Spis treści

Papusza – przedstawicielka kultury romskiej cz. 1

Papusza – przedstawicielka kultury romskiej cz. 1

Ważne daty

1908 lub 1910 – urodziła się Bronisława Wajs

1924 – urodził się Jerzy Ficowski

1949 – do taboru Wajsów dołącza Jerzy Ficowski

1951 – debiut literacki Papuszy

1953 – Jerzy Ficowski wydaje książkę Cyganie polscy

1956 – wydano pierwszy tomik Papuszy pt. Pieśni Papuszy

1962 – Papusza została przyjęta do Związku Literatów Polskich

1981 – śmierć Papuszy

2006 – śmierć Jerzego Ficowskiego

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

Scenariusz lekcji do pobrania.

Plik o rozmiarze 59.50 KB w języku polskim

III Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:

7. wskazuje relacje między kulturami: lokalną, regionalną, narodową i europejską, ujawniające się w konkretnych dziełach sztuki i praktykach kultury.

Nauczysz się

przedstawiać życie i twórczość Bronisławy Wajs – poetki tworzącej w języku romskim;

przedstawiać w skrócie historię Romów;

wymieniać i krótko charakteryzować najważniejsze grupy romskie mieszkające na terenie Polski;

charakteryzować poezję Papuszy;

przedstawiać najważniejsze filmy nt. Papuszy;

porównywać i analizować teksty kultury, jakimi są poezja i film.

Papusza

Ilustracja przedstawia Papuszę, cygańską poetkę. Starsza kobieta widoczna od pasa w górę,siedzi w pomieszczeniu na łóżku. Jest uśmiechnięta, ubrana w biały golf, lewą rękę uniosła do szyi. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny pulsujący punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Papusza w języku romskim oznacza Lalkę.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Papusza w języku romskim oznacza Lalkę.

Papusza (Bronisława Wajs) 17.08.1908—8.02.1987, bi.gazeta.pl, CC BY 3.0

Papusza – właściwie Bronisława Wajs, cygańska poetka tworząca w języku romskim. Data urodzenia jest nieznana, przyjmuje się, że urodziła się 17 sierpnia 1908 r. lub 30 maja 1910 r. prawdopodobnie w Lublinie. Sama Papusza podawała 1909 jako rok urodzenia. Zmarła 8 lutego 1987 r. w Inowrocławiu. Jej imię w języku romskim oznacza Lalkę. Należała do grupy Roma Polska. Jej tabor wędrował po Podolu, Wołyniu i okolicach Wilna. W grupie Wajsów byli muzykanci, harfiści, kobiety zajmowały się także wróżeniem. Podczas II wojny światowej ukrywali się w lasach zachodniej Ukrainy. Po wojnie i zmianie granic tabor Wasjów zaczął wędrować na Ziemiach Odzyskanych. Po nakazach meldunku i osiedlania się, Papusza wraz z rodziną mieszkała w Żaganiu, następnie w Gorzowie Wielkopolskim (1954-1981), a od 1981 r. w Inowrocławiu.

W wieku 16 lat została wydana za mąż za brata ojczyma – Dionizego Wajsa, starszego od niej o 24 lata. Poetka była bezpłodna – wraz z mężem przygarnęli chłopca Władysława, nazywanego pieszczotliwie Tarzanem.

Papusza jako jedna z nielicznych w taborze potrafiła czytać i pisać. Była samoukiem – prosiła chodzące do szkoły dzieci o pokazywanie jej liter. Jej nauczycielką była także żydowska sklepikarka z Grodna.

Jako poetka została odkryta przez Jerzego Ficowskiego. Uznanie środowiska literackiego nie pomogło jej w życiu codziennym. Zapłaciła wysoką cenę za przekroczenie zasad normujących pozycję kobiety w romskiej społeczności. Została z niej wykluczona i oskarżona o zdradę cygańskich tajemnic. To wszystko spowodowało, że poetka zachorowała psychicznie, miała urojenia, stany lękowe i depresję. Kilkakrotnie przebywała w szpitalu psychiatrycznym.

Ilustracja interaktywna przedstawia Papuszę z synem Tarzanem. Stoją na łące, Papusza obejmuje syna prawą ręką, na kolorowy sweter ma zarzuconą pasiastą chustę. Chłopiec ubrany jest w ciemną pelerynę z wysoko podniesionym kołnierzem i czapkę na głowie. W tle widać dom wśród drzew. Ilustracja jest czarno-biała. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny pulsujący punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Papusza nie mogła mieć dzieci, dlatego wraz z Dionizym wzięli na wychowanie chłopca, którego pieszczotliwie nazywali Tarzanem.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Papusza nie mogła mieć dzieci, dlatego wraz z Dionizym wzięli na wychowanie chłopca, którego pieszczotliwie nazywali Tarzanem.

Papusza z synem Tarzanem, muzeum.tarnow.pl, CC BY 3.0

Papusza żyła w biedzie, zajmowała się wróżeniem, opieką nad schorowanym mężem. Dzięki Tuwimowi, otrzymywała nieregularne stypendia z Ministerstwa Kultury. Ostatnie lata życia spędziła u swojej siostry Janiny Zielińskiej w Inowrocławiu.

Twórczość

Papusza jako poetka została odkryta przez poetę Jerzego Ficowskiego, który w 1949 r. dołączył do taboru Wajsów, w którym ukrywał się przed służbą bezpieczeństwa (bezpieką). To dzięki niemu poetka zaczęła spisywać w języku romskim swoje pieśni, które są bliskie gawędzie. Utwory nie posiadają regularnego rytmu. W swojej twórczości Papusza opisuje utracony świat wolności i wędrujących taborów, losy swojego narodu, miłość do natury. Pieśni mają korzenie w tradycjach romskich.

Papusza debiutowała utworem Patrzę tu, patrzę tam (Dikchaw daj, dikchaw doj) w 1951 r. w Nowej Kulturze. Do opublikowania wiersza przyczynił się Julian Tuwim, któremu Ficowski przesłał tłumaczenie.

Patrzę tu, patrzę tam –

wszystko się chwieje! Śmieje się świat!

Gwiazd zatrzęsienie nocą!

Gadają, mrugają, migocą.

Gwiazdy! Kto je rozumie,

ten nocą nie chce zasnąć,

na Mleczną Drogę spogląda jasną,

wie, że to droga szczęśliwa

że w dobre strony przyzywa.

Patrzę tu, patrzę tam –

jak się księżyc myje w ciepłych wodach,

niby w strumieniu pod lasem

Cyganeczka młoda.

Cóż to się dzieje

Wszystko się chwieje.

To świat się śmieje.

(1951, tłum. J. Ficowski)

Papusza, Patrzę tu, patrzę tam (Dikchaw daj, dikchaw doj), w: Krystyna Kamińska, Papusza czyli Wielka tajemnica. Wybór tekstów, Gorzów Wielkopolski 1992, s. 69-70.

Ilustracja interaktywna przedstawia Papuszę od pasa w górę. Starsza kobieta stoi przed mikrofonem ustawionym na stojaku. Usta ułożone ma w taki sposób, jakby śpiewała. Ciemne włosy Papuszy są zaczesane gładko do tyłu, w uszach ma duże kolczyki, na ramiona zarzuciła czarną chustę. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny pulsujący punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Papusza jako jedna z nielicznych w taborze umiała czytać i pisać. Była samoukiem.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Papusza jako jedna z nielicznych w taborze umiała czytać i pisać. Była samoukiem.

Papusza w trakcie wystąpienia, cyganskawyspa.pl, CC BY 3.0

W 1956 r. wydano tomik Pieśni Papuszy z komentarzem Juliana Tuwima w formie rozmowy z Jerzym Ficowskim. Za najlepszy wiersz Papuszy uważa się Pieśń cygańską z Papuszy głowy ułożoną (Gili romani Papuszakre szerestyr utchody):

W lesie wyrosłam jak złoty krzak,

w cygańskim namiocie zrodzona,

do borowika podobna.

Jak własne serce kocham ogień.

Wiatry wielkie i małe

wykołysały Cyganeczkę

i w świat pognały ją daleko...

Deszcze łzy mi obmywały,

słońce, mój ojciec cygański, złoty,

ogrzewało mnie

i pięknie opaliło mi serce.

Z modrego zdroju nie czerpałam sił,

tylko przemyłam oczy...

Niedźwiedź po lasach się włóczy

jak srebrny księżyc,

wilk boi się ognia,

nie ugryzie Cyganów.

[…] Oj, jak pięknie przy namiocie,

śpiewa sobie dziewczyna,

płonie wielkie ognisko!

Oj, jak pięknie, ludzie, z daleka

wielkanocnych pieśni ptaków słuchać,

kwilenia dzieci, i tańca, i śpiewania

chłopaków i dziewczyn.

[…] Oj, jak pięknie szumi nam las -

to on mi śpiewa piosenki.

Oj, jak pięknie odpływają rzeki,

to one mi serce cieszą.

Jak pięknie wpatrzeć się w toń rzeki

i powiedzieć jej wszystko.

Bo nikt mnie nie zrozumie,

tylko lasy i wody.

To, co tu opowiadam,

wszystko, wszystko już dawno minęło

i wszystko, wszystko ze sobą wzięło -

i moje lata młode.

(1950/1951, tłum. J. Ficowski)

Papusza, Pieśń cygańska z Papuszy głowy ułożona, (Gili romani Papuszakre szerestyr utchody), w: tejże, Lesie, ojcze mój, Warszawa 2013, s. 51-53.

Ilustracja interaktywna przedstawia Jerzego Ficowskiego i Papuszę. Oboje widoczni są od pasa w górę. Starsza kobieta z czarnymi, zaczesanymi do tyłu włosami, lekko się uśmiecha. Po jej prawej stornie widać łysiejącego mężczyznę w marynarce. Oboje patrzą przed siebie. Na ilustracji umieszczony pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Jerzy Ficowski jest autorem pierwszej monografii na temat polskich Romów pt. Cyganie polscy, wydanej w 1953 r.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Jerzy Ficowski jest autorem pierwszej monografii na temat polskich Romów pt. Cyganie polscy, wydanej w 1953 r.

Jerzy Ficowski i Papusza, culture.pl, CC BY 3.0

Tłumaczem Papuszy był Jerzy Ficowski. Do dziś zachowało się ok. 40 własnoręcznie zapisanych przez poetkę wierszy oraz kilka tekstów opisujących życie Romów. Dużo tekstów i listów, m.in. Juliana Tuwima, Papusza spaliła podczas jednego z nawrotów choroby psychicznej. Wajs pisała bardzo niewyraźnie, z błędami, gubiła litery i całe sylaby. Ficowski nigdy nie zwrócił się do poetki z prośbą o pomoc w odczytaniu i tłumaczeniu, aby nie zrazić jej do dalszego zapisywania utworów.

W 1962 r. Papusza została przyjęta do Związku Literatów Polskich. Jej utwory zostały przetłumaczone na niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki, włoski i polski. Ostatnie wiersze opublikowała w 1970 r.

W Polsce zostały wydane:

- Pieśni Papuszy (Papušakre Gila, dołączono oryginalne teksty), Wrocław 1956,

- Pieśni mówione, Łódź 1973,

- Lesie, ojcze mój, Warszawa 1990,

- Papusza, czyli wielka tajemnica. Wybór tekstów, Gorzów Wlkp., 1992.

Poetka otrzymała także nagrody:

- Lubuska Nagroda Kulturalna (1958),

- Nagroda Kulturalna Nadodrza (1978),

- Nagroda Gorzowska (1978).

Potępienie i wykluczenie

W grupie Roma Polska istniał rygorystyczny zakaz udzielania nie-Romom jakichkolwiek informacji na temat cygańskich tradycji, obyczajów, norm i języka romskiego. W 1953 r. Jerzy Ficowski wydał książkę Cyganie polscy, w której opisał wierzenia, prawa moralne i dodał mały słownik wyrażeń romskich. Starszyzna oskarżyła Papuszę, jako najbliższą przyjaciółkę Ficowskiego, o zdradzenie obcemu tajemnic. Za karę poetka została wkluczona ze społeczności, pobito ją, grożono włóczeniem za końmi. Wajs odeszła z taboru i przeżyła w wykluczeniu ok. 30 lat. Nie opuścił jej tylko starszy, schorowany mąż. To wszystko doprowadziło do choroby psychicznej i przerw w pisaniu. Poetka nigdy nie oskarżała Ficowskiego o swoje nieszczęścia, do końca życia uważała go za przyjaciela, nazywała go Braciszkiem (Pszałoro).

Ilustracja interaktywna przedstawia Papuszę z rodziną. Na tle budynków gospodarskich stoi młoda kobieta w suto marszczonej spódnicy i jasnej bluzce z mężczyzną w szarm garniturze. Przed nimi widać grupkę osób złożoną z kobiet i dzieci w różnym wieku. Na ilustracji umieszczony jest pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Po wydaniu książki Jerzego Ficowskiego Cyganie polscy Papusza została oskarżona o zdradę cygańskich tajemnic i wykluczona ze spłeczności cygańskiej, poza którą przeżyła ok. 30 lat.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Po wydaniu książki Jerzego Ficowskiego Cyganie polscy Papusza została oskarżona o zdradę cygańskich tajemnic i wykluczona ze spłeczności cygańskiej, poza którą przeżyła ok. 30 lat.

Papusza z rodziną, muzeum.tarnow.pl, CC BY 3.0

Ficowski o znajomości z Papuszą mówił:

Spadły na nią gromy potępienia, a jej imię w szerokich kręgach cygańszczyzny stało się niemal synonimem odstępstwa. Gdyby nie doszło przed laty do mojej wędrówki w taborze, w którym i ona wędrowała, nie dowiedzielibyśmy się nigdy o leśnej poetce, być może nie powstałyby i z pewnością nie zostałyby pismem utrwalone jej najpiękniejsze wiersze. Ale - wolno przypuszczać - Papusza byłaby szczęśliwsza, nie doznałaby tylu klęsk.

Sama Papusza pod koniec życia powiedziała: Gdybym się nie nauczyła czytać i pisać, ja głupia, byłabym może szczęśliwa.

Romowie

Życie i twórczość Papuszy stało się inspiracją m.in. dla filmowców i muzyków.

Filmy:

- 1974 – Papusza, reż. Maja i Ryszard Wójcikowie, film dokumentalny,

- 1991 – Historia Cyganki, reż. Greg Kowalski, muz. Jan Kanty Pawluśkiewicz, film dokumentalny,

- 2013 – Papusza, reż. Joanna Kos-Krauze, Krzysztof Krauze, film fabularny z tytułową rolą Jowity Budnik.

Ilustracja interaktywna przedstawia Jowitę Budnik, jako Papuszę w filmie "Papusza" Młoda kobieta sieci przy drewnianym stole, widoczna jest od pasa w górę. Kobieta ma ciemne włosy oraz dużę kolczyki w kształcie kół w uszach. Na bluzkę narzucony ma ciemny szal, prawą rękę oparła na stole, patrzy w dal. Na stole stoi butelka , kieliszek i talerz z jedzeniem. Na ilustracji umieszczony jest pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Film Joanny Kos-Karuze i Krzysztofa Krauzego pt. Papusza z tytułową rolą Jowity Budnik miał premierę w 2013 r.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Film Joanny Kos-Karuze i Krzysztofa Krauzego pt. Papusza z tytułową rolą Jowity Budnik miał premierę w 2013 r.

Jowita Budnik jako Papusza w filmie „Papusza”, culture.pl, CC BY 3.0

Książki:

- 2011 – Magdalena Machowska, Bronisława Wajs – Papusza. Między biografią a legendą, Wydawnictwo Nomos, Kraków,

- 2013 – Angelika Kuźniak, Papusza, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec.

- Muzyka:

- 1994 – prawykonanie poematu symfonicznego Jana Kantego Pawluśkiewicza pt. Harfy Papuszy napisanego do wierszy Papuszy, reż. Krzysztof Jasiński. W obsadzie była m.in. gwiazda The Metropolian Opera (Nowy Jork) – Gwendolyn Bradley. Poemat został rozpisany na głosy, chór i orkiestrę. Pokazuje sens poezji Papuszy, opisuje jej miłość do świata i natury, pokazuje niełatwy los Romów.

Romowie są bardzo zróżnicowaną etnicznie grupą rozproszoną w Europie, Azji i obu Amerykach. Według badań pochodzą z Indii. Przez Persję i Bizancjum przybyli do Europy. Pierwsze wzmianki o Romach na terenach europejskich odnotowano w XIV w. na Bałkanach, następnie na Węgrzech. W XV w. pojawili się w Europie Zachodniej. Jedną z nazw Romów był Lud Faraona, ze względu na legendę jakoby pochodzili z Egiptu. Przybywający do Europy Cyganie podawali się za pątników lub uchodźców, którzy uciekli przed prześladowaniami ze względu na wyznawaną religię. Wiele państw wydawało edykty nakazujące osiedlenie Romom. Dochodziło także do prześladowań – powstała m.in. negatywna legenda jakoby Cyganie mieli pochodzić od biblijnego Kaina.

Podczas II wojny światowej zginęło od 150 do 600 tys. Romów. Eksterminację Cyganów przez II Rzeszę nazywamy Porajmos (Pochłonięcie). Akcja miała na celu całkowite wymordowanie narodu romskiego. 2 sierpnia 1944 r. w KL Auschwitz II – Birkenau zlikwidowano cygański obóz rodzinny, w wyniku czego życie w komorach gazowych straciło 2897 osób. Przez całą wojnę w samym Auschwitz Niemcy zamordowali 20 tys. Romów z różnych części Europy. Od 1997 r. 2 sierpnia jest Dniem Pamięci o Zagładzie Romów.

Ilustracja interaktywna przedstawia jedną z nielicznych zachowanych fotografii obozowych więźniarki obozu cygańskiego w KL Auschwitz - Birkenau. Widać trzy zdjęcia tej samej młodej kobiety z ogoloną głową. Zdjęcie widoczne po lewej stronie przedstawia prawy profil kobiety z widocznym numerem więziennym oraz napisem KL Auschwitz. Zdjęcie środkowe przedstawia kobietę patrzącą na wprost. Zdjęcie po prawej stronie przedstawia kobietę w ciemnej chusteczce na głowie i twarzą lekko zwróconą w prawo. Na wszystkich zdjęcia twarz kobiety jest smutna. Na ilustracji umieszczony jest pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Przez całą wojnę w samym Auschwitz Niemcy zamordowali 20 tys. Romów z różnych części Europy.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Przez całą wojnę w samym Auschwitz Niemcy zamordowali 20 tys. Romów z różnych części Europy.

Jedna z nielicznych zachowanych fotografii obozowych więźniarki obozu cygańskiego w KL Auschwitz-Birkenau, auschwitz.org, CC BY 3.0

Dziś na świecie żyje od 8 do 15 mln osób narodowości romskiej.

Romowie posługują się językiem romskim należącym do rodziny języków indoeuropejskich, podrodziny indoaryjskiej. Jest to jedyny autochtoniczny język indoaryjski używany w Europie. Romski wywodzi się z sanskrytu, nie ma uznawanego standardu literackiego. Jest bardzo zróżnicowany i podzielony na liczne dialekty. Romowie nie przekazują swojego języka obcym.

Romowie w Polsce

Romowie w Polsce pojawili się na początku XV w. Od 1971 r. posiadają prawa obywatelskie. W latach 30. XX w. w Polsce żyło ok. 30 tys. Romów – głównie wędrowali taborami. Po II wojnie światowej w wyniku licznych ustaw i przepisów Romowie zostali zmuszeni do osiedlenia się. Obecnie w Polsce żyje od 17 do 35 tys.

Polscy Romowie nie są grupą jednolitą. Dzielimy ich na 4 główne grupy językowo-etnograficzne:

Roma Polska – prowadzili koczowniczy tryb życia, jeździli taborami po całym kraju, wyznają katolicyzm.

Bergitka Roma – Cyganie Karpaccy, od XVII w. prowadzą osiadły tryb życia, wyznają katolicyzm.

Kełderasze – pochodzą z terenów Mołdawii i Wołoszczyzny, od XIX w. zaczęli wędrówki po Europie, w okresie międzywojennym mieli bardzo duży wpływ na życie Cyganów w Polsce. Wyznawcy prawosławia.

Lowarzy – pochodzą z Siedmiogrodu (Rumunia), XIX w. odbywali wędrówki po Europie. Byli najbogatszą grupą Romów. Prawdopodobnie wyemigrowali z Polski w latach 90. XX w. Wyznawcy katolicyzmu i prawosławia.

Ilustracja interaktywna przedstawia młodą Cygankę wróżącą z dłoni. Kobieta ubrana jest w jasną bluzkę i ciemną narzutkę, włosy ma splecione w warkocz a na głowie zawiązana chustkę. Osoba, która podała jej dłoń nie jest widoczna.Na ilustracji umieszczony jest pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Tradycyjnymi cygańskim zajęciami był handel, muzyka, rzemiosło (kowalstwo, ślusarstwo, stolarstwo), kuglarstwo i wróżbiarstwo.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Tradycyjnymi cygańskim zajęciami był handel, muzyka, rzemiosło (kowalstwo, ślusarstwo, stolarstwo), kuglarstwo i wróżbiarstwo.

Cyganka podczas wróżenia, romuzeum.pl, CC BY 3.0

Kultura

Na romską kulturę największy wpływ miał nomadyzm. Wykształcił się silny podział na grupy, nawet niektóre zawody były przynależne danej grupie. Tradycyjnymi cygańskim zajęciami był handel, muzyka, rzemiosło (kowalstwo, ślusarstwo, stolarstwo), kuglarstwo i wróżbiarstwo.

Normy i zasady życia w społeczności romskiej sankcjonuje romanipen, kodeks praw znany tylko Romom. Najważniejszym przewinieniem jest brak lojalności wobec swojej grupy. Przestrzegania romanipen pilnuje rada starszych i Szero Rom (Głowa Romów). Spory rozwiązuje sąd – celo u Polska Roma i kris w Kełderaszy.

lustracja interaktywna przedstawia fragment zdobień tradycyjnego romskiego wozu. Na dwóch drewnianych kolumnach ozdobionych kwiatowym wzorem widoczne są rzeźbione figury smoków w zielonym kolorze z czerwonymi zdobieniami. Smoki mają długie ogony, krótkie łapy, na tułowiu widoczny jest grzebień. Każdy smok ma jedną głowę z otwartą szeroko paszczą, w której widać ostre duże zęby. Przed zdobieniami stoi oglądająca je kobieta w zielonej chustce na głowie i granatowej kurtce w białe pasy na ramionach. Na ilustracji umieszczony jest pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Kher, czyli dom u Cyganów miał potrójne znaczenie – wóz, namiot i zwykły dach nad głową w okresie zimy. Podczas wędrówki taborami Romowie pozostawiali na drzewach różne znaki, tzw. śpery, dzięki którym utrzymywali między sobą kontakt.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Kher, czyli dom u Cyganów miał potrójne znaczenie – wóz, namiot i zwykły dach nad głową w okresie zimy. Podczas wędrówki taborami Romowie pozostawiali na drzewach różne znaki, tzw. śpery, dzięki którym utrzymywali między sobą kontakt.

Fragment zdobień tradycyjnego romskiego wozu, romuzeum.pl, CC BY 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia tradycyjny ubiór kobiety romskiej. widoczna jest bluzka, spódnica i naszyjnik, wszystkie części garderoby w kolorach: czerwień, pomarańcz, granat, żółć. Czerwona bluzka z naszytymi kolorowymi zdobieniami z tyłu wiązana jest tasiemką. Naszyjnik na czerwonym sznurku umieszczone ma ozdobne blaszki. Kolorowa, suto marszczona spódnica posiada liczne zdobienia i naszycia. Na ilustracji umieszczony jest pulsujący interaktywny punkt zawierający dodatkowe informacje: Punkt 1: Charakterystycznym strojem kobiecym jest długa fałdzista spódnica, chusta i bogate ozdoby. Mężczyzn nie obowiązują żadne reguły dotyczące ubioru.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Charakterystycznym strojem kobiecym jest długa fałdzista spódnica, chusta i bogate ozdoby. Mężczyzn nie obowiązują żadne reguły dotyczące ubioru.

Tradycyjny romski ubiór kobiecy, romuzeum.pl, CC BY 3.0

Jerzy Ficowski i film o Papuszy

Audiobook pt. Jerzy Ficowski – nie tylko „odkrywca” Papuszy

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/Dqbnhzajt

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Film animowany pt. "Papusza" - Film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze. Film rozpoczyna się animowanym obrazem, widać mężczyznę i kobietę siedzących na fotelu w pokoju przed telewizorem. Na ekranie telewizora widoczne są kary czarno-białego filmu Papusza. Przekazywane są także informacje przez lektora. Informacje przekazane przez lektora: tytułową rolę zagrała Jowita Budnik, jej męża Dionizego Wojasa zagrał Zbigniew Waleryś, a Jerzego Fickowskiego Antoni Pawlicki. Bohaterowie filmu mówią po romsku. Za zdjęcia odpowiadają Krzysztof Ptak i Wojciech Staroń. Autorem muzyki jest Jan Kanty Pawluśkiewicz. Na ekranie prezentowany jest kadr z filmu, kobieta z ciemnymi włosami zaplecionymi w warkocz, ubrana we wzorzysta sukienkę i zarzuconą na ramiona kwiecistą chustkę, patrzy przed siebie i lekko się uśmiecha. W tle widać zamglony las. Lektor podaje informacje na temat nagród zdobytych przez film Papusza. Na festiwalu w Gdyni otrzymał nagrodę Złote Kociaki, nagrodę młodzieżowej rady miasta. Film otrzymał też wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach. Na Festiwalu Aktorstwa Filmowego im. Tadeusza Szymkowa Zbigniew Waleryś dostał nagrodę Złotego Szczeniaka za drugoplanową męską kreację aktorską. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Salonikach film został nagrodzony w sekcji Open Horizons. Film otrzymał także Orły Polską Nagrodę Filmową za najlepsze zdjęcia, kostiumy, scenografię, muzykę. Jowita Budnik była nominowana w kategorii Najlepsza główna rola kobieca. Podczas wyliczania nagród pojawiają się kadry z film Kadr 1 Młoda kobieta i mężczyzna siedzą na łące pod drzewem i rozmawiają. Kadr 2 Papusza i starszy mężczyzna siedzą na sali wypełnionej ludźmi. Kadr 3 mężczyzna gra na harfie, ubrany jest w białą koszulę, czarną kamizelkę, na głowie ma czarny kapelusz. Kadr 4 wóz cygański na zaśnieżonym polu, obok wozu wędrujący ludzie. Kadr 5 Młoda kobieta siedzi w kuchni, kobieta widoczna jest od ramion w górę. Ciemne włosy zaplecione ma w warkocze, lekko się uśmiecha. Z tyłu widać wiszące na ścianie garnki i patelnie. Informacje podawane przez lektora: W 1994 roku miało miejsce prawykonanie poematu symfonicznego Jana Kantego Pawluśkiewicza pod tytułem Harfy Papuszy napisanego do wierszy Papuszy. Reżyserem był Krzysztof Jasiński, w obsadzie była między innymi gwiazda The Metrapolian Opera z Nowego Jorku- Gwendolyn Bradley. Poemat został rozpisany na głosy, chór i orkiestrę. Ukazuje on sens poezji Papuszy, opisuje jej miłość do świata i natury oraz niełatwy los Romów. W trakcie filmu prezentowane są wykonywane utwory z Harfy Papuszy. Końcowe kadry z filmu: kadr 1 obóz cygański na rozległym placu obok ruin zamku. Ludzie wykonują codzienne czynności: golą się, myją, porządkują miejsce obozowania. Kadr 2 Papusza siedzi obok palącego się ogniska.

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl

Film animowany pt. "Papusza" - Film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze. Film rozpoczyna się animowanym obrazem, widać mężczyznę i kobietę siedzących na fotelu w pokoju przed telewizorem. Na ekranie telewizora widoczne są kary czarno-białego filmu Papusza. Przekazywane są także informacje przez lektora. Informacje przekazane przez lektora: tytułową rolę zagrała Jowita Budnik, jej męża Dionizego Wojasa zagrał Zbigniew Waleryś, a Jerzego Fickowskiego Antoni Pawlicki. Bohaterowie filmu mówią po romsku. Za zdjęcia odpowiadają Krzysztof Ptak i Wojciech Staroń. Autorem muzyki jest Jan Kanty Pawluśkiewicz. Na ekranie prezentowany jest kadr z filmu, kobieta z ciemnymi włosami zaplecionymi w warkocz, ubrana we wzorzysta sukienkę i zarzuconą na ramiona kwiecistą chustkę, patrzy przed siebie i lekko się uśmiecha. W tle widać zamglony las. Lektor podaje informacje na temat nagród zdobytych przez film Papusza. Na festiwalu w Gdyni otrzymał nagrodę Złote Kociaki, nagrodę młodzieżowej rady miasta. Film otrzymał też wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach. Na Festiwalu Aktorstwa Filmowego im. Tadeusza Szymkowa Zbigniew Waleryś dostał nagrodę Złotego Szczeniaka za drugoplanową męską kreację aktorską. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Salonikach film został nagrodzony w sekcji Open Horizons. Film otrzymał także Orły Polską Nagrodę Filmową za najlepsze zdjęcia, kostiumy, scenografię, muzykę. Jowita Budnik była nominowana w kategorii Najlepsza główna rola kobieca. Podczas wyliczania nagród pojawiają się kadry z film Kadr 1 Młoda kobieta i mężczyzna siedzą na łące pod drzewem i rozmawiają. Kadr 2 Papusza i starszy mężczyzna siedzą na sali wypełnionej ludźmi. Kadr 3 mężczyzna gra na harfie, ubrany jest w białą koszulę, czarną kamizelkę, na głowie ma czarny kapelusz. Kadr 4 wóz cygański na zaśnieżonym polu, obok wozu wędrujący ludzie. Kadr 5 Młoda kobieta siedzi w kuchni, kobieta widoczna jest od ramion w górę. Ciemne włosy zaplecione ma w warkocze, lekko się uśmiecha. Z tyłu widać wiszące na ścianie garnki i patelnie. Informacje podawane przez lektora: W 1994 roku miało miejsce prawykonanie poematu symfonicznego Jana Kantego Pawluśkiewicza pod tytułem Harfy Papuszy napisanego do wierszy Papuszy. Reżyserem był Krzysztof Jasiński, w obsadzie była między innymi gwiazda The Metrapolian Opera z Nowego Jorku- Gwendolyn Bradley. Poemat został rozpisany na głosy, chór i orkiestrę. Ukazuje on sens poezji Papuszy, opisuje jej miłość do świata i natury oraz niełatwy los Romów. W trakcie filmu prezentowane są wykonywane utwory z Harfy Papuszy. Końcowe kadry z filmu: kadr 1 obóz cygański na rozległym placu obok ruin zamku. Ludzie wykonują codzienne czynności: golą się, myją, porządkują miejsce obozowania. Kadr 2 Papusza siedzi obok palącego się ogniska.

Zadania

Ćwiczenie 1

Do jakiej rodziny językowej zaliczamy język romski?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Indoeuropejska

- Język izolowany

- Austronezyjska

Ćwiczenie 2

Skąd pochodzą Romowie?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Indie

- Irak

- Iran

Ćwiczenie 3

W którym wieku Romowie przybyli na ziemie polskie?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- XIV

- XV

- XIII

Ćwiczenie 4

Do której grupy polskich Romów należała Papusza?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Kełderasze

- Polska Roma

- Lowarzy

Ćwiczenie 5

Co oznacza imię Papusza?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Mądra

- Lalka

- Piękna

Ćwiczenie 6

Jak na nazwisko miała Papusza?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Brojn

- Wajs

- Łakatosz

Ćwiczenie 7

Zaznacz zdania prawdziwe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Kher w języku romskim oznacza wygnaną osobę.

- Za pomocą Śperów Romowie utrzymywali między sobą kontakt w trakcie podróży.

- Romanipen to kodeks praw znany tylko Romom.

Ćwiczenie 8

Co w języku romskim może oznaczać słowo Kher?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Koń

- Wóz

- Namiot

Ćwiczenie 9

Jak nazywał się syn Papuszy?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Dionizy

- Władysław

- Tarzan

Ćwiczenie 10

Odpowiedz na pytanie:

Skąd do Polski przybyli Kełderasze?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Mołdawia

- Wołoszczyzna

- Siedmiogród

Ćwiczenie 11

Przeciągając podane elementy z prawej kolumny do lewej połącz w pary nazwisko z odpowiadającym zawodem.

Jowita Budnik

kompozytorPołączony z: Jowita Budnik

Joanna Kos-Karuze

tłumaczPołączony z: Joanna Kos-Karuze

Jan Kanty Pawluśkiewicz

aktorPołączony z: Jan Kanty Pawluśkiewicz

Jerzy Ficowski

reżyserPołączony z: Jerzy Ficowski

Ćwiczenie 12

Odpowiedz na pytanie:

Kto skomponował poemat symfoniczny Harfy Papuszy?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Jan A.P. Kaczmarek

- Jan Kanty Pawluśkiewicz

- Krzysztof Komeda

Ćwiczenie 13

Który polski poeta wspierał Papuszę?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Bolesław Leśmian

- Leopold Staff

- Julian Tuwim

Ćwiczenie 14

Jaki tytuł nosił pierwszy tomik wierszy Papuszy?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Pieśni mówione

- Pieśni Papuszy

- Lesie, ojcze mój

Ćwiczenie 15

Połącz w pary nazwy grup polskich Romów z ich opisami

Lowarzy

Pochodzą z Siedmiogrodu (Rumunia). W XIX w. odbywali wędrówki po Europie. Byli najbogatszą grupą Romów. Prawdopodobnie wyemigrowali z Polski w latach 90. XX w.Połączony z: Lowarzy

Kełderasze

Prowadzili koczowniczy tryb życia, jeździli taborami po całym kraju, wyznają katolicyzm.Połączony z: Kełderasze

Bergitka Roma

Pochodzą z terenów Mołdawii i Wołoszczyzny. W okresie międzywojennym mieli bardzo duży wpływ na życie Cyganów w Polsce. Wyznawcy prawosławia.Połączony z: Bergitka Roma

Roma Polska

Cyganie Karpaccy, od XVII w. prowadzą osiadły tryb życia wyznają katolicyzm.Połączony z: Roma Polska

Słownik pojęć

Autochtoniczny

pochodzący z danego regionu/obszaru. Autochton, mieszkaniec danego regionu należący do jego pierwotnej, rdzennej ludności, w odróżnieniu od ludności późniejszej, napływowej; tubylec.

Bezpieka

potoczna nazwa służby bezpieczeństwa (SB)., powołana 1944 do ochrony bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w PRL (do 1956 p.n. Urząd Bezpieczeństwa); faktycznie dla ochrony komunistycznego systemu ustrojowego i kontrolowania wszelakich dziedzin życia społecznego i gospodarczego; podlegała min. spraw wewnętrznych i działała w ramach wojewódzkich, rejonowych, miejskich i dzielnicowych urzędów spraw wewn.; brała udział w zwalczaniu ugrupowań opozycyjnych, represjonowaniu uczestników wystąpień protestacyjnych i strajków, inwigilowaniu Kościoła i niezależnych środowisk kult.; rozwiązana 1990 i zastąpiona przez Urząd Ochrony Państwa.

Tabor

wsp. zespół środków transportu z wszelkim zaopatrzeniem dla wojska lub (także cyw.) środków transportu określonego rodzaju. Jest to także grupa romska podróżująca wozami.

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 2

Fragment zdobień tradycyjnego romskiego wozu, romuzeum.pl, CC BY 3.0

Bibliografia

Literatura przedmiotu:

J. Ficowski, Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953

J. Ficowski, Demony cudzego strachu, Warszawa 1986

J. Ficowski, Cyganie w Polsce. Dzieje i obyczaje, Warszawa 1989

J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Warszawa 2013

K. Kamińska, Papusza, czyli wielka tajemnica, Gorzów Wielkopolski 1992

A. Kuźniak, Papusza, Wołowiec 2013

M Machowska, Bronisława Wajs Papusza. Między biografią a legendą, Kraków 2011

Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 1-8, Warszawa 2004

Papusza, Pieśni Papuszy (Papušakre gila), Wrocław 1956

Papusza, Pieśni mówione, Łódź 1973

Papusza, Lesie, ojcze mój, Warszawa 2013

A. Sochaj, Bronisława Wajs-Papusza, Życie i twórczość, Szczecinek 2013

Strony internetowe:

www.culture.pl

www.encyklopedia.wimbp.gorzow.pl

www.jednizwielu.pl

www.jerzyficowski.pl

Table of Contents

Papusza – przedstawicielka kultury romskiej cz. 1