.

Procesu demokratyzacji nie traktujemy jako mody, która przemija. Jest to proces konieczny. Zrobiliśmy już wiele i pójdziemy dalej, ale dwóch granic nie przekroczymy: nie pójdziemy na pluralizm związkowy w takim rozumieniu, jak chce się nam narzucić, i nie pójdziemy na tworzenie partii opozycyjnych. Nie wyklucza to udziału w organach przedstawicielskich i społecznych osób prezentujących różne polityczne, nawet opozycyjne punkty widzenia i poglądy. [...] Rozważamy dokonanie zmian konstytucyjnych, brana jest przy tym możliwość utworzenia drugiej izby Sejmu.

Indeks dolny Cyt. za: J. Skórzyński, Ugoda i rewolucja. Władza i opozycja 1985–1989, Warszawa 1995, s. 81.. 5.4.1989 Zdjęcie przedstawia okrągły, drewniany stół. Wokół niego są ustawione krzesła. Na stole znajdują się mikrofony oraz tabliczki z napisami. Na środku stoją kolumny oraz bukiet biało-czerwonych kwiatów. Zakończenie obrad Okrągłego Stołu w Polsce Porozumienie Okrągłego Stołu w sprawie reform politycznych z 5 IV 1989 r.

Po latach kryzysu gospodarczego i konfliktów politycznych Polska stoi przed wielkim zagrożeniem, ale i wielką szansą. [...] W obronie przed kryzysem i w działaniach na rzecz reform Polacy mogą i powinni się porozumieć. [...]

Podstawą porozumienia są zasady przyszłego systemu politycznego wypływające z niezbywalnego prawa obywateli do życia w państwie, które w pełni urzeczywistnia suwerenność narodu:

– pluralizm polityczny, znajdujący swój wyraz przede wszystkim w prawie do swobodnego zrzeszania się – w ramach demokratycznego ładu konstytucyjnego w organizacjach politycznych, społecznych i zawodowych;

– wolność słowa, w tym stwarzania realnych możliwości dostępu do wszystkich rodzajów środków przekazu różnorodnym siłom politycznym;

– demokratyczny tryb powoływania wszystkich przedstawicieli organów władzy państwowej, tak, by o tym, kto sprawować będzie władzę, rzeczywiście decydowali wyborcy;

– niezawisłość sądów i ich ustawowe uprawnienia kontrolne w stosunku do innych organów powołanych do strzeżenia praworządności i porządku publicznego;

– silny pełnią praw i swobodnie wybrany samorząd terytorialny. [...]

Wybory tegoroczne wyłonią Sejm i Senat, w którym różne siły polityczne uczestniczyć będą w decydowaniu o losach państwa. Jest to początek drogi do demokracji parlamentarnej. Zadaniem parlamentu [...] jest stworzenie nowej, demokratycznej konstytucji i nowej demokratycznej ordynacji wyborczej. Strony uczynią wszystko, aby skład następnego parlamentu był w pełni wyznaczony przez wolę wyborców. [...]

Swoboda wyborów do Sejmu X kadencji będzie ograniczona przez uzgodniony przy Okrągłym Stole podział mandatów. Umowa o podziale mandatów poselskich dotyczy tylko wyborów do Sejmu X kadencji. Zgodnie z tym podziałem, 60% mandatów poselskich przypada na koalicję PZPR, ZSL i SD, a dalsze 5% na PAX, PZKS, UChS. Kandydaci bezpartyjni, zgłoszeni przez niezależne grupy obywateli, rywalizować będą między sobą o 35% ogólnej liczby mandatów poselskich. Część mandatów w koalicji zostanie obsadzona z listy krajowej, obejmującej do 10% ogółu miejsc w przyszłym Sejmie. [...]

Swoboda wyborów do Senatu nie jest ograniczona żadnym uzgodnieniem dotyczącym podziału mandatów. Liczba miejsc w Senacie, jaką uzyskają poszczególne ugrupowania zależeć będzie wyłącznie od decyzji wyborców w poszczególnych okręgach. [...]

Senat będzie wraz z Sejmem uczestniczył w nowelizowaniu i uchwalaniu Konstytucji.

Senat połączony z Sejmem w Zgromadzenie Narodowe dokona wyboru Prezydenta pierwszej kadencji bezwzględną większością głosów. Kandydata na Prezydenta zgłosić może 1/4 posłów i senatorów. [...]

Indeks dolny Cyt. za: Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1998, s. 415–420.. 4.1989 Zdjęcie przedstawia salę, w której stoją stoły ułożone w kształt trójkąta. Siedzą przy nim mężczyźni w garniturach oraz kilka kobiet. Na stole leżą dokumenty. Po lewej stronie oraz za stołem w tle stoją dziennikarze z kamerami. Na środku między stołami stoją doniczki z roślinami. Początek rozmów przy „trójkątnym stole” na Węgrzech Relacja świadka upadku komunizmu na Węgrzech, profesora Károly'a Szerencsés'a

Kiedy na początku 1989 roku minister stanu Imre Pozsgay oświadczył w radiu, że w 1956 roku miała miejsce nie kontrrewolucja, lecz uzasadnione powstanie narodowe, całą monopolistyczną partię komunistyczną dotknął upadek moralny. Lecz [...] w rękach reżimu znajdowały się organy i środki przymusu, i wciąż też stacjonowały na Węgrzech wojska sowieckie. Stąd zarówno opozycja, jak i partia monopolistyczna zdecydowały się na podjęcie rozmów [... ] zawarto porozumienie co do transformacji państwa monopartii w państwo prawa (18 września 1989 roku). Parlament przyjął niezbędne do tego ustawy. Tymczasem nastąpił także uroczysty pogrzeb Imre Nagya i jego towarzyszy, a w trakcie tej ceremonii Viktor Orbán [....] podniósł kwestię wycofania wojsk sowieckich z Węgier (16 czerwca 1989 roku).

Sowieci się nie obrazili, tak oto 23 października 1989 roku, w rocznicę wybuchu rewolucji 1956, powstała (demokratyczna) Republika. Wiosną następnego roku przeprowadzono też wolne wybory, w których zwyciężyły siły narodowo-chrześcijańsko-demokratyczne i to one mogły utworzyć rząd z Józsefem Antallem jako premierem. Sytuacja była nie do pozazdroszczenia: kasa państwowa i kasa emerytalna świeciły pustkami. Węgierska gospodarka stała na skraju załamania. Bardzo wysokie było bezrobocie, wystrzeliła inflacja. Ogromne było również zadłużenie. Do rozliczeń jednak nie doszło, a i wymiana elity politycznej odbyła się tylko na najwyższym szczeblu, nie osiągając 50 proc. [...] Ofiarom dyktatury, ludziom, których wyzuto dosłownie ze wszystkiego, nie przyznano godnej rekompensaty. Wyczuwało się rozczarowanie i irytację. Dlatego gdy 19 czerwca 1991 roku ostatni okupujący żołnierz sowiecki opuścił nasz kraj, mało kto zwrócił na to uwagę.

Wywalczenie wolności na Węgrzech nazywano też „rewolucją zwiędłą", „bez humoru", „zmianą metody", „wymianą gangsterów". A przecież po raz pierwszy bez rozlewu krwi mogliśmy być wolni, niezależni i suwerenni. Musimy to uszanować, nawet jeśli było to trudne przebudzenie. Musimy wznieść się ponad nasze rozczarowania, pójść dalej. [...]

Indeks dolny Cyt. za: https://www.rp.pl/Wegry-1956---1989/311219924-Karoly-Szerencses-Trudne-przebudzenie-Wegier.html [dostęp: 22.05.2021]. 10.1989 Zdjęcie przedstawia grupę stojących w kilku rzędach ludzi w garniturach i mundurach wojskowych. Pod nimi jest czerwona ściana, a za nimi wysoki, czerwony baner z napisem 40 Jahre DDR oraz godłem NRD, czyli złotym młotem i cyrklem, otoczonymi kłosami zboża z niemiecką flagą na spodzie. Po lewej i prawej stronie widoczne są bloki mieszkalne oraz powiewające flagi niemieckie oraz czerwone. Początek masowych demonstracji w NRD Sprawozdanie z akcji tłumienia manifestacji w Berlinie 7 października 1989 r., przez jednostki antyterrorystyczne Ministerstwa Bezpieczeństwa NRD

Poszczególnych uczestników demonstracji wyciągano z niebywałą brutalnością na chybił trafił z tłumu, po czym biło ich nawet do ośmiu pracowników bezpieczeństwa w cywilu [...] Policjanci i funkcjonariusze MfS pędzili licznych zatrzymanych do pojazdów policyjnych, bijąc ich bez przerwy, mimo że nie natrafiali na żaden opór. Najbardziej brutalnie traktowano kobiety, żeby sprowokować mężczyzn uczestniczących w demonstracji do użycia siły wobec funkcjonariuszy bezpieczeństwa. Reżyseria wydarzeń w tym momencie była już całkowicie w rękach oficerów Stasi. Idąc za przykładem bezpieczniaków, policjanci znęcali się nad zatrzymanymi uczestnikami demonstracji przed ciężarówkami i w ciężarówkach. Wśród uczestników demonstracji znajdowali się liczni prowokatorzy z sił bezpieczeństwa; ich agresywne zachowanie miało zmusić funkcjonariuszy policji do działania. Około godziny 20.30 siły bezpieczeństwa hermetycznie zamykają teren wokół Gethsemanekirche, gdzie o godzinę wcześniej zaczęło się nabożeństwo. Gdy jego uczestnicy zaczęli wychodzić z kościoła, stanęli oko w oko z ogromnymi siłami policji. Aż do późnych godzin wieczornych stale dochodziło do samowolnych interwencji i aresztowań.

Indeks dolny Cyt. za: S. Wolle, Wspaniały świat dyktatury, Warszawa 2003, s. 471.. 9.11.1989 Zdjęcie przedstawia ludzi tłumnie zgromadzonych na szczycie oraz u podstawy muru berlińskiego w okolicach Bramy Brandenburskiej. Wśród zgromadzonych są kobiety, mężczyźni i dzieci. Jedna z osób stojących na murze pomaga wspiąć się na niego starszemu mężczyźnie. Ściana muru pokryta jest kolorowymi napisami i ściennymi grafikami. Przed nim ustawiona jest tablica ostrzegawcza z napisem w języku niemieckim, na której dopisane są czarnym sprayem dodatkowe słowa. Otwarcie muru berlińskiego Wspomnienie Konrada Weissa, mieszkańca Berlina Wschodniego i działacza opozycyjnego, współzałożyciela Demokracji Teraz

Zostawiliśmy najmłodszą córkę, bo spała, a jeszcze nie wierzyliśmy i nie chcieliśmy jej budzić. Pojechaliśmy z żoną autem do najbliższego przejścia, ale tam wszystko było już zablokowane. Wróciliśmy więc po córkę. Ona oszołomiona, my też, doszliśmy na piechotę do przejścia Bornholmerstrasse. Kiedy zbliżyliśmy się do granicy, usłyszeliśmy radosny gwar tysięcy ludzi. I już tkwiliśmy w środku ludzkiego strumienia płynącego przez Most Bornholmski, który prawie 30 lat był symbolem podziału. Szliśmy przed siebie, a wokół ludzie śmiali się, płakali, tańczyli. Nikt ich nie zatrzymywał. Nawet po strażnikach, którzy stali wciśnięci z boku, widać było radość. Ludzie podchodzili do nich, żartowali. Kiedy ta ludzka rzeka parła do Berlina Zachodniego, z przeciwka już płynął wąski strumyk. To byli ci z pierwszej fali, którzy chcieli tylko postawić stopę po drugiej stronie, niektórzy w piżamach, na które narzucili płaszcze – i ludzie z Berlina Zachodniego, którzy po raz pierwszy normalnie szli do krewnych na naszą stronę. Wszyscy, jak umówieni, szli na Kurfürstendamm – główną arterię Westberlina. Córka zaciągnęła nas, rzecz jasna, do dyskoteki. Najpierw stanęliśmy bezradni, ale potem zaczęliśmy tańczyć: najpierw ja, potem żona, a na końcu córka. Jak szaleni. Nigdy dotąd nie zdarzyło się nam tak tańczyć – jakbyśmy wytańczyli z siebie lata frustracji, lęków, strachu.

Indeks dolny Cyt. za: Jesień Ludów 1989. Dodatek specjalny "Tygodnika Powszechnego", nr 45, 8 listopada 2009, s. 24.. 11.1989 Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Ma owalną twarz z drugim podbródkiem, jest łysiejący z przerzedzonymi włosami po bokach i z tyłu głowy. Ma przyciemnione okulary oraz garnitur z krawatem, na marynarce którego wisi medal. Odsunięcie od władzy Todora Żiwkowa w Bułgarii Przemiany w Bułgarii jesienią roku 1989 według profesor Ireny Stawowy-Kawki

Fala demonstracji [przeciwko prześladowaniu mniejszości tureckiej przez bułgarskie władze] przeszła przez kraj w maju 1989 r., gdy w Paryżu miała miejsce konferencja praw człowieka. Demonstrantów starano się rozpędzić siłą. W walkach ulicznych byli zabici i ranni. Żiwkow w przemówieniu telewizyjnym 29 maja zwrócił się do władz w Ankarze, aby otwarły granice dla swych rodaków, aby każdy bułgarski muzułmanin mógł opuścić kraj. Polityka przymusowej asymilacji, nietolerancji religijnej doprowadziła do exodusu ludności tureckiej na wielką skalę. [...] Zaostrzyło to stosunki z Turcją.

Zwalczanie kultury, narodowości i tradycji tureckiej nie spowodowało zaniechania rusyfikacji społeczeństwa [bułgarskiego]. Wprost przeciwnie, proces ten się nasilił. Wzrastała liczba szkół z wykładowym językiem rosyjskim [...], pokazywano znaczenie ZSRR dla Bułgarii [...], wychwalano radzieckie wzorce w gospodarce, życiu społecznym i politycznym. Zmiany w Bułgarii pojawiły się dopiero wtedy, gdy doszło do nich w samej Moskwie.

Ogłoszenie przez Michaiła Gorbaczowa zmian – głasnosti i pieriestrojki – spowodowało, że Żiwkow podjął próbę reform w podobnym duchu. Jednak centralistyczny system zarządzania bez zmian systemowych nie sprawdził się. Niepowodzeniem zakończyły się próby reform w kierunku gospodarki wolnorynkowej. Tymczasem zaczęto protestować przeciwko pogarszającym się warunkom życia i dyskryminacji ludności tureckiej. Zachętą do działalności opozycyjnej w Bułgarii były też procesy zachodzące w krajach dotychczas pozostających pod wpływem ZSRR. [...]

Konferencja Ekoforum w Sofii od 16 X do 3 XI 1989, w obecności przedstawicieli KBWE oraz organizacji międzynarodowych, zwróciła uwagę na faktyczne problemy polityczne kraju. Na zmianę stosunku władz do ugrupowań opozycyjnych wpływ miała nie tylko interwencja państw zachodnich, ale także rozgrywki wewnątrz partii komunistycznej i rosnący opór społeczeństwa przed totalitarnymi metodami. Bunt w kierownictwie partii komunistycznej rozpoczął minister spraw zagranicznych Petyr Mładenow, który odmówił podpisania oświadczenia w sprawie ingerencji USA w sprawy wewnętrzne Bułgarii. Złożył on rezygnację z funkcji członka Biura Politycznego KC BPK i ministra spraw zagranicznych oraz wystosował pismo do centralnych organów BPK, poddając krytyce rządy Żiwkowa [...].

Zdając sobie sprawę z nieuchronności przemian w kraju, widząc, co dzieje się w innych krajach dawnego bloku sowieckiego i mając poparcie Gorbaczowa, część działaczy komunistycznych z Petyrem Mładenowem doprowadziła do odsunięcia od władzy (1 XI 1989) Todora Żiwkowa.

Indeks dolny Cyt. za: Wielka historia świata, t. 12, pod red. W. Rojka i in., Kraków 2006, s. 197, 198.. 11.1989 Zdjęcie przedstawia stos transparentów, kwiatów, zdjęć, flag i zniczy, które podpalane są przez kilka osób. Wokół stosu znajduje się tłum ludzi. Aksamitna rewolucja w Czechosłowacji Mowa inauguracyjna Václava Havla, jednego z liderów aksamitnej rewolucji, wygłoszona 1 stycznia 1990 r., po wyborze na prezydenta Czechosłowacji

Drodzy współobywatele!

Przez 40 lat z ust moich poprzedników słyszeliście w tym dniu to samo, choć w różnych wariantach: jak to nasz kraj rozkwita, ile wyprodukowaliśmy kolejnych milionów ton stali, jak bardzo jesteśmy szczęśliwi, jak wierzymy swym władzom i jak wspaniałe perspektywy przed nami się otwierają.

Sądzę, że wynieśliście mnie na ten urząd nie po to, abym i ja was okłamywał.

Nasz kraj nie rozkwita. Wielki duchowy i twórczy potencjał naszych narodów nie jest wykorzystywany w sposób sensowny. Różne gałęzie przemysłu produkują rzeczy zbędne, gdy tymczasem brak nam wielu potrzebnych artykułów. Państwo nazywające siebie państwem robotniczym wykorzystuje robotników i poniża ich. [...] Zniszczyliśmy sobie pola, rzeki i lasy, odziedziczone po przodkach, i mamy dziś najgorsze środowisko naturalne w Europie. Dorośli ludzie umierają u nas wcześniej niż w większości krajów europejskich. [...]

Ale wszystko to nie jest jeszcze najważniejsze. Najgorsze, że żyjemy w zniszczonym środowisku moralnym. Jesteśmy chorzy, bo przyzwyczailiśmy się, co innego mówić i co innego myśleć. Nauczyliśmy się, by w nic nie wierzyć, nie zauważać innych ludzi i troszczyć się wyłącznie o siebie. [...] Dotychczasowy reżim – uzbrojony w nienawistną, pełną pychy ideologię – zredukował człowieka do poziomu siły roboczej, a naturę do poziomu roboczego instrumentu. Zaatakował w ten sposób samą ich istotę i wzajemne stosunki między nimi. Utalentowanych i samodzielnych ludzi, skrzętnie gospodarujących w swym kraju, zmienił w śrubki jakiejś potwornie wielkiej, hałaśliwej i cuchnącej maszyny, której przeznaczenia nikt nie znał. Nie była ona w stanie dokonać niczego więcej, tylko powoli, lecz niepowstrzymanie zniszczyć samą siebie i wszystkie swoje trybiki. [...]

Nie wolno nam zrzucać wszystkiego na poprzednich władców [...] również dlatego, że osłabiałoby to odpowiedzialność, jaka stoi dziś przed każdym z nas. Obecnie każdy powinien działać szybko, samodzielnie, niezależnie i odpowiedzialnie. Nie łudźmy się: najlepszy rząd, najlepszy parlament czy najlepszy prezydent sami wiele nie zdziałają. [...] Wolność i demokracja oznaczają bowiem współuczestnictwo, współodpowiedzialność nas wszystkich.

[...] Jeśli to sobie uświadomimy, do naszych serc powróci nadzieja. [...]

Mamy przed sobą wolne wybory, a więc także przedwyborczą rywalizację. Nie pozwólmy, aby ta rywalizacja zbrukała czystą dotąd twarz naszej aksamitnej rewolucji. [...] Teraz już naprawdę nie chodzi o to, która partia, grupa czy klub zwyciężą w wyborach. Chodzi natomiast o to, aby zwyciężyli w nich najlepsi z nas – pod względem moralnym, obywatelskim, politycznym i zawodowym [...]. Nasz pierwszy prezydent [Masaryk] rozpoczął swe inauguracyjne przemówienie cytatem z Jana Amosa Komeńskiego. Pozwólcie mi, abym i ja zakończył swe pierwsze przemówienie parafrazą tego samego stwierdzenia: „Twoja władza, narodzie, powróciła do ciebie!”

Indeks dolny Cyt. za: Wielkie mowy w historii, t. 4, Warszawa 2006, s. 286–291.. 12.1989 Zdjęcie przedstawia idącą w prawą stronę zdjęcia parę mężczyzny i kobiety. Są dojrzali. Mężczyzna ma krótkie, ciemnosiwe włosy oraz garnitur z krawatem. Kobieta ma upięte, krótkie, jasne włosy oraz niebieską sukienkę w jasny wzór. Para idzie po betonowym placu. Za nimi znajduje się tłum ludzi, którzy niosą ich portrety, czerwone i rumuńskie flagi oraz transparenty w języku rumuńskim, na których pojawia się nazwisko Ceaușescu. Egzekucja rumuńskiego dyktatora Nicolae Ceaușescu i jego żony Eleny Relacja Dorina-Mariana Cirlana, członka plutonu egzekucyjnego

Generał Stanculescu powiedział [...] „Moi drodzy towarzysze [...]. Od dawna ufam spadochroniarzom i teraz także wierzę w wasze oddanie rewolucji". Dodał, że odbędzie się „nadzwyczajny sąd wojskowy, który na mocy rozporządzenia Frontu Ocalenia Narodowego osądzi i skaże parę, która tak wiele złego wyrządziła Rumunom. Czy doprowadzimy sprawę do samego końca?" – zapytał, a ja pomyślałem: „Jakiego końca?". [...]

„Jeśli zapadnie wyrok śmierci, czy jesteście gotowi go wykonać? Chórem odpowiedzieliśmy »Tak«. [...] Wtedy wyznaczył trzech z nas, kapitana, mnie [kaprala] i sierżanta. Dostaliśmy rozkaz wyprowadzenia wszystkich z budynku, w którym miał odbyć się proces, pilnowania drzwi do sali, gdzie miał się on toczyć i zabicia każdego, kto chciałby tam wejść. Kapitanowi pokazano miejsce, w którym Ceaușescu ma zostać zabity, gdyby otrzymał wyrok śmierci. A nam kazano, byśmy strzelając do niego opróżnili cały magazynek. [...]

Płakali jak dzieci [Nicolae i Elena Ceaușescu] [...]. „Nie możemy zginąć jak psy!" – krzyknął i spojrzał na nas. To była trudna chwila dla nas wszystkich. Wtedy odezwała się ona: „Jeśli zamierzacie nas zabić, to z szacunku dla naszej wzajemnej miłości nie róbcie tego na moich oczach. Pozwólcie mi umrzeć razem z moim mężem". Wtedy generał rozkazał: „Weźcie ją pod ścianę razem z nim". [...]

Wiedzieliśmy, kim są, ale nagle dostrzegłem jego ludzką twarz. Wyglądał na kompletnie zdumionego tym wszystkim. Potem spojrzał mi prosto w oczy i wykrzyknął: „Niech żyje socjalistyczna republika Rumunii! Historia mnie pomści!" i zaczął śpiewać Międzynarodówkę. Wtedy padł rozkaz i wszyscy trzej zaczęliśmy strzelać z biodra. Zastrzeliliśmy go, kiedy śpiewał. Strzelaliśmy z odległości metra, a może nawet 50 centymetrów. Opróżniliśmy całe magazynki, a oni zostali przyszpileni kulami do ściany. [...]

Działaliśmy jak roboty. [...] Byłem kapralem słuchającym rozkazów przełożonych, który zastrzelił człowieka po sfingowanym procesie. Zabiłem Ceaușescu w Boże Narodzenie, ale dekret powołujący tamten sąd został podpisany 27 grudnia, kiedy on już od dwóch dni nie żył. Dopiero tego wieczora pokazali w telewizji ciała. Naszych działań nie opisała żadna gazeta ani dokument. [...]

Tak, czuję, że odegrałem pewną rolę w historii. Wiem wszystko o Rewolucji Francuskiej, gilotynie i uważam, że zrobiłem coś podobnego. Ale nie czułem się z tym dobrze. Proces trwał minutę i 44 sekundy, a egzekucja mniej niż 10 minut. Zostałem wyszkolony na komandosa, żeby walczyć za ten kraj. Ceaușescu był moim najwyższym dowódcą, a ja miałem chronić go za wszelką cenę, a nie zabijać.

Indeks dolny Cyt. za: https://wiadomosci.onet.pl/kiosk/odegralem-pewna-role-w-historii/8px5k [dostęp: 21.05.2021]. 10.1990 Zdjęcie przedstawia zgromadzony nocą tłum przed Bramą Brandenburską. Na niebie widoczne są rozbłyski fajerwerków. Zjednoczenie Niemiec Układ mocarstw z państwami niemieckimi w sprawie statusu zjednoczonych Niemiec, podpisany w Moskwie 12 września 1990 r.

Republika Federalna Niemiec, Niemiecka Republika Demokratyczna, Republika Francuska, Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i Stany Zjednoczone Ameryki,

świadome faktu, że ich narody od 1945 roku współżyją w warunkach pokoju,

pomne najnowszych przemian historycznych w Europie, które umożliwiają przezwyciężenie podziału tego kontynentu, [...]

zdecydowane [...] na rozwijanie przyjacielskich stosunków między narodami, opartych na poszanowaniu zasady równouprawnienia i samostanowienia narodów, a także na podejmowanie innych stosownych poczynań, mających na celu utrwalenie pokoju na świecie, [...]

doceniając fakt, że naród niemiecki korzystając swobodnie z prawa do samostanowienia wyraził swoją wolę do przywrócenia państwowej jedności Niemiec, aby jako równoprawny i suwerenny człon zjednoczonej Europy służyć pokojowi na świecie, [...]

mając na celu uzgodnienie ostatecznego uregulowania w stosunku do Niemiec, uznając, że poprzez ten fakt i w następstwie zjednoczenia Niemiec jako demokratycznego i pokojowego państwa prawa i odpowiedzialność czterech mocarstw wobec Berlina i Niemiec jako całości stracą swoje znaczenie, [...] 12 września 1990 roku w Moskwie, uzgodniły, co następuje:

Artykuł 1

(1) Zjednoczone Niemcy będą obejmować terytorium Republiki Federalnej Niemiec, Niemieckiej Republiki Demokratycznej i całego Berlina. Ich granice zewnętrzne odpowiadać będą granicom Niemieckiej Republiki Demokratycznej oraz Republiki Federalnej Niemiec i w dniu wejścia w życie niniejszego układu będą one ostateczne. Potwierdzenie ostatecznego charakteru granicy zjednoczonych Niemiec jest istotną częścią składową ładu pokojowego w Europie. [...]

Indeks dolny Cyt. za: Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1998, s. 355, 356.. 12.1991 Zdjęcie przedstawia biały stół, przy którym siedzą starsi mężczyźni w garniturach. Trzech z nich podpisuje dokumenty. Za stołem oraz obok niego stoją inni mężczyźni w garniturach. Przed stołem stoi bukiet czerwonych kwiatów. Na stole stoją flagi trzech państw: od lewej Ukrainy, Białorusi i Rosji. Rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw z 8 grudnia 1991 r.

My, Republika Białorusi, Federacja Rosyjska (RSFRR), Ukraina, jako państwa założycielskie Związku SRR, które podpisały Układ Związkowy 1922 roku [...] stwierdzamy, że Związek SRR jako podmiot prawa międzynarodowego i rzeczywistość geopolityczna przestaje istnieć.

Opierając się na historycznej wspólnocie naszych narodów i ukształtowanych między nimi więziach, uwzględniając układy dwustronne zawarte między Wysokimi Umawiającymi się Stronami;

W intencji rozwijania swoich stosunków na podstawach wzajemnego uznania i poszanowania suwerenności państwowej, niezbywalnego prawa do samookreślania, na zasadach równych praw i niemieszania się w sprawy wewnętrzne, rezygnacji z użycia siły, ekonomicznych lub innych metod nacisku, regulowania kwestii spornych na drodze uzgadniania oraz na innych powszechnie uznanych zasadach i normach prawa międzynarodowego;

Uważając, że dalszy rozwój i umacnianie stosunków przyjaźni, dobrego sąsiedztwa i wzajemnie korzystnej współpracy między naszymi państwami odpowiadają podstawowym interesom narodowym ich społeczeństw i służą sprawie pokoju i bezpieczeństwa;[...]

Zobowiązując się do przestrzegania powszechnie uznanych międzynarodowych praw człowieka i narodów; Uzgodniły, co następuje:

Artykuł 1

Wysokie Umawiające się Strony tworzą Wspólnotę Niepodległych Państw.

Artykuł 2

Wysokie Umawiające się Strony gwarantują swoim obywatelom, niezależnie od narodowości czy innych różnic, równe prawa i swobody. Każda z Wysokich Umawiających się Stron gwarantuje obywatelom pozostałych stron oraz osobom bez obywatelstwa zamieszkującym na jej terytorium, niezależnie od przynależności narodowej lub innych różnic, prawa i swobody obywatelskie, polityczne, socjalne, ekonomiczne i kulturalne zgodnie z powszechnie uznanymi międzynarodowymi normami praw człowieka. [...]

Artykuł 5

Wysokie Umawiające się Strony wzajemnie uznają i respektują swoją integralność terytoria i nienaruszalność istniejących granic w obrębie Wspólnoty. Gwarantują otwartość granic, swobodę poruszania się obywateli i przepływu informacji w obrębie Wspólnoty. [...]

Artykuł 7

Wysokie Umawiające się Strony uznają, że do strefy ich wspólnego działania, urzeczywistnianego r zasadach równych praw przez wspólne instytucje koordynujące Wspólnoty, należą:

– koordynacja działalności w zakresie polityki zagranicznej;

– współpraca w kształtowaniu i rozwoju wspólnego obszaru gospodarczego, rynku europejskiego i rynku euroazjatyckiego, w dziedzinie polityki celnej;

– współpraca w rozwoju systemów transportu i łączności;

– współpraca w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego, udział w tworzeniu powszechnego międzynarodowego systemu bezpieczeństwa ekologicznego;

– kwestie polityki migracyjnej;

– walka z przestępczością zorganizowaną. [...]

Artykuł 14

Oficjalną siedzibą organów koordynujących Wspólnoty jest miasto Mińsk.

Działalność organów byłego Związku SRR na terytorium państw członkowskich Wspólnoty ustaje. [...]

Indeks dolny Cyt. za: Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1998, s. 360–362.

Polecenie 2

Wyjaśnij, jaki wpływ na sytuację w krajach bloku komunistycznego miała pierestrojka.

Twoja odpowiedź

Polecenie 3

Wymień kraj bloku komunistycznego, w którym zmiana systemu społeczno-politycznego miała, twoim zdaniem, najgwałtowniejszy przebieg. Uzasadnij swoją opinię.

Twoja odpowiedź

Film + Sprawdź się

Polecenie 1

Zapoznaj się z filmami i wykonaj kolejne polecenia.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Jesień Narodów — część pierwsza.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Da27m7A8wOtwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Jesień Narodów — część pierwsza.

Polecenie 2

Przedstaw zbieżności i różnice między Wiosną Ludów a tzw. „Jesienią Narodów”.

Twoja odpowiedź

Polecenie 3

Wyjaśnij, czym różniło się obalenie komunizmu na Węgrzech od modelu polskiego.

Twoja odpowiedź

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Jesień Narodów — część druga.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Da27m7A8wOtwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Jesień Narodów — część druga.

Polecenie 4

Opisz przebieg zmian w 1989 r. w komunistycznej Niemieckiej Republice Demokratycznej (NRD). Jaki wpływ na wydarzenia miała kwestia istnienia dwóch państw niemieckich i sąsiedztwa z Republiką Federalną Niemiec?

Twoja odpowiedź

Polecenie 5

Porównaj przebieg wydarzeń 1989 r. w Czechosłowacji i w Rumunii. Wyjaśnij, z czego wynikały różnice.

Twoja odpowiedź

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenia.

Analiza sytuacji wewnętrznej w NRD sporządzona we wrześniu 1989 r. przez ministra bezpieczeństwa Ericha Mielkego

Zgodnie z posiadanymi informacjami wielu członków partii [...] wypowiada się z wielką troską o obecnych, powszechnych nastrojach wśród dużej części ludzi pracy, szczególnie w zakładach przemysłowych, co wiąże się również z poważnymi obawami o dalsze utrzymanie politycznej stabilności NRD. Uzasadniają oni swą postawę szczególnie takimi osobistymi obserwacjami w miejscu pracy, zamieszkania i wypoczynku, jak:

– znaczne nasilenie dyskusji cechujących się niechęcią i niezadowoleniem, prowadzonych w coraz agresywniejszym tonie w związku z sytuacją w zaopatrzeniu i usługach oraz z polityką wynagrodzeń i cen i materialno-technicznym zabezpieczeniem produkcji;

– coraz bardziej widoczna bierność i obojętność ludzi pracy wobec życia politycznego i społecznego w całym kraju i na własnym terenie;

– dalszy upadek dyscypliny pracy i gotowości do działania;

– znaczny wzrost spekulacji i korupcji.

Z tego dokumentu wynika, że w praktyce również liczni członkowie partii reprezentują podobne poglądy i zachowania, czym nie różnią się od bezpartyjnych. W tym kontekście członkowie i funkcjonariusze SED wielokrotnie zwracali uwagę na to, że w dyskusjach ludzi pracy w związku z wyżej wymienionymi problemami w coraz większym stopniu ujawnia się tendencja do obarczania kierownictwa partii i państwa odpowiedzialnością za powstałą sytuację, do negowania jego zdolności do rozwiązywania tych licznych problemów, przede wszystkim ze względu na wiek jego członków. [...]

Członkowie i funkcjonariusze SED [...] po części gwałtownie krytykują prace nadrzędnych instancji partyjnych, jak również treść i przebieg zebrań członków partii [...] Rzeczywiste problemy toną w potoku słów. Brak odpowiedzi na konkretne pytania, a krytyczne wystąpienia i dyskusje ucinane są z powołaniem się na dyscyplinę partyjną. Ten, kto na zebraniach partyjnych porusza bieżące problemy, domagając się jasnych odpowiedzi, szybko zostaje opatrzony etykietką malkontenta. Etatowi funkcjonariusze partyjni swoją argumentacją sprawiają wrażenie »bezsilnych«; w pewnej mierze uchylają się od odpowiedzi na niewygodne pytania. [...] Nauczyciele akademiccy (członkowie SED) twierdzą, że z coraz większą niechęcią udają się na wykłady i seminaria, ponieważ studenci wielokrotnie poruszają zapalne tematy, a do tego jeszcze zadają pytania, na które nauczyciele nie potrafią udzielić przekonującej odpowiedzi, nie podważając zasadniczego stanowiska partii. Ponadto według nich media NRD nie przedstawiają obiektywnie problemów polityki wewnętrznej. Przekazują one obraz nienaruszonego świata socjalizmu w NRD, który po części jest jawnie sprzeczny z rzeczywistością.

Źródło: Analiza sytuacji wewnętrznej w NRD sporządzona we wrześniu 1989 r. przez ministra bezpieczeństwa Ericha Mielkego. Cytat za: S. Wolle, Wspaniały świat dyktatury, Warszawa 2003, s. 463, 464.

1. Podaj polskie rozwinięcie skrótu SED, występującego w tekście, i wyjaśnij, czym była ta organizacja.

2. Scharakteryzuj stosunek obywateli NRD wobec władz państwa i sytuacji panującej w tym kraju w roku 1989. Oceń, w jakim stopniu różnili się w swoich opiniach zwykli obywatele od członków SED.

Ćwiczenie 2

Do każdego z państw wymienionych w tabeli dopasuj postaci spośród wymienionych niżej osób związanych z Jesienią Narodów.

Bułgaria

Czechosłowacja

Jugosławia

Niemiecka Republika Demokratyczna

Rumunia

Węgry

Przenieś element.Ante Pavelić

Przenieś element.Slobodan Milošević

Przenieś element.Konrad Adenauer

Przenieś element.Ion Antonescu

Przenieś element.Miklós Horthy

Przenieś element.Georgi Dimitrow

Przenieś element.Edvard Beneš

Przenieś element.Todor Żiwkow

Przenieś element.János Kádár

Przenieś element.Nicolae Ceaușescu

Przenieś element.Erich Honecker

Przenieś element.Václav Havel

Dla nauczyciela

Autor: Martyna Wojtowicz

Przedmiot: Historia

Temat: Jesień Narodów. Przemiany w państwach komunistycznych w 1989 roku

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

LIV. Świat na przełomie tysiącleci. Uczeń:

1) charakteryzuje proces rozpadu ZSRS i określa jego następstwa;

2) charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989–1991;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- wyjaśnia znaczenie pojęcia Jesień Narodów w kontekście Wiosny Ludów.

- charakteryzuje przemiany 1989 roku i obalanie systemu komunistycznego w poszczególnych państwach komunistycznych.

- tłumaczy przyczyny rozpadu Jugosławii.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- analiza materiału źródłowego (porównawcza);

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Faza wstępna:

1. Nauczyciel wyświetla temat zajęć i poleca, by na jego podstawie uczniowie sformułowali cel lekcji.

2. Prowadzący zadaje uczniom pytanie o umiejscowienie tematu lekcji w czasie. Pyta: W jakim okresie się znajdujemy? Co ważnego działo się wcześniej?

Faza realizacyjna:

1. Praca z tekstem. Uczniowie indywidualnie zapoznają się z treścią w sekcji „Przeczytaj” i zapisują w zeszycie minimum pięć pytań do tekstu dotyczącego przemian w 1989 r. w państwach bloku komunistycznego. Uwaga: każde z pytań powinno rozpoczynać się od słowa „dlaczego”. Uczniowie spacerują po klasie i na umówiony dźwięk znajdują kogoś do pary, następnie zadają pytania sformułowane podczas czytania tekstu i na nie odpowiadają.

2. Praca z pierwszym multimedium („Linia chronologiczna”). Nauczyciel czyta polecenie nr. 2: „Wyjaśnij, jaki wpływ na sytuację w krajach bloku komunistycznego miała pierestrojka” i poleca uczniom, aby wykonali je w parach. Wybrana osoba prezentuje propozycję odpowiedzi, a pozostali uczniowie ustosunkowują się do niej. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia ją.

3. Praca z drugim multimedium („Film + Sprawdź się”). Nauczyciel prezentuje multimedia. Tym razem uczniowie pracują w grupach 4-osobowych, przygotowując odpowiedzi na wskazane przez nauczyciela polecenia (w zależności od czasu prowadzący może odtworzyć oba filmy albo tylko film nr 2 poświęcony przemianom w państwach niemieckich, Czechosłowacji i Rumunii; wówczas uczniowie porównują przebieg wydarzeń w tych państwach). Po wyznaczonym czasie wybrane grupy odczytują swoje odpowiedzi na forum. Inni uczniowie uzupełniają ich wypowiedzi. Nauczyciel pilnuje porządku pracy i koryguje ewentualne nieścisłości czy błędy.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie dobierają się w pary i wymieniają poglądami, dzielą się tym, czego się nauczyli na temat: „Jesień Narodów. Przemiany w państwach komunistycznych w 1989 roku”.

2. Nauczyciel omawia przebieg zajęć i pracę uczniów. Na zakończenie może dokonać oceny pracy uczniowskich grup.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenia nr 1 i 2 z sekcji „Film + Sprawdź się”.

2. (Dla uczniów chętnych) Wykonaj ćwiczenia dołączone do filmów w sekcji „Film + Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

1989 – koniec systemu. Polska, Węgry, NRD, Czechosłowacja, Bułgaria, Rumunia, red. Piotr Głogowski, Warszawa 2014.

E. Czapiewski, J. Tyszkiewicz, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010.

J. Holzer, Europa zimnej wojny, Kraków 2012.

Wskazówki metodyczne:

Uczniowie mogą przed lekcją zapoznać się z informacjami zawartymi w linii chronologicznej, aby aktywnie uczestniczyć w zajęciach i pogłębiać swoją wiedzę.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Linia chronologiczna

Film + Sprawdź się

Dla nauczyciela