Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia mrówkojada. To średniej wielkości ssak o szarobrunatnym ubarwieniu z czarną szeroką pręgą biegnącą po bokach i przez pierś. Ma bardzo długi pysk. Porusza się na krótkich kończynach.

Sposoby pobierania pokarmu przez zwierzęta

Pobieranie pokarmu wymaga odpowiednich przystosowań. Pysk mrówkojada wielkiego (Myrmecophaga tridactyla) jest długi i wąski, jego język pokryty lepką śliną, a mocne, długie pazury umożliwiają rozgrzebywanie mrowisk.

Źródło: Nareeta Martin, Unsplash, domena publiczna.

Każdy żywy organizm, aby prawidłowo funkcjonować, potrzebuje dostarczania pokarmu. Wszystkie zwierzęta są cudzożywne i odżywiają się innymi organizmami, ich szczątkami lub odchodami. Zawarte w pożywieniu cukry, tłuszcze i białka stanowią źródło energii i materiałów budulcowych dla organizmu. W jaki sposób odbywa się pobieranie pokarmu? Czy budowa i funkcjonowanie układów pokarmowych są takie same u różnych grup zwierząt?

Twoje cele

- Przeanalizujesz sposoby pobierania pokarmu w świecie zwierząt.

- Wyjaśnisz różnice w budowie aparatów gębowych owadów.

- Ocenisz, co pomaga rozdrabniać pokarm organizmom niemającym zębów.

Przeczytaj

Pobieranie pokarmu przez bezkręgowce

Gąbki

Jednymi z najprostszych organizmów zwierzęcych są gąbki. Odfiltrowują one zawiesinę pokarmową z otaczającej je wody. Woda jest wprowadzana do spongocelu (jamy pragastralnej) przez pory – ostia, „przebijające” ciało gąbki. Obmywa komórki kołnierzykowate – choanocyty, które zatrzymują i wchłaniają substancje pokarmowe. Odfiltrowana od składników pokarmowych woda jest wyrzucana otworem wyrzutowym (oskulum) znajdującym się na górnym biegunie ciała.

Trzy typy budowy ciała gąbek.

Źródło: Ewan ar Born, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Parzydełkowce

Parzydełkowce są aktywnie polującymi drapieżnikami. Wieńce czułków – otaczające otwór gębowy zarówno u polipów, jak i u meduz – zaopatrzone są w parzydełka, które paraliżują ofiarę i popychają ją w kierunku jamy gastralnej. Możemy wyróżnić trzy najprostsze rodzaje parzydełek:

Penetranty

Mają postać drożnych nici zaopatrzonych w kolce. Przy ich wyrzucie uwalniana jest substancja o właściwościach parzących lub paraliżujących, która powoduje chemiczne obezwładnienie ofiary. Penetranty mogą przebić pancerz skorupiaka lub skórę kręgowca.

Glutynanty

Wolwenty

Anatomia meduzy i polipa.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pokarm zostaje wprowadzony do jamy gastralnej, gdzie rozpoczyna się proces trawienia pozakomórkowego. Komórki gruczołowe jamy gastralnej wydzielają enzymy trawiące pokarm. Po wstępnym strawieniu substancje pokarmowe są wchłaniane przez komórki pokarmowo−mięśniowe. Rozpoczyna się trawienie wewnątrzkomórkowe.  Zachodzi fagocytoza: powstaje wodniczka pokarmowa (fagosom), która otacza cząstkę pokarmową. Następnie z fagosomem łączą się lizosomy, zawierające enzymy trawiące pokarm. Substancje niestrawione i zbędne metabolity zostają wydalone do jamy gastralnej, a z niej, przez otwór gębowy, na zewnątrz organizmu. Po wprowadzeniu zdobyczy do jamy chłonąco−trawiącej kolejna porcja pokarmu może być dostarczona dopiero po strawieniu pierwszej porcji i wydaleniu jej resztek.

Płazińce

Ogólna budowa układu pokarmowego płazińców jest prosta i obejmuje jelito przednie i jelito środkowe. Jelito przednie jest pochodzenia ektodermalnego i zaopatrzone we własną mięśniówkę. Jelito środkowe nie ma mięśniówki i jest pochodzenia endodermalnego. Jedynie wirki bezjelitowe nie mają jelita środkowego. Wszystkim płazińcom brak jelita tylnego i odbytu (układ wciąż nie jest drożny). Niekiedy – np. u tasiemców – w ogóle nie występuje układ pokarmowy.

U wirków pokarm jest wprowadzany przez otwór gębowy do gardzieli, a z niej do jelita środkowego, gdzie jest trawiony i wchłaniany. Możemy wyróżnić trzy rodzaje gardzieli: prostą rurkę o cienkiej mięśniówce, gardziel fałdową oraz gardziel bulwiastą. Grubość mięśniówki stopniowo wzrasta w gardzieli fałdowej – warstwa ta jest najgrubsza w gardzieli bulwiastej. Gardziele o grubszej mięśniówce mogą być zdolne do wynicowania (wywrócenia się na drugą stronę) i służą do aktywnego chwytania zdobyczy. Większość wirków to drapieżniki, nieliczne odżywiają się glonami, lub prowadzą pasożytniczy tryb życia.

Ilustracja przedstawia trzy typu gardzieli wirków. 1. Gardziel prosta – z przodu jest otwór gębowy, tuż za nim są po lewej i prawej stronie są ścianki gardzieli – proste, zbudowane z równo ułożonych komórek. Z boku, od zewnętrznej strony gardzieli znajdują się wypustki w kształcie łez. Leżą prostopadle do struktury gardzieli. To gruczoły. 2. Gardziel fałdowa – leży tuż za otworem gębowym. Ma kształt dwóch owali. Zbudowana jest z mięśni. Za owalami, po zewnętrznej stronie, leży jama okołogardzielowa. Gruczoły biegną od dołu owalnych struktur ku górze. Zakończone są strukturą w kształcie łzy, która wychodzi na zewnątrz gardzieli. 3. Gardziel bulwiasta – leży tuż za otworem gębowym. Kształt gardzieli przypomina fasolę. W gardzieli znajdują się gruczoły. Jeden mieści się w gardzieli, drugi wychodzi poza nią. Końcówka gruczołów przypomina kształt łzy.

Trzy typy gardzieli wirków.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Dorosły osobnik przywry Fascioloides magna.

Źródło: I, Flukeman, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.5.

Przywry są pasożytami wewnętrznymi. Mają dwie przyssawki: gębową i brzuszną, które umożliwiają im przyczepienie się do podłoża, na którym żerują (np. dróg żółciowych wątroby). Na dnie przyssawki gębowej znajduje się otwór gębowy, prowadzący do jelita przedniego (krótkiej gardzieli i przełyku). Jelito przednie rozgałęzia się na dwa pnie jelita środkowego. Dodatkową rolę w pobieraniu substancji pokarmowych z otoczenia odgrywa syncytialny nabłonek – tegument, którym przywry wchłaniają pokarm.

Pasożytujące w jelicie cienkim tasiemce są otoczone substancjami pokarmowymi. Nie mają układu pokarmowego. Zamiast tego bezpośrednio wchłaniają pokarm przez syncytialny nabłonek. Jego powierzchnię chłonną zwiększają mikrokosmki.

Budowa tasiemca uzbrojonego.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Nicienie

Drożny układ pokarmowy po raz pierwszy w toku ewolucji pojawia się u nicieni. Zwierzęta te pobierają pokarm otworem gębowym leżącym w przednim odcinku ciała. Otwór gębowy jest zaopatrzony w trzy wargi, na których znajdują się brodawki zmysłowe. Prowadzi on do jelita przedniego. Ten odcinek przewodu pokarmowego jest pochodzenia ektodermalnego, wysłany oskórkiem i ma własną mięśniówkę. Jelito przednie tworzą jama gębowa i gardziel. W jamie gębowej znajdują się narządy ułatwiające pobieranie pokarmu. U drapieżników i pasożytów są to oskórkowe zęby, u pasożytów roślin – sztyleciki, które ułatwiają nakłuwanie komórek otoczonych ścianą komórkową. Nicienie odżywiające się bakteriami wsysają je przez jamę gębową, używając umięśnionej gardzieli. Następnie pokarm trafia do jelita środkowego, powstającego z endodermy. Jego ściany zaopatrzone są w mikrokosmki, które zwiększają powierzchnię chłonną.

Ostatnim fragmentem układu pokarmowego nicieni jest jelito końcowe. Podobnie jak jelito przednie powstaje z ektodermy, jest wysłane oskórkiem i zapatrzone w mięśniówkę. Układ pokarmowy kończy się otworem odbytowym. Dzięki jego obecności możliwa jest potokowa obróbka pokarmu. Zwierzę może go pobierać bez czekania na strawienie i wydalenie resztek pokarmowych.

Wrotki

Otwór gębowy jest zlokalizowany w przednim, brzusznym docinku ciała. Prowadzi do jamy gębowej i umięśnionej gardzieli, która jest zaopatrzona w czteropłytkowy, kutykularny aparat żujący. Krótki przełyk prowadzi do żołądka o charakterze gruczołowym. Ostatnim odcinkiem jest jelito tylne zakończone kloaką.

Pierścienice

Pierścienice są wszystkożerne. Mogą być drapieżnikami, pasożytami, muło- i osadożercami lub filtratorami. Układ pokarmowy przypomina budową układ pokarmowy wrotków.

Otwór gębowy pierścienic znajduje się w drugim metamerze – peristomium. Jelito przednie, pochodzenia ektodermalnego, wyściela oskórek. Jelito środkowe powstaje z endodermy, a obecna w nim mięśniówka umożliwia perystaltykę. Wywodzące się z ektodermy jelito tylne kończy otwór odbytowy, który znajduje się w ostatnim metamerze – pygidium.

Układ pokarmowy dżdżownicy.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

U skąposzczetów otwór gębowy przykryty jest pierwszym metamerem. Prowadzi do przełyku, który u skąposzczetów glebożernych zawiera gruczoły wapienne wydzielające kalcyt, który zobojętnia kwaśny odczyn pokarmu. Przełyk przechodzi w wole (czasowy magazyn pokarmu) i mięśniowy żołądek. Jelito środkowe ma zwiększoną powierzchnię chłonną dzięki obecności tyflosolisu (wpuklenia po grzbietowej stronie).

U wieloszczetów otwór gębowy również występuje w drugim metamerze. Znajduje się po stronie brzusznej i zaopatrzony jest w głaszczki oraz czułki, które ułatwiają pobieranie pokarmu. Gardziel, uzbrojona w oskórkowe zęby i szczecinki, może być wynicowywana na zewnątrz.

U pijawek otwór gębowy leży na dnie przedniej przyssawki, która powstaje z pięciu pierwszych metamerów. Jest zaopatrzony w trzy kutikularne szczęki służące do pobierania pokarmu lub rozcinania powłok ciała ofiar. Gardziel może być wynicowywana lub służyć jako pompa zasysająca krew. Warto zaznaczyć, że jedynie 75 proc. pijawek jest krwiopijne, reszta to drapieżniki. Pijawki odżywiające się krwią mają szereg przystosowań do pobierania i magazynowania tego typu pokarmu. Wydzielają zapobiegającą krzepnięciu krwi hirudynę. Przednia część jelita zaopatrzona jest u nich w rozbudowane wole, z dużą liczbą wypustek, w których magazynowana jest krew. Odżywiają się bardzo rzadko, jeden lub dwa razy w roku. Trawienie zmagazynowanej krwi odbywa się zazwyczaj przy udziale symbiotycznych bakterii. Same pijawki prowadzą oszczędną gospodarkę energetyczną i wydzielają niewiele enzymów trawiennych.

Stawonogi

Stawonogi wykazują zróżnicowaną budowę aparatów gębowych i znajdujących się w ich okolicy struktur służących do pobierania pokarmu – zależnie od gromady i pobieranego pokarmu. Najbardziej zróżnicowane aparaty gębowe występują u owadów.

U skorupiaków pojawiają się szczęki i żuwaczki I oraz II rzędu, a dodatkowo szczękonóża i chwytne odnóża tułowiowe (np. u raka). Skorupiaki filtrujące (np. dafnia) wychwytują pokarm za pomocą rozgałęzionych, zaopatrzonych w liczne szczeciny odnóży krocznych. Przedstawiciele skorupiaków pobierają pokarm w postaci stałej. Mogą być mięsożerne, roślinożerne lub wszystkożerne i wykazywać różne specjalizacje pokarmowe (drapieżniki, pasożyty, filtratory, saprofagi).

Nogogłaszczki leżą bezpośrednio za otworem gębowym. Na zdjęciu pająk z gatunku Phidippus putnami.

Źródło: Thomas Shahan , wikipedia.org, licencja: CC BY 2.0.

U pajęczaków funkcjonują szczękoczułki (chelicery). Mogą mieć one postać szczypiec, pazurów (u pająków zaopatrzonych w gruczoły jadowe), służyć do chwytania i paraliżowania ofiar bądź rozdrabniania pokarmu (skorpiony). Kolejnym narządem są nogogłaszczki (pedipalpi). Mogą mieć postać chwytnych szczypiec (skorpiony), niekiedy zaopatrzonych w gruczoły jadowe (zaleszczotki), i również służyć do rozdrabniania pokarmu. Skorpiony i zaleszczotki pobierają pokarm w postaci stałej. Pająki wysysają swoje ofiary, których wnętrze zostało rozpuszczone przez wprowadzony wcześniej enzym. W pobieraniu strawionego pokarmu pomagają im gardziel ssąca i żołądek ssący. Pokarm płynny zostaje dodatkowo oczyszczony przez szczeciny obecne na płytkach żujących. Kosarze mogą pobierać pokarm zarówno w postaci płynnej, jak i stałej.

U owadów za chwytanie, badanie i rozdrabnianie pokarmu odpowiadają żuwaczki, szczęki i wargi. W zależności od rodzaju pobieranego pokarmu możemy rozróżnić następujące aparaty gębowe.

Ilustracja interaktywna przedstawia rodzaje aparatów gębowych u owadów. Pokazano głowy owadów. 1. Aparat gryzący. Służy do pobierania pokarmu stałego za pomocą silnych żuwaczek i szczęk. Na ilustracji aparat gębowy ma postać żuwaczki., 2. Aparat liżący. Pozwala na pobranie pokarmu płynnego dzięki ruchom języczka z ruchoma tarczką. Na ilustracji aparat gębowy przypomina ryjek., 3. Aparat ssący. Pozwala na pobranie płynnego pokarmu za pomocą rurkowatej ssawki. Na ilustracji aparat gębowy przypomina długi, zawinięty języczek., 4. Aparat kłująco-ssący. Umożliwia wkłucie się w tkanki roślinne lub zwierzęce w celu pobrania pokarmu w postaci płynnej (soków roślinnych lub krwi). Na ilustracji aparat ma postać prostej rurki., 5. Aparat gryząco-liżący. Pozwala na pobieranie płynnego pokarmu za pomocą wydłużonych części. Na ilustracji jest ssawka w kształcie rynienki, w której mieszczą się szczeciniaste żuwaczki.

Rodzaje aparatów gębowych u owadów.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Mięczaki

Wśród mięczaków obserwujemy gatunki roślinożerne, które odżywiają się glonami lub fragmentami roślin. Inne mogą odżywiać się osadami dennymi, być filtratorami lub pobierać pokarm mięsny – jako drapieżniki bądź padlinożercy. Skrajnymi specjalizacjami pokarmowymi mięczaków są układy symbiotyczne z protistami roślinopodobnymi lub bakteriami.

Roślinożerne mięczaki zeskrobują lub rozrywają pokarm konchiolinowymi ząbkami umieszczonymi na tarce. Obecna w gardzieli tarka wchodzi w skład zespołu bukalnego (język oparty na chrząstce – odontoforze). Ślimaki zdzierają pokarm za pomocą konchiolinowych ząbków tarki i wprowadzą go do gardzielą do przełyku.

Niektóre (muło- lub padlinożerne) mięczaki pobierają pokarm za pomocą ulegającego wynicowaniu ryjka.

Aparat gębowy głowonogów składa się z czterech konchiolinowych szczęk: dwóch bocznych, górnej i dolnej. Podobne struktury występują u łodzików i niektórych ślimaków drapieżnych.

Małże są filtratorami – z otaczającej je zawiesiny odfiltrowują substancje pokarmowe. Woda wpływa do wnętrza organizmu przez syfon wpustowy, obmywa skrzela na rzęskach (małże rzęskoskrzelne) lub blaszkach (małże blaszkoskrzelne), gdzie osadzają się substancje odżywcze. Po przepłynięciu przez skrzela woda zostaje usunięta przez syfon wylotowy.

Budowa ciała mięczaka na przykładzie małża (Bivalvia).

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Szkarłupnie

Szkarłupnie to zwierzęta o wtórnej symetrii pięciopromienistej. Na ich ciele możemy wyróżnić dwie powierzchnie: górną (aboralną), na której zlokalizowany jest otwór odbytowy, oraz dolną (oralną). Na powierzchni oralnej znajduje się otwór gębowy (jedynie liliowce mają otwór gębowy na powierzchni górnej). Szkarłupnie prowadzą przydenny tryb życia.

Liliowce są typowymi filtratorami. Niekiedy mogą wchłaniać proste związki pokarmowe bezpośrednio przez powłoki ciała. Rozgwiazdy, jeżowce i strzykwy mogą być drapieżnikami lub padlinożercami.

Jeżowce wykształciły specjalny aparat gębowy, tzw. latarnię Arystotelesa. Składa się ona z pięciu wapiennych płytek, które wystają nieco poza ciało zwierzęcia i służą do zeskrobywania, zgniatania i miażdżenia pokarmu. Zwierzęta te odżywiają się różnej wielkości glonami, a niektóre gatunki niszczą rafy koralowe (korona cierniowa). Z czasem zęby zużywają się i są odbudowywane dzięki obecności tkanki zębotwórczej.

Strzykwy to wyspecjalizowane mułożerce, odżywiające się martwą materią organiczną osadów dennych.

Drapieżne rozgwiazdy, wykorzystując nóżki układu ambulakralnego, są w stanie otwierać skorupy małży. Żołądek rozgwiazd może zostać wynicowany i wprowadzony do wnętrza mięczaka, co pozwala na pozaustrojowe trawienie pokarmu.

Osłonice

Kolonia osłonic Clavelina moluccensis.

Źródło: Nhobgood, wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ciało dorosłych osobników ma kształt workowaty lub beczułkowaty. Jest otoczone zewnętrzną osłoną zwaną tuniką. Znajdują się w niej dwa otwory: wpustowy, przez który do wnętrza gardzieli przedostaje się woda z pokarmem, oraz wypustowy, za pomocą którego niestrawione resztki pokarmu są wydalane na zewnątrz.

Żachwy prowadzą osiadły tryb życia, często tworząc kolonie na dnach płytkich mórz.

Ogonice i sprzągle to organizmy wolno żyjące. Są filtratorami. Otwór wlotowy prowadzi do gardzieli poprzebijanej szczelinami skrzelowymi. Tu następuje zarówno wymiana gazowa, jak i filtracja substancji pokarmowych. Odfiltrowany pokarm (fito-i zooplankton) zostaje przesunięty do endostylu. Komórki rynienki pokarmowej wydzielają śluz, który zlepia cząstki pokarmowe i przesuwa je w kierunku żołądka. Woda jest wypompowywana z ciała przez syfon wypustowy.

Bezczaszkowce

Podobnie jak osłonice bezczaszkowce są filtratorami. Otwór przedgębowy znajduje się na przedzie ciała. Otaczają go czułki, które odcedzają zbyt duże cząstki pokarmowe. Otwór przedgębowy prowadzi on do lejka przedgębowego, na dnie którego zlokalizowany jest otwór gębowy. Otwór ten prowadzi z kolei do gardzieli, poprzebijanej szparami skrzelowymi. Woda przepływa przez nie do jamy okołoskrzelowej, z której otworem atrialnym wydostaje się na zewnątrz. Odfiltrowany pokarm, przez zlokalizowaną brzusznie rynienkę pokarmową, jest przesuwany do przełyku i jelita. Przedstawicielem gromady bezczaszkowców jest lancetnik (Branchiostoma lanceolatum).

Lancetnik, czyli szparoskrzelec lancetowaty, (Branchiostoma lanceolatum) to zwierzę morskie zaliczane do bezczaszkowców.

Źródło: Hans Hillewaert, wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

Pobieranie pokarmu przez kręgowce

Krągłouste

Minogi nie mają szczęk. U minogów przedni odcinek ciała zaopatrzony jest w przyssawkę gębową. Na jej ścianach znajdują się rogowe ząbki, które służą do nacinania powłok ciała ofiary. Minogi ssą krew (w gardzieli są obecne gruczoły wydzielające substancje przeciwkrzepliwe) i zjadają tkanki miękkie. Są pasożytami ryb lub odżywiają się padliną.

Śluzice są padlinożerne – mogą zjadać chore i zaplatane w sieci ryby. Odrywają kęs pokarmowy z martwej ryby, przyczepiając się do padliny ząbkami języka lejka przyssawkowego. Następnie zapętlają ciało w supeł i przesuwając go w kierunku głowy, odrywają fragment pokarmu.

Przyssawka gębowa minoga rzecznego (Lampetra fluviatilis).

Źródło: M.Buschmann, wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Inne kręgowce

Pozostałe kręgowce są wyposażone w szczęki i żuchwy. Aparat gębowy pozwala im na sprawne pobieranie pokarmu. Są roślinożercami, drapieżnikami lub padlinożercami. W szczęce i żuchwie pojawiają się zęby. U wcześniejszych ewolucyjnie grup mamy do czynienia z homodontyzmem – wszystkie zęby są jednakowe (ryby, płazy i gady, z wyjątkiem zębów jadowych) i cechuje je polifilodontyzm (są wymieniane przez całe życie zwierzęcia). Później w toku ewolucji zęby stają się heterodontyczne – różnicują się w zależności od funkcji. Siekacze odcinają fragmenty pokarmu, kły rozrywają mięso, łamacze drapieżników pomagają łamać kości, a trzonowce rozcierają pokarm. Pojawiają się gruczoły ślinowe wydzielające ślinę, która zlepia pokarm i pomaga formować kęs pokarmowy. U żółwi zęby zostają zastąpione rogowymi listwami.

Duży dziób tukana wielkiego (Ramphastos toco) pełni funkcję termoregulatora.

Źródło: Daph Chloe, wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 2.0.

Dzioby ptaków przyjmują różne kształty, zależne od rodzaju zdobywanego pokarmu. Brak zębów uniemożliwia rozcieranie pokarmu. Ziarnojady rozdrabniają go w mięśniowej części żołądka, przy użyciu gastrolitów, czyli drobnych kamyków. Ptaki drapieżne z kolei usuwają niestrawione części ofiar w postaci wypluwek lub mają w żołądkach tak niskie pH, że doskonale trawią całe ofiary.

U ssaków pojawiają się ograniczenia przedsionka jamy ustnej – policzki. Pozwalają one utrzymać pokarm w jamie ustnej i uczestniczą, razem z językiem, w formowaniu kęsa pokarmowego.

Słownik

choanocyty

komórki kołnierzykowate; charakterystyczne dla gąbek, owalne lub okrągłe, komórki wiciowe o dużym jądrze; ich funkcją jest wchłanianie substancji pokarmowych

gastrolity

gastrolity (gr. gastḗr – żołądek; líthos – kamień) kamyki i ziarna piasku zalegające w żołądku mięśniowym ptaka; skurcze ścian żołądka mięśniowego powodują, że gastrolity rozcierają pokarm

gruczoły wapienne (gruczoły Morrena)

gruczoły uchodzące do przełyku skąposzczetów (Oligochaeta); ich wydzielina o zasadowym odczynie neutralizuje kwasy organiczne zawarte w pokarmie (glebie)

kloaka (stek)

końcowy odcinek układu pokarmowego ryb, płazów, gadów, ptaków oraz stekowców, łączący układ pokarmowy, wydalniczy i rozrodczy

latarnia Arystotelesa

stożkowaty, pięciopromienny narząd gębowy, aparat żujący jeżowców, położony w otworze gębowym, zbudowany z kilkudziesięciu elementów, w tym wapiennych szczęk, płytek i pięciu ząbków, poruszanych za pomocą mięśni

nabłonek syncytialny

inaczej nabłonek komórczakowy; nabłonek pokrywający ciało pasożytniczych płazińców

nogogłaszczki

druga para odnóży pajęczaków, położona za otworem pokarmowym; służy do rozdrabniania pokarmu

otwór atrialny

otwór wylotowy spodniej części ciała lancetników; służy do usuwania wody z jamy okołoskrzelowej

szczękoczułki

pierwsza para chwytnych narządów gębowych; służy do rozrywania zdobyczy i wprowadzania do jej ciała jadu

tegument

czynny metabolicznie nabłonek powłokowy ciała przywr i tasiemców

trawienie wewnątrzkomórkowe

procesy trawienia (rozkładu) złożonych związków organicznych do prostszych, które odbywają się w obrębie komórki i są katalizowane przez enzymy hydrolityczne zawarte w lizosomach; trawienie wewnątrzkomórkowe może dotyczyć cząstek pokarmu wchłoniętych do komórki w drodze endocytozy lub fagocytozy

trawienie pozakomórkowe (zewnątrzkomórkowe)

trawienie chemiczne zachodzące w świetle przewodu pokarmowego pod wpływem enzymów wydzielanych przez gruczoły związane z różnymi jego odcinkami; formą trawienia zewnątrzkomórkowego jest wprowadzanie przez zwierzęta drapieżne enzymów trawiennych do ciała organizmu stanowiącego pokarm; zwierzęta stosujące taką strategię odżywiania wysysają następnie produkty trawienia z ciała ofiary

Grafika interaktywna

Przewód pokarmowy u poszczególnych gatunków ssaków różni się w zależności od rodzaju pobieranego pokarmu. U ssaków drapieżnych, żywiących się głównie pokarmem mięsnym, układ pokarmowy jest krótszy niż u ssaków roślinożernych. Przeanalizuj poniższą grafikę i wykonaj polecenia.

Grafika przedstawia uproszczone schematy układu pokarmowego ssaka roślinożernego oraz ssaka mięsożernego. Dla roślinożerców źródłem pożywienia są rośliny. Pokarm roślinny jest stosunkowo łatwy do zdobycia, ale trudny do strawienia. Jego główny składnik to celuloza (wielocukier budujący ściany komórkowe komórek roślinnych). Ssaki nie potrafią jej rozłożyć, ponieważ brakuje im odpowiednich enzymów trawiennych. Porcja pokarmu roślinnego dostarcza znacznie mniej energii w porównaniu z taką samą porcją pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Żołądek przeżuwaczy składa się z czterech komór: żwacza, czepca, ksiąg i trawieńca. Następują tam fermentacja pokarmu, rozkład celulozy przez organizmy symbiotyczne, zwracanie pokarmu z powrotem do jamy gębowej w celu ponownego przeżucia resztek, a także właściwe trawienie enzymatyczne. U roślinożerców występuje długie jelito cienkie, które ma wiele uchyłków zwiększających powierzchnię wchłaniania, oraz rozbudowane jelito ślepe, gdzie znajdują się liczne drobnoustroje symbiotyczne, wspomagające trawienie celulozy. Pokarm mięsożerców jest wysokokaloryczny i łatwy do strawienia, dlatego mają one krótki układ pokarmowy. Ich cechą charakterystyczną jest specyficzne uzębienie: słabo rozwinięte siekacze, ostre i spiczaste trzonowce oraz długie i twarde kły. U mięsożerców żołądki mają prostszą budowę, są mniejsze, okrągłe i jednokomorowe. Wydzielają dużo silnego kwasu solnego, który jest niezbędny do trawienia mięsa i kości. Układ pokarmowy u mięsożerców jest zdecydowanie krótszy niż u roślinożerców. Wiąże się to z rodzajem pobieranego pokarmu, który nie zawiera ciężkiej do strawienia celulozy.

Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1

Wyjaśnij, z jakiego powodu ssaki roślinożerne mają dłuższy przewód pokarmowy niż ssaki drapieżne. W odpowiedzi odwołaj się do rodzaju pobieranego pokarmu.

Polecenie 2

Przedstaw, jakie różnice występują w uzębieniu ssaków roślinożernych i mięsożernych.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Na schematach A, B, C i D przedstawiono przepływ wody przez ciało gąbki.

Wybierz i zaznacz schemat, który prawidłowo przedstawia przepływ wody w ciele gąbki.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 2

Uporządkuj w prawidłowej kolejności etapy procesu trawienia u parzydełkowców.

- Poziom 1:wchłanianie składników pokarmowych przez komórki pokarmowo-mięśniowe

- Poziom 2:wydzielanie enzymów przez komórki gruczołowe jamy gastralnej

- Poziom 3:enzymatyczny rozkład składników trawiennych w jamie gastralnej

- Poziom 4:fagocytoza składników pokarmowych

- Poziom 5:usuwanie zbędnych metabolitów

Ćwiczenie 3

Uzupełnij zdanie.

Drożny przewód pokarmowy, który pojawił się po raz pierwszy u     umożliwia    , co    .

pozwala na szybszą obróbkę materii organicznej     pobieranie pokarmu po wydaleniu pierwszej porcji     pozwala na wolniejsze wchłanianie składników pokarmowych     nicieni     pierścienic     zwiększa aktywność życiową organizmu     jednoczesne pobieranie i wydalanie pokarmu     krągłoustych     pobieranie dużych kęsów pokarmowych

Ćwiczenie 4

Uzupełnij tabelę, przeciągając właściwe odpowiedzi dotyczące funkcji danej cechy oraz grupy zwierząt, u których ona występuje.

tegument, latarnia Arystotelesa, choanocyty, tarka, penetranty

Cecha przystosowująca do pobierania i trawienia pokarmu

Funkcja

Grupa zwierząt

tegument

latarnia Arystotelesa

choanocyty

tarka

penetranty

Ćwiczenie 5

Oceń słuszność stwierdzeń dotyczących pobierania składników pokarmowych przez zwierzęta.

Prawda

Fałsz

U polipa kolejna porcja pokarmu może być dostarczona dopiero po wydaleniu pierwszej.

Umięśnione wypustki jelita przedniego pijawek pomagają pobierać pokarm z ciała ofiary.

Komórki endostylu u osłonic wydzielają śluz zlepiający cząstki pokarmowe.

Skorupiaki filtrujące wyłapują pokarm za pomocą rozgałęzionych odnóży gębowych.

Ćwiczenie 6

Na schemacie przedstawiono uzębienie ssaka mięsożernego.

Podpisz właściwą funkcję zębów wskazanych na schemacie.

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 7

Naukowcy odkryli nowy, niesamowity gatunek mięczaka, żyjącego w rzekach na Filipinach. Zwierzę to żywi się planktonem. W jego wnętrzu badacze nie znaleźli jelita ślepego, ale za to całe mnóstwo kamieni, które mięczak pożera i wydala w formie piasku. Naukowcy skojarzyli ten fakt z kamykami znajdującymi się w żołądkach ziarnojadów, krokodyli, fok.

Korzystając z informacji zawartych w tekście, wyjaśnij, w jakim celu mięczak może zjadać skały.

Ćwiczenie 8

Wyjaśnij, w jaki sposób dżdżownice zwiększają zasadowość gleby.

Dla nauczyciela

Autor: Anna Juwan

Przedmiot: biologia

Temat: Sposoby pobierania pokarmu przez zwierzęta

Grupa docelowa: uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie rozszerzonym

Podstawa programowa:

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

XI. Funkcjonowanie zwierząt.

2. Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

1) Odżywianie się. Uczeń:

a) przedstawia adaptacje w budowie i funkcjonowaniu układów pokarmowych zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu jego pobierania,

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii.

Cele operacyjne (językiem ucznia):

- Przeanalizujesz sposoby pobierania pokarmu w świecie zwierząt.

- Wyjaśnisz różnice w budowie aparatów gębowych owadów.

- Ocenisz, co pomaga rozdrabniać pokarm organizmom niemającym zębów.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- z użyciem komputera;

- ćwiczenia interaktywne;

- analiza grafiki interaktywnej;

- gra dydaktyczna;

- mapa pojęć.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Faza wstępna:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy temat lekcji oraz cele zajęć, omawiając lub ustalając razem z uczniami kryteria sukcesu.

2. Rozmowa wprowadzająca. Nauczyciel inicjuje rozmowę na podstawie pytań zawartych we wprowadzeniu:

– W jaki sposób odbywa się pobieranie pokarmu?

– Czy budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego są takie same u różnych grup zwierząt?

Faza realizacyjna:

1. Praca z tekstem. Uczniowie indywidualnie zapoznają się z treścią w sekcji „Przeczytaj” i zapisują na kartkach minimum pięć pytań do tekstu. Przedstawiają propozycje pytań nauczycielowi, który w razie potrzeby odrzuca niektóre z nich lub proponuje nowe (np. by się nie powtarzały). Uczniowie wybierają 25 pytań, które zostają umieszczone w urnie. Następnie dzielą się na 5 grup, losują 5 pytań z puli i przygotowują odpowiedzi. Zespół, który jest gotowy, zgłasza się i przedstawia rezultaty swojej pracy. Pozostali uczniowie wraz z nauczycielem weryfikują poprawność odpowiedzi.

2. Mapa pojęć. Uczniowie, pracując w parach, tworzą mapy pojęć związane z tematem lekcji i na podstawie treści z sekcji „Przeczytaj”.

3. Praca z multimedium („Grafika interaktywna”). Nauczyciel wyświetla grafikę interaktywną i wspólnie z uczniami dokonuje jej analizy. Prosi podopiecznych, by pracując w parach, wykonali polecenia od 1 i 2 (dotyczące różnic w długości przewodu pokarmowego i uzębieniu u ssaków roślinożernych oraz mięsożernych). Następnie uczniowie konsultują swoje rozwiązania z inną, najbliżej siedzącą parą.

4. Utrwalenie wiedzy i umiejętności. Nauczyciel przechodzi do sekcji „Sprawdź się”. Uczniowie wykonują indywidualnie ćwiczenie interaktywne nr 7 (w którym mają za zadanie – na podstawie opisu pewnego gatunku ślimaka – wyjaśnić, w jakim celu opisany mięczak może zjadać skały), a następnie porównują swoje odpowiedzi z kolegą lub koleżanką.

5. Uczniowie wykonują w parach ćwiczenie nr 8 („Wyjaśnij, w jaki sposób dżdżownice zwiększają zasadowość gleby”), wyświetlone przez nauczyciela na tablicy. Podczas wspólnych dyskusji rozwiązują zadanie, następnie łączą się z inną parą i kontynuują swoją dyskusję, uzasadniając swój wybór.

Faza podsumowująca:

1. Na koniec zajęć nauczyciel raz jeszcze wyświetla na tablicy interaktywnej lub przy użyciu rzutnika temat lekcji i cele zawarte w sekcji „Wprowadzenie”. W kontekście wyświetlonych treści prosi uczniów o rozwinięcie zdania: „Na dzisiejszej lekcji nauczyłem/nauczyłam się...”.

2. Nauczyciel wyświetla temat lekcji i cele zawarte w sekcji „Wprowadzenie”, podsumowuje omawiany na lekcji materiał, wyjaśnia wątpliwości uczniów.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenia od 1 do 6 z sekcji „Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

- Neil A. Campbell i in., „Biologia Campbella”, tłum. K. Stobrawa i in., Rebis, Poznań 2019.

- „Encyklopedia szkolna. Biologia”, red. Marta Stęplewska, Robert Mitoraj, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania grafiki interaktywnej:

- Grafikę interaktywną można wykorzystać w fazie wstępnej zajęć, w celu wzbudzenia zaciekawienia uczniów.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela