Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Rysunek przedstawia kilkunastu mężczyzn siedzących przy stole. Wszyscy zgromadzeni ubrani są w czarne płaszcze i czarne nakrycia głowy. Niektórzy mają brody i wąsy. W centralnym miejscu na stole stoi zapalona świeca. Kilku z zebranych mężczyzn trzyma przed sobą otwarte książeczki.

Podziały polityczne i wyznaniowe Europy w XVI w.

Przedstawiciele reformacji przy wspólnym stole; anonimowa rycina z XVII w.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Od końca XV w. do miana hegemona w Europie pretendowały dwa państwa: Francja i Hiszpania. We Francji nastąpiło umocnienie władzy królewskiej oraz postępowała integracja terytorialna kraju. Połączenie Aragonii i Kastylii przez małżeństwo Ferdynanda i Izabeli dało początek Hiszpanii, która szybko stała się jedną z największych potęg na kontynencie, a dzięki ekspansji zamorskiej – pierwszym imperium kolonialnym. Na początku XVI w. niespodziewanie do rywalizacji o prymat w Europie, dzięki udanym związkom małżeńskim, dołączyli Habsburgowie. Połączenie posiadłości habsburskich z Hiszpanią pod berłem Karola V zaostrzyło rywalizację z Francją.

We wschodniej części Europy również kształtował się nowy porządek polityczny – na południu trwały podboje tureckie, a na północy rodziła się nowa siła – Moskwa pod panowaniem Iwana IV Groźnego.

Wiek XVI to okres ogromnych wstrząsów i głębokich przemian w Kościele. Wystąpienie Marcina Lutra w 1517 r. zapoczątkowało potężne ruchy społeczno-religijne, które zachwiały pozycją katolicyzmu i doprowadziły do licznych wojen, a ostatecznie do rozbicia Europy na część katolicką i protestancką. Prawosławie, niedotknięte przez ruchy reformatorskie, znalazło się w defensywie w związku z ekspansją turecką, która u schyłku średniowiecza i w pierwszej połowie XVI w. objęła swoim zasięgiem całą południowo-wschodnią część kontynentu.

Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

- Przeanalizujesz sytuację wyznaniową w Europie po zakończeniu wojen religijnych.

- Opiszesz, w jaki sposób pozycja Turcji i jej ekspansja wpływały na układ sił w Europie i gdzie dochodziło do konfrontacji islamu z państwami chrześcijańskimi.

- Wyjaśnisz, dlaczego w XVI w. Europa coraz mocniej dzieliła się na dwie wyraźne strefy polityczne: zachodnią i wschodnią.

Przeczytaj

Podziały religijne

W wyniku przemian religijnych i politycznych w XVI-wiecznej Europie dokonał się w miarę trwały podział religijny. Niemal cała Europa była chrześcijańska, jedynie jej południowo-wschodnie tereny na skutek podbojów tureckich znalazły się pod wpływem islamu.

Europa chrześcijańska była mocno podzielona. Starsza linia podziału była rezultatem schizmy wschodniej i przebiegała między Kościołem katolickim a Kościołem prawosławnym. Obszar Europy Zachodniej, zdominowany do początków XVI w. przez katolicyzm, uległ podziałowi w wyniku wyodrębnienia się wyznań protestanckich.

Reformacja w Europie. Czy podziały religijne widoczne na mapie są obecne w Europie do dziś?

Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Pozycja Kościoła katolickiego nie uległa osłabieniu przede wszystkim w Hiszpanii i Portugalii oraz w państwach włoskich, gdzie reformacja praktycznie nie zaistniała. Kościół katolicki jeszcze w XVI w. częściowo odzyskał straty z wczesnego okresu reformacji w Polsce i Czechach. W Niemczech pokój augsburski z 1555 r., który ustanawiał zasadę cuius regio, eius religio (łac. czyja władza, tego religia), zabezpieczył Kościół katolicki przed dalszymi stratami na rzecz luteranizmu. Wojny religijne we Francji zapewniły katolicyzmowi pozycję wyznania panującego, ale za cenę uznania wolności religijnych hugenockiej mniejszości.

Strona tytułowa traktatu zawartego w 1555 r. w Augsburgu.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Reformacja najbardziej rozpowszechniła się w Europie Zachodniej i Północnej. Od połowy XVI w. wyznanie luterańskie dominowało w większej części środkowych i północnych Niemiec, całkowicie panowało w królestwach Skandynawii: Danii, Norwegii i Szwecji. Stało się również religią państwową w Prusach Książęcych.

Wyznanie kalwińskie (reformowane) zdobyło dominującą pozycję w Niderlandach, Szkocji i w części kantonów szwajcarskich (główne ośrodki: Zurych, Genewa, Bazylea, Berno i Schaffhausen), wielu zwolenników zdobyło na Węgrzech, w Polsce, na Litwie oraz we Francji.

Więź z Kościołem katolickim zerwała także Anglia, w której został ustanowiony Kościół anglikański. Musiał on jednak walczyć o wpływy nie tylko z katolikami, ale również ze zdobywającym coraz większą liczbę wyznawców kalwinizmem.

W początkach epoki nowożytnej radykalnie zmieniło się położenie Kościoła prawosławnego. W wyniku podbojów większość wyznawców prawosławia znalazła się pod panowaniem tureckim. Wprawdzie nie byli oni prześladowani, ale rozwój życia religijnego uległ zahamowaniu, a wierni musieli się skoncentrować na obronie swojej tożsamości. Kościół prawosławny stopniowo tracił wiernych, mimo że władze tureckie nie przymuszały do zmiany religii. Wielu chrześcijan ulegało pokusie przejścia na islam, przynosiło to bowiem poprawę warunków życia, a bardziej ambitnym jednostkom umożliwiało zrobienie kariery wojskowej lub dworskiej.

W zależnej od Turcji Mołdawii i Wołoszczyźnie prawosławie musiało się zmierzyć z wpływami zarówno islamu, jak i Kościoła katolickiego. Cerkiew prawosławna traciła znaczenie również na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zwłaszcza po zawarciu w 1569 r. unii brzeskiej (1596), która w założeniu miała doprowadzić do jedności Kościoła wschodniego i zachodniego na ziemiach polsko-litewskich.

Jedynym krajem, w którym prawosławie nadal stanowiło religię państwową, była Rosja. Tamtejsza Cerkiew została wzmocniona przez utworzenie w 1589 r. patriarchatu ze stolicą w Moskwie. Nie tylko zapewnił on jej autonomię, ale z czasem umożliwił podjęcie działań zmierzających do podporządkowania jurysdykcji moskiewskich patriarchów wspólnot prawosławnych spoza Rosji.

Sobór Wasyla Błogosławionego w Moskwie – świątynia zbudowana na polecenie Iwana IV Groźnego dla upamiętnienia zwycięstwa nad Tatarami kazańskimi. Cały sobór składał się z ośmiu oddzielnych cerkwi, symbolizujących osiem dni walk o Kazań. Każda z nich została zwieńczona charakterystycznymi kopułami w kształcie główki cebuli. Obecnie znajduje się w nim muzeum.

Źródło: A. Savin, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.

Podziały polityczne

W ciągu XVI w. utrwalił się podział Europy na dwie wyraźne strefy polityczne: zachodnią i wschodnią. W Europie Zachodniej o wpływy rywalizowały Francja, Hiszpania, Anglia, Niderlandy oraz kraje habsburskie. W Europie Wschodniej wyodrębniły się dwa kluczowe kierunki rywalizacji: walka o dominację w rejonie Bałtyku toczyła się między Rzecząpospolitą, Rosją, Szwecją i Danią, a o wpływy na południowym wschodzie z Turcją walczyły Rzeczpospolita, Rosja, Austria i Wenecja.

Osią rywalizacji o hegemonię w Europie Zachodniej w pierwszej połowie XVI w. były wojny pomiędzy Walezjuszami a Habsburgami, które – z przerwami – prowadzono w latach 1494-1559. W pierwsze fazie – trwającej do objęcia tronu cesarskiego przez Karola V Habsburga w 1519 r. – obie strony walczyły przede wszystkim o podporządkowanie sobie państw włoskich, stąd nazwa: wojny włoskie. W drugiej fazie stawką było zdobycie ostatecznej przewagi nad rywalem i zdobycie pozycji hegemona w tej części Europy.

Najbardziej dramatycznym momentem w wojnach francusko-habsburskich była bitwa pod Pawią (1525 r.), w której armia francuska poniosła druzgocącą klęskę, a ranny król Franciszek I dostał się do cesarskiej niewoli. Franciszek I nie pogodził się z warunkami narzuconego mu pokoju madryckiego i kilkakrotnie wznawiał działania wojenne. Wspierał również antyhabsburską opozycję w Niemczech, a nawet – sprzeniewierzając się zasadzie lojalności wyznaniowej – Turcję. Nie zdołał jednak ich pokonać. Wojny włoskie zakończył w 1559 r. pokój w Cateau-Cambrésis, który przyniósł zwycięstwo Habsburgom. Nie zapewnił im jednak absolutnej dominacji, wcześniej bowiem, w 1556 r., Karol V abdykował i podzielił swoje ogromne imperium między brata, Ferdynanda I, który objąwszy tron cesarski, zapoczątkował linię austriacką Habsburgów, i syna, Filipa II, który zapoczątkował linię hiszpańską Habsburgów.

Abdykacja Karola V; sztych Hansa Hogenberga.

Jaki wpływ na układ sił w Europie miały abdykacja Karola V i podział imperium Habsburgów?

Źródło: Wielka historia świata, str. 549, tylko do użytku edukacyjnego.

Już po kilkunastu latach ciężkiej próbie zostało poddane imperium Filipa II. Po kilku latach rozruchów o podłożu religijnym w 1572 r. w Niderlandach wybuchło antyhiszpańskie powstanie. W jego wyniku w 1581 r. północne prowincje proklamowały niepodległą Republikę Zjednoczonych Prowincji. Tym samym Filip II utracił znaczną część najbogatszego regionu imperium i finansową podporę swoich rządów, a nowo powstała republika szybko stała się jednym z pretendentów do hegemonii morskiej.

Kolejnym państwem, które wyznaczyło Hiszpanii granice jej ekspansji, była Anglia. W 1588 r. Filip II wysłał w jej kierunku Niezwyciężoną Armadę z zadaniem rozbicia floty angielskiej i przeprowadzenia inwazji. Zakrojona na ogromną skalę wyprawa zakończyła się jednak zagładą floty hiszpańskiej, która najpierw doznała niepowodzenia w walce z Anglikami, a później została w znacznym stopniu zniszczona podczas sztormu.

Sytuacja w Europie Zachodniej w latach 80. XVI w. Na podstawie mapy oceń, czy obawy władców Francji, dotyczące zagrożenia ze strony Habsburgów, były uzasadnione.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie Wielka historia świata, s. 596, licencja: CC BY-SA 3.0.

Obydwa wydarzenia: utrata północnych Niderlandów i klęska Niezwyciężonej Armady były pierwszymi poważnymi symptomami kryzysu monarchii hiszpańskiej i zapowiedzią przyszłej potęgi Holandii i Anglii.

Na wydarzenia w basenie Morza Bałtyckiego w XVI w. ogromny wpływ miał wzrost znaczenia Danii i Szwecji oraz Moskwy. Dania czerpała ogromne dochody z kontroli nad Sundem, a Szwecja dążyła do opanowania wschodnich wybrzeży Bałtyku. O dostęp do Bałtyku walczyła również Moskwa pod rządami Iwana IV Groźnego. Istotną zmianą, która zaszła w tym regionie w XVI w., była likwidacja państwa zakonnego. W 1525 r. Albrecht Hohenzollern sekularyzował państwo krzyżackie w Prusach i przekształcił w Księstwo Pruskie (Prusy Książęce), pozostające jednak nadal w zależności lennej od Rzeczypospolitej.

Rywalizacja o wpływy w Inflantach, będących w posiadaniu inflanckiej linii zakonu krzyżackiego, doprowadziła do wybuchu I wojny północnej z udziałem Rzeczypospolitej, Szwecji, Danii i Rosji. Ta faza walki dominium maris Baltici (łac., panowanie nad Morzem Bałtyckim) zakończyła się sukcesem Rzeczypospolitej i Szwecji: Polska zatrzymała większość Inflant, a Szwecja uzyskała Estonię. Rosja zatrzymała Dorpat i Narwę.

Galeon „Smok” z końca XVI w.

W okresie I wojny północnej na polecenie króla Zygmunta II Augusta została utworzona flota kaperska, której głównym zadaniem było blokowanie portu w Narwie. Flota kaperska składała się z uzbrojonych okrętów handlowych prywatnych właścicieli, którzy atakowali wrogie jednostki na polecenie króla (musieli dzielić się z nim łupami).

Przypomnij, a w jakich wcześniejszych wojnach uczestniczyły floty kaperskie.

Źródło: Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.5.

W ciągu XVI w. najbardziej dynamicznie zmieniała się sytuacja w Europie Południowo-Wschodniej. U schyłku średniowiecza Grecja i Bałkany zostały opanowane przez Turków osmańskich – zdobycie Konstantynopola w 1453 r. oznaczało ostateczny upadek cesarstwa wschodniego. Największą zaporą dla dalszej ekspansji tureckiej w Europie były Węgry. W 1526 r. doznały one ciężkiej klęski w bitwie z armią turecką pod Mohaczem. W bitwie bezpotomnie poległ Ludwik II Jagiellończyk, po którym, na mocy układu wiedeńskiego z 1515 r., tron węgierski miał przypaść Habsburgom. Tymczasem Węgry pozostawały w rękach Sulejmana II, a przeciwko objęciu władzy przez Habsburga buntowali się sami Węgrzy. Wieloletnia wojna turecko-habsburska, która faktycznie była wojną o sukcesję węgierską, zakończyła się w 1541 r. podziałem Węgier. Część zachodnią i północną otrzymał Ferdynand I Habsburg, część środkowa została włączona do Turcji, a część wschodnią wraz z Siedmiogrodem objął jako lenno tureckie Jan Zygmunt Zápolya.

Konstantynopol pod panowaniem Turków osmańskich ok. 1520; rycina Giovanniego Andrei Vavassore.

Wyjaśnij, na czym polegało strategiczne położenie Konstantynopola.

Źródło: Wielka historia świata, str. 564, tylko do użytku edukacyjnego.

Miejscem konfrontacji Turcji z państwami chrześcijańskimi było również Morze Śródziemne. W 1571 r., po prawie rocznym oblężęniu Famagusty, Turcy zdobyli Cypr. W odpowiedzi Państwo Kościelne, Hiszpania i Republika Wenecka utworzyły Ligę Świętą, której flota w 1571 r. rozbiła flotę turecką w bitwie pod Lepanto. Zwycięstwo to zahamowało ekspansję turecką i zapobiegło tureckiej inwazji na kraje śródziemnomorskie.

Słownik

diaspora

(gr. diaspora – rozproszenie) termin oznaczający rozproszenie członków danego narodu wśród innych narodów lub wyznawców danej religii wśród wyznawców innej

hegemonia

(gr. hegemonia – kierownictwo, przywództwo) przywództwo, przewodnictwo polityczne, dążenie do uzyskania przeważającego wpływu

sekularyzacja

(z łac. saecularis – świecki) zeświecczenie, które może dotyczyć majątku i prerogatyw instytucji religijnych (np. Kościoła) lub życia społecznego i kulturowego

lenno

(z niem. Lehen) w ustroju feudalnym dobro nadawane przez seniora wasalowi w użytkowanie w zamian za wsparcie militarne

sułtan

(z arab. sulṭān) tytuł władcy używany w państwach muzułmańskich, m.in. przez Seldżuków, mameluckich władców Egiptu i monarchów osmańskich

koalicja

(z łac. coalitus od coalescere – zrastać się, łączyć się) układ o wspólnym działaniu obejmujący dwa lub więcej państw, mający doprowadzić do osiągnięcia zamierzonych celów

Słowa kluczowe

wojny włoskie, pierwsza wojna północna, podział Węgier, klęska Wielkiej Armady, imperium tureckie

Bibliografia

S. Grzybowski, Wielka Historia Świata, t. 6, Narodziny świata nowożytnego 1453–1605, Warszawa 2005.

K. Mikulski, J. Wijaczka, Historia powszechna. Wiek XVI–XVIII, Warszawa 2012.

Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI–XVII, wyd. 12, Warszawa 2012.

A. Wyczański, Historia powszechna. Wiek XVI, Warszawa 1987.

Mapa interaktywna

Polecenie 1

Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenia.

Mapa ilustruje podział polityczny i wyznaniowy Europy w XVI wieku. Kraje Habsburgów hiszpańskich znajdowały się na terenie dzisiejszej Hiszpani, Belgi, Holandii, południa Włoch, Sycylii. Kraje Habsburgów austriackich Czechy, Słowacja, Austria, Słowenia. Granice Cesarstwa Rzymskiego przebiegały po zachodniej stronie Belgi, Niemiec, przez Szwajcarię po Włochy, na północ przez Słowenię, Austrię, Czechy przez zachodnia Polskę. Imperium osmańskie i jego lenna po 1541 roku Algieria, Tunezja, Turcja, Bułgaria, Grecja, Rumunia, Serbia, Węgry, Mołdawia, Gruzja, Iran, Syria, Irak. Katolicy zamieszkiwali teren zachodniej oraz centralnej Europy wraz z wyspami Brytyjskimi oraz wybrzeże północnej Afryki. Prawosławni zamieszkiwali teren Rosji, Białorusi, Ukrainy, Mołdawii, Rumuni, Grecji, Serbia, Turcja, Syria, Irak. Muzułmanie zasiedlali tereny wybrzeża morza Czarnego oraz północnej Afryki. Luteranie znajdowali się w krajach Skandynawskich, Danii, Niemiec. Bracia czescy zajmowali teren Czech, Austria, Chorwacja. Kalwiniści : zachodnia Francja, Holandia, Wyspy Brytyjskie, Litwa, Węgry. Anglikanie: Wyspy Brytyjskie, Irlandia. KatolicyIdąc za przykładem prawowiernych Ojców, Sobór z takim samym pobożnym przywiązaniem i czcią uznaje i czci wszystkie księgi zarówno Starego jak i Nowego Testamentu, skoro jeden Bóg jest autorem obydwu, a także tradycje dotyczące zarówno wiary jak i postępowania, podane zarówno przez usta Chrystusa lub Ducha Świętego, i zachowane dzięki nieprzerwanej sukcesji w Kościele katolickim. Sobór uznał także za słuszne dołączyć do niniejszego dekretu wykaz świętych ksiąg, by nie rodziły się wątpliwości co do tego jakie księgi przyjmuje.

(…)

Kto nie przyjmuje tych ksiąg w całości i ze wszystkimi ich częściami jako święte i kanoniczne tak jak Kościół katolicki zwykł je czytać, i jak się zawierają w starej łacińskiej edycji Wulgaty, oraz świadomie i rozmyślnie gardzi wyżej wspomnianymi tradycjami - niech będzie przeklęty. Niech więc wszyscy zrozumiej ą jaką drogę i jaki porządek wybrał Sobór po ustaleniu fundamentu wyznania wiary, a szczególnie jakich świadectw i pomocy będzie używał dla utwierdzenia dogmatów i odnowy moralności w Kościele.

Sobór Trydencki, sesja IV, 8 kwietnia 1546, dekret pierwszy [wykaz ksiąg kanonicznych Pisma św.oraz uznanie Pisma św. i niepisanych przekazów zwanych tradycjami za równorzędne źródła objawienia]

Za: Wybór tekstów źródłowych do historii Kościoła, Tom II: Nowożytność i czasy najnowsze, wybór i opracowanie L. Wilczyński, Poznań, 2007, str. 71-73 Prawosławni. Fragment opracowania naukowego

Po śmierci Iwana, za panowania jego syna Fiodora, przybył do Moskwy w 1588 r. ów „niewolnik Turków", patriarcha Konstantynopola Jeremi, szukać tu pomocy i wsparcia, przede wszystkim pieniężnego. Pobyt jego wykorzystał szwagier Fiodora, wkrótce jego następca, rządzący faktycznie państwem Borys Godunow, by uzyskać dla metropolity moskiewskiego godność patriarchy. Długie i chytrze prowadzone zabiegi Godunowa odniosły skutek. Na zwołanym pospiesznie soborze, po komedii wyborów, Fiodor zatwierdził kandydata na nowego patriarchę „Moskwy i wszej Rusi”, a Jeremi uczestniczył w jego uroczystej intronizacji w soborze Uspieńskim 26 stycznia 1589 r., powróciwszy zaś do Konstantynopola, na zwołanym tam soborze dostojników wschodniej Cerkwi uzyskał zatwierdzenie swej decyzji.

S. Grzybowski, Wielka historia świata, tom 6: Narodziny świata nowożytnego 1453-1605, Warszawa 2005, str. 505 Muzułmanie. Wielkie znaczenie dla społeczności szyickiej ma imam, przywódca duchowy. O ile imam sunnitów (kalif) jest wybierany przez społeczność muzułmańską, o tyle imam szyitów uzyskuje swoją godność przez „naznaczenie boskie". Imamem staje się on dzięki tajemniczej emanacji, która przechodzić ma na niego od Alego. Szyici wierzą, że Mahomet przekazał Alemu (swemu zięciowi) pewną wiedzę, której nie ujawnił innym wiernym i która —jako swego rodzaju charyzma — jest dziedziczona przez najbliższych krewnych Proroka. Dlatego też tylko rodzina Alego zdolna jest do wykładania nauki bożej i tylko ona ma prawo do decydowania o sprawach religijnych i świeckich gminy islamskiej. Dzięki owej boskiej emanacji imamowie szyiccy są bezgrzeszni i nieomylni, tak jak prorocy. W świetle tej doktryny władca świecki w państwie szyickim jest tylko namiestnikiem imama i nie ma władzy praw prawodawczej, a pełni jedynie funkcję stróża porządku publicznego. (…)

K. Banek, J. Drabina, H. Hoffmann, Religie Wschodu i Zachodu, Warszawa 1992, str. 200-201 #Luteranie{icon=1}###(...) [IV. O usprawiedliwieniu.] Kościoły nasze nauczają także, iż ludzie nie mogą być usprawiedliwieni przed Bogiem własnymi siłami, zasługami lub uczynkami, lecz bywają usprawiedliwiani darmo dla Chrystusa przez wiarę, gdy wierzą, że są przyjęci do łaski i że grzechy są im odpuszczone dla Chrystusa, który swą śmiercią dał zadośćuczynienie za nasze grzechy. Tę wiarę Bóg poczytuje za sprawiedliwość przed swoim obliczem (Rz 3 i 4) (...).

[X. O Wieczerzy Pańskiej.] Kościoły nasze uczą o Wieczerzy Pańskiej, że ciało i krew Chrystusa są prawdziwie obecne i rozdzielane spożywającym w Wieczerzy Pańskiej; inaczej nauczających od-rzucają.

Wyznanie augsburskie - Konfesja Augsburska [Confessio Augustana] (podstawowa księga wyznaniowa luteranizmu, napisana przez Filipa Melanchtona i ogłoszona na sejmie Rzeszy w Augsburgu – 25 VI 1530) - fragmenty.

Za: Ks. H. Olszar, Historia Kościoła powszechnego. Od nowożytności do współczesności. Materiały do ćwiczeń, Katowice 2015, str. 28 Kalwiniści np. oświata, obrona i handel, w gestię państwa. Sprawy zaś takie, jak opieka nad ubogimi, działalność duszpasterska leżała w gestii Kościoła, gdzie państwo raczej nie powinno ingerować. Kościołem w Genewie rządziła rotacyjna, wybierana przez wiernych grupa duchownych i świeckich – konsystorz, absolutne novum. Dziś byśmy powiedzieli: przejaw radykalnej demokratyzacji kościelnych struktur. Ten demokratyczny element spowodował, że kalwinizm był entuzjastycznie przyjmowany przez mieszczaństwo w Anglii, Niderlandach oraz (początkowo) szlachtę w Polsce, Francji i na Węgrzech. Konsystorz sprawujący nadzór nad Kościołem i materiami duchownymi – sprawy świeckie pozostawiono władzy świeckiej – to początek rozdziału Kościoła od państwa. (…)

Kazimierz Bem, Jarosław Makowski, Kalwin reformator, Polityka 30.2009 (2715) z dnia 25.07.2009; s. 54 Anglikanie. Ustawa o głowie Kościoła

Jakkolwiek Jego Królewska Mość sprawiedliwie i zgodnie z prawem jest i powinna być uważana za najwyższą głowę kościoła w Anglii i za taką jest przyjmowany przez duchowieństwo tego królestwa na jego zjazdach, niemniej jeszcze dla utrwalenia i zatwierdzenia tego stanu rzeczy i dla wzmocnienia religii Chrystusowej w granicach królestwa Anglii oraz aby poskromić i wykorzenić wszelkie błędy, herezje i inne nadużycia i występki w nim się dotąd panoszące; niech będzie postanowione przez autorytet obecnego parlamentu to, że miłościwie nam panujący król, jego dziedzice i następcy, królowie tego królestwa, mają być brani, przyjmowani i uważani za jedyną głowę na ziemi kościoła w Anglii, nazywanego kościołem anglikańskim; i mają posiadać i cieszyć się tym tytułem dołączonym i zjednoczonym z koroną monarszą tego królestwa tak dobrze, jak i przynależnościami i odnoszącymi się do wspomnianego urzędu najwyższej głowy tegoż kościoła wszystkimi zaszczytami, godnościami, uprawnieniami wynikającymi z pierwszeństwa, jurysdykcji, wolności oraz praw do korzyści i dochodów; i że wspomniany miłościwie panujący nam król, jego dziedzice i następcy, królowie tego królestwa, mają mieć pełną władzę i autorytet, aby od czasu do czasu przeprowadzać wizytacje, poskramiać winnych, usuwać nadużycia, reformować, wydawać polecenia, poprawiać, powściągać zło i wykorzeniać te wszystkie błędy, herezje, przestępstwa, wy¬kroczenia, zlekceważenia i zwyrodnienia jakiekolwiek by one były, które wszelkim sposobem, (czy) to na podstawie władzy duchownej, (czy) jurysdykcji powinny lub mogą być załatwione, karane, nakazywane, wyrównywane, poprawiane, powściągane, prostowane szczególnie ku upodobaniu Wszechmogącego Boga, dla wzrostu siły religii Chrystusowej oraz dla utrwalenia pokoju, jedności i bezpieczeństwa tego królestwa; zakazuje się zważać na jakąkolwiek przeciwną niniejszemu aktowi praktykę, zwyczaj, obce prawo, obcy autorytet, rozkaz lub jakąś inną rzecz lub rzeczy.

Za: Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, wyboru dokonali M. J. Ptak, i M. Kinstler, Wrocław 1996, str. 293-294 #Bracia czescy{icon=1}###(…)Pan starosta poznański nas tu do Poznania przyjął i o gospodę dla nas na ten czas się zatroszczył, a nadto w jadło i napoje wszystkich nas zaopatrzył, przyholubił i radby, abyśmy tu pod jego opieką osiedli, skorośmy już przyjechali do jego miast i włości, domostw sobie szukać, ja Kmochan, Havel i inni i o to wraz z licznymi pany u Jego Królewskiej Mości zabiega. Jakoż wczoraj 2 niedziele minęły, jak zjazd w Kórniku radził, a panów i ziemiaństwa na tym zjeździe było ze 4 tysiące. I byłem przy tym, jak z afektem wielkim uchwalili, iżby u Króla Jegomości wyjednać, aby nam w Polszczę całej mieszkać zezwolił, gdzie się nam jeno spodoba, a aby nas z kraju nie puszczali, albowiem ziemianie tu w księży zbytnio nie wierzą, a takoż i z okolic ziemiaństwo każdego dnia ku nam przybywa i prosi, aby do ich miast jechać i domostw sobie szukać, co też i czynimy. A przyrzekając nam, oraz na piśmie dać to gotowi, że wolności zupełnej zażywać będziemy, a szczególnie w nabożeństwie i we wszystkich innych swobodach. Trzecia przyczyna jest takowa, że pan burmistrz, panowie i mieszczanie – wszyscy proszą, abyśmy się z Poznania nigdzie nie ruszali, ani miasta nie opuszczali, albowiem jeśliby nas stąd puścili, a do siebie nie przyjęli, byłby to znak oczywisty, że ich pomsta boża nie minie, i to mówiąc, że jest Bóg nasz, a że, naszego ludu Pan Bóg tu na darmo nie sprowadził. (…)

Fragment listu Gabriela Danielowa z 1548 r. do brata Macieja

Za: J. Sliziński, Z dziejów pobytu braci czeskich w Polsce, [w] Przegląd Zachodni, nr 5-6, 1954, str. 50-51 Kraje Habsburgów hiszpańskich. Monarchia hiszpańska nie stanowiła jednolitego organizmu państwowego. Stanowiła raczej samoistnych krajów, z odmiennym ustrojem i prawem publicznym, które król zobowiązywał się zachować przysięgą. Kraje Habsburgów austriackich(…) Brat Karola V, Ferdynand I, objąwszy rządy nad krajami austriacko-niemieckimi, kolejno z arcyksięcia stawał się (po śmierci Ludwika Jagiellończyka) królem Czech i Węgier, wreszcie, po Karolu V, cesarzem. Powiodło mu się wyparcie za Karpaty Jagiellonów. Podjął walkę z Turcją i zyskał opinię monarchy, który bronił chrześcijaństwa na zewnątrz i w obronie katolicyzmu walczył z reformacją wewnątrz. Jemu wreszcie przypisuje się scalenie Monarchii Naddunajskiej, wiążącej gospodarczo różne ludy wzdłuż potężnej rzeki jako szlaku komunikacyjnego. Następca Ferdynanda, Maksymilian II, kontynuował walki z Turkami, nie odnosząc jednak sukcesów. Podjął też, po wygaśnięciu Jagiellonów, starania o koronę polską, bezskutecznie zgłaszając kandydatury habsburskie na kolejnych elekcjach i nie rezygnując z podsuwania monarchom polskim habsburskich arcyksiężniczek za małżonki. Szlachta polska witała austriackie kandydatury z niechęcią.

Stanisław Grodzisk, Habsburgowie, w: Pomocnik historyczny Polityki. Wielkie dynastie Europy, str. 62 Granice Cesarstwa Rzymskiego. W Niemczech autorytet i potęga cesarska jeszcze miały szansę rozkwitnąć. (…) Jednak różnice religijne, wewnętrzne niezgody, kłótnie pomiędzy książętami i ziemiami, ogólna nienawiść dla wielkości domu austriackiego uczyniły Rzeszę podzieloną i słabą. Księstwa nie chciały uznać cesarza za swego zwierzchnika. Miasta zmieniły religie i chciały zależeć wyłącznie od siebie. Wielcy i bogaci oddawali się wyłącznie luksusom, ucztom, pijaństwu. Stąd z powodu wszystkich tych odchyleń nie istniał już dobry rząd, który dał Niemcom Karol Wielki. Wewnętrzne dyskusje i różnice religijne osłabiły Niemcy protestanckie do tego stopnia, że nie były w stanie osłabić autorytetu papieży rzymskich. Reichstag był podstawą dobrych rządów Niemiec. Dziś wielu nie chce słuchać, płacić części kontrybucji, gdyż wszędzie panuje zamieszanie, wszystko zmierza w kierunku nieposłuszeństwa i odebrania autorytetu cesarzowi. Im bardziej maleje reputacja cesarza, tym większą estymę zyskują elektorzy, którzy zaraz po nim grali główną rolę w cesarstwie.

Sprawozdanie w senacie weneckim w 1614 r. ambasadora Soranzo

Za: Historia powszechna, tom 12, Wiek XVII – wiek absolutyzmu, Warszawa 2007, s. 71 Imperium osmańskie i jego lenna po 1541 r. Mieszkańcy miasta Senja w Chorwacji do króla Czech i Węgier Ferdynanda Habsurga. Fragment dokumentu z 4 czerwca 1529 r.

Wielokrotnie zawiadamialiśmy Waszą Światłość o potrzebach i niedolach, w jakich my Senjanie, poddani Waszej Wysokości znajdujemy się z powodu najazdu Turków, a szczególnie marolosów [kategoria wolnej ludności różnego pochodzenia i wyznania w osmańskiej Turcji, która pełniła dziedzicznie czynną służbę wojskową, zwłaszcza na pograniczu] i ich łupieży, ponieważ ci marolosi całe terytorium miejskie [obszar podlegający miastu] złupili i doprowadzili do upadku (…) zostało niewielu mieszkańców, z których większość znalazła się w niewoli tureckiej, a ci którzy nie chcieli się do niej dostać byli zmuszeni szukać (…) innego miejsca osiedlenia, gdzie mogliby żyć z rodzinami (…) Tylko murami się bronimy, nie ośmielając się wyjść na zewnątrz miasta.

Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, wybrali i opracowali Z. Boras i M. Serwańsk, Poznań 1978, str. 132-133

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 2

Na podstawie mapy ustosunkuj się do poglądu, że w wyniku reformacji Morze Bałtyckie stało się wewnętrznym morzem luteranizmu.

Uzupełnij

Polecenie 3

Przedstaw sytuację polityczną w XVI w. w basenie Morza Śródziemnego.

Uzupełnij

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.

Zdanie

Prawda

Fałsz

W części Europy opanowanej przez Turków większość stanowili wyznawcy islamu.

W państwach skandynawskich luteranizm stał się religią państwową.

We Francji największym zagrożeniem dla pozycji Kościoła katolickiego był luteranizm.

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z poniższym fragmentem listu mnicha Filoteusza do wielkiego księcia moskiewskiego i wykonaj polecenie.

List mnicha Filoteusza do wielkiego księcia moskiewskiego

Niech wie o tym kraj twój, władco prawosławny, że wszystkie królestwa prawosławnej wiary chrześcijańskiej złączyły się w twoim. Tyś car jedyny dla wszystkich chrześcijan pod tym niebem […]. Pamiętaj i słuchaj monarcho prawosławny […], [że] dwa Rzymy upadły, trzeci stoi, czwartego nie będzie, gdyż twoje królestwo chrześcijańskie przez żadne inne nie zostanie zastąpione.

Źródło: List mnicha Filoteusza do wielkiego księcia moskiewskiego, [w:] Władysław A. Serczyk, […], Wrocław 1977, s. 21.

Zapisz nazwę miasta, które miało pełnić funkcję „trzeciego Rzymu”.

Ćwiczenie 3

Ułóż wydarzenia w kolejności chronologicznej.

- Poziom 1:wybuch powstania w Niderlandach

- Poziom 2:podział Węgier

- Poziom 3:wybuch I wojny północnej

- Poziom 4:wydanie edyktu nantejskiego

- Poziom 5:klęska Wielkiej Armady

- Poziom 6:bitwa pod Lepanto

- Poziom 7:pokój augsburski

Ćwiczenie 4

Rozstrzygnij, która ilustracja przedstawia śmierć Henryka III Walezjusza. Uzasadnij odpowiedź.

Ilustracja A

Źródło: Frans Hogenberg, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ilustracja B

Źródło: S. Grzybowski, Wielka Historia Świata, t. 6, Narodziny nowożytnego świata 1453–1605, Kraków 2005, s. 585.

Śmierć Henryka III przedstawia ilustracja   A

A

/  B

B

.

Uzasadnienie

Ćwiczenie 5

Na podstawie taśmy chronologicznej oraz tekstu źródłowego wykonaj polecenia.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jazda nasza ścigała bez przerwy z wielką odwagą […] nieprzyjaciela i tak blisko, że znalazła króla francuskiego, który zachował się bardzo odważnie, jak tylko można było, ale siły jego nie wystarczyły wobec nacisku ludzi, atakujących go z wielkim rozmachem, którzy ranili i obalili pod nim konia […] a w tej chwili nadjechał wicekról [Charles de Lannoy wicekról Neapolu, dowódca armii cesarskiej we Włoszech], któremu król francuski poddał się na imię cesarza, a podobnie wzięto do niewoli znaczną część książąt i panów francuskich, zginęło zaś […] około 10 000 ludzi różnych rodzajów broni. Było to zdumiewające zwycięstwo, bardziej cudowne niż kiedykolwiek, z powodu wielkiej liczby piechoty i jazdy francuskiej, liczącej więcej ludzi niż nasza […] przeto powinniśmy chwalić Boga i dziękować mu za to wielkie zwycięstwo, które nam w tym dniu z swojej łaski użyczył.

Cytat za: S. Cynarski, Historia powszechna 1500–1648. Wybór tekstów źródłowych, Kraków 1981, s. 92.

Wskaż właściwe dokończenie zdania.

Bitwa, której przebieg opisano w tekście źródłowym, miała miejsce w okresie oznaczonym na taśmie chronologicznej numerem

1

1

/  2

2

/  3

3

/  4

4

.

Uzasadnij swój wybór:

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z zamieszczoną niżej mapą, a następnie wskaż właściwe dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: K. Mikulski, J. Wijaczka, Historia powszechna. Wiek XVI–XVIII, Warszawa 2012, s. 244, licencja: CC BY-SA 3.0.

Powyższa mapa przedstawia sytuację polityczną w Europie…

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- po 1581 r.

- przed 1525 r.

- przed 1541 r.

- po 1556 r.

Uzasadnienie

Ćwiczenie 7

Uzupełnij mapę, dołączając do sygnatur odpowiadające im opisy.

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

UsunZiemie podbite przez Turków     UsunZiemie uzależnione od Turcji     UsunZiemie zagarnięte przez Habsburgów

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 8

Rozstrzygnij, który z XVI-wiecznych aktów prawnych jest zgodny z polityką wyznaniową przedstawioną we fragmencie opracowania historycznego, a następnie uzasadnij odpowiedź.

Fragment opracowania historycznego

Określenie „konfesjonalizacja” pojawiło się na początku lat 80. XX wieku w historiografii niemieckiej. U jego podstaw legła teza o centralnym miejscu religii w życiu jednostki. […] Rywalizujące ze sobą Kościoły protestanckie starały się uzyskać zdecydowaną przewagę liczebną, aby zepchnąć przeciwnika do diaspory. Konfesjonaizacja miała nie tylko zapewnić stan dotychczasowego posiadania, ale też jego powiększenie. Wykorzystywano wszelkie środki, które mogły do tego doprowadzić. Najważniejszymi były: wewnętrzna dyscyplina, podkreślanie własnej odrębności wyznaniowej i jej wyższości nad innymi konfesjami, monopolizowanie szkolnictwa i cenzura. W krajach Habsburskich wydano szereg edyktów zmierzających do wytępienia protestantyzmu.

Cytat za: K. Mikulski, J. Wijaczka, Historia powszechna. Wiek XVI–XVIII, Warszawa 2012, s. 203.

Źródło A

[…] zabiegając temu, aby się z tej przyczyny między ludźmi seditio [bunt] jaka szkodliwa nie wszczęła, którą po inszych królestwach jaśnie widzimy, obiecujemy to sobie spólnie pro nobis et successoribus nostris in perpetuum sub vinculo iuramenti, fide, honore et conscientiis nostris [za nas i potomków naszych na wieczne czasy pod obowiązkiem przysięgi, uczciwością, honorem i sumieniem naszym], iż którzy jesteśmy dissidentes de religione [różniący się w religii chrześcijańskiej] pokój między sobą zachować, a dla różnej wiary i odmiany w kościelech krwie nie przelewać ani się penować confiscatione bonorum [karać konfiskatą dóbr], poczciwością carceribus et exilio [więzieniami i wygnaniem] i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takowego progressu [postępowania] żadnym sposobem nie pomagać; i owszem, gdzieby ją kto przelewać chciał, ex ista causa [z tej przyczyny] zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretekstem dekretu, abo za postępkiem jakim sądowym, kto to czynić chciał.

Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 13, Reformacja, oprac. L. Szczucki, J. Tazbir, Warszawa 1960.

Źródło B

Dowiadujemy się, że wielu jest w królestwie naszym ludzi niespokojnych i żądnych zmiany istniejącego stanu rzeczy, którzy nie tylko że potajemnie tworzą sekty potępione przez świętych ojców na soborach powszechnych, lecz także i publicznie wyznają i rozsiewają ich naukę, gardząc pobożnymi ustawami przez święty kościół ustanowionymi i przyjętymi, jak również edyktami naszymi.

[…]

Zawarowaliśmy tedy edyktami i prawami naszymi, aby nam i poddanym naszym do tego nie przyszło, nałożywszy na przekraczających je ciężkie sankcje.

Przeto i obecnie polecamy wierności twojej, aby troszczyła się usilnie, by nikt w starostwach jego nie ośmielił się uczynić lub powiedzieć coś jawnie przeciw postanowieniom kościoła. Jeżeli zaś po ogłoszeniu tego edyktu znalazłby, się ktoś tego pokroju, należy go ukarać stosownie do wielkości przestępstwa, wedle postanowienia naszych pierwszych edyktów, już kilka lat temu w tej sprawie wydanych; nie życzymy sobie bowiem, by tacy nowatorzy czuli się swobodnie w królestwie naszym.

Jeśli zaś idzie o tych, którzy żyją bądź u samego Lutra, bądź u innych przywódców tych niespokojnych duchów, tym całkowicie dostęp do jakichkolwiek godności i urzędów na przyszłość zamykamy.

Cytat za: Humanizm i reformacja w Polsce. Wybór źródeł do ćwiczeń uniwersyteckich, wyd. I. Chrzanowski, S. Kot, Lwów–Warszawa–Kraków 1927, s. 317–318.

Rozstrzygnięcie:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- źródło B

- źródło A

Uzasadnienie

Dla nauczyciela

Autor: Wiesław Zdziabek

Przedmiot: Historia 2022, Historia

Temat: Podziały polityczne i wyznaniowe Europy w XVI w.

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń:

3) opisuje mapę polityczną i wyznaniową Europy w XVI w.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń:

1) wyjaśnia religijne, polityczne, gospodarcze, społeczne, kulturowe uwarunkowania i następstwa reformacji, opisując jej główne nurty i postaci;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- przedstawia sytuację wyznaniową w Europie po zakończeniu wojen religijnych;

- opisuje ekspansję terytorialną Turcji i jej wpływ na układ sił w Europie;

- omawia etapy walki o dominację w Europie Zachodniej;

- wyjaśnia przyczyny i znaczenie I wojny północnej.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- analiza materiału źródłowego (porównawcza);

- dyskusja;

- mapa myśli.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

Nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał „Podziały polityczne i wyznaniowe Europy w XVI w.”, poleca, by uczniowie zapoznali się z nim. Dzieli uczniów na dwie grupy i poleca im przygotowanie prezentacji na podstawie informacji zawartych w sekcji „Przeczytaj”:

- grupa 1 - „Podział polityczny Europy w XVI wieku”

- grupa 2 - „Podział wyznaniowy Europy w XVI wieku”

Nauczyciel poleca też przygotowanie pytań związanych z tematem zajęć i udostępnionym e-materiałem. Czego uczniowie chcą się dowiedzieć? Co ich interesuje w związku z zakresem lekcji?

Faza wstępna:

1. Wyświetlenie na tablicy tematu zajęć.

2. Ustalenie celu lekcji i kryteriów sukcesu.

3. Rozmowa wprowadzająca. Omówienie pytań przygotowanych przez uczniów, dyskusja wstępna.

Faza realizacyjna:

1. Nauczyciel przypomina o prezentacjach przygotowanych przez uczniów przed lekcją. Poleca dwóm wybranym osobom (lub ochotnikom, po jednym z każdej grupy) zaprezentowanie swojej pracy przed resztą klasy. Po prezentacji uczniowie krótko o niej dyskutują, dodają informacje, które ich zdaniem warto uwzględnić. Prowadzący może korygować odpowiedzi i je uzupełniać.

2. Praca z multimedium („Mapa interaktywna”). Uczniowie zapoznają się z e-materiałem i indywidualnie wykonują polecenie 2: „Na podstawie mapy ustosunkuj się do poglądu, że w wyniku reformacji Morze Bałtyckie stało się wewnętrznym morzem luteranizmu”. Jedna osoba udziela odpowiedzi.

3. Utrwalanie wiedzy i umiejętności. Nauczyciel przechodzi do sekcji „Sprawdź się”. Zapowiada uczniom, że w kolejnym kroku będą rozwiązywać ćwiczenia od 1 do 5 (od najprostszych do najtrudniejszych) i będą to robić wspólnie. Wybrana osoba czyta po kolei polecenia. Po każdym przeczytanym poleceniu nauczyciel wyznacza uczniom czas na przygotowanie się, a następnie ochotnik udziela odpowiedzi. Reszta uczniów się do niej ustosunkowuje, proponując swoje pomysły. Nauczyciel w razie potrzeby koryguje odpowiedzi, dopowiada istotne informacje.

4. Nauczyciel wyświetla ćwiczenia od 6 do 8 (analiza map oraz tekstów źródłowych), które uczniowie wykonują w czteroosobowych grupach. Po każdym zakończonym zadaniu wybrana grupa prezentuje swoje rozwiązanie.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie podsumowują swoją wiedzę z wykorzystaniem mapy myśli. Nauczyciel dzieli uczniów na grupy do czterech uczniów. Każda grupa na środku kartki A4 wpisuje główne hasło „Podziały w Europie w XVI w.” i rysuje gałęzie mapy. Powinny rozchodzić się promieniście i rozdzielać na kolejne gałęzie. Słowa, które zostaną umieszczone nad gałęziami, powinny być słowami kluczami, które wyrażają istotę myśli lub zagadnienia. Na pewno powinny się tu znaleźć hasła „Podziały polityczne” oraz „Podziały wyznaniowe”. Po wykonaniu pracy, w zależności od liczebności klasy i czasu, nauczyciel prosi o omówienie mapy myśli przedstawicieli wybranych lub wszystkich grup.

2. Nauczyciel ponownie odczytuje temat lekcji „Podziały polityczne i wyznaniowe Europy w XVI w.” oraz inicjuje krótką rozmowę na temat kryteriów sukcesu. Czego uczniowie się nauczyli? Na koniec poleca chętnemu uczniowi podsumowanie i – jeśli to potrzebne – uzupełnia informacje.

3. Na zakończenie nauczyciel może ocenić pracę wylosowanej grupy.

Praca domowa:

Wykonaj polecenie 3 zamieszczone w sekcji Mapa interaktywna: „Przedstaw sytuację polityczną w basenie Morza Śródziemnego”.

Materiały pomocnicze:

S. Grzybowski, Wielka Historia Świata, t. 6, Narodziny świata nowożytnego 1453–1605, Warszawa 2005.

K. Mikulski, J. Wijaczka, Historia powszechna. Wiek XVI–XVIII, Warszawa 2012.

Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI–XVII, wyd. 12, Warszawa 2012.

A. Wyczański, Historia powszechna. Wiek XVI, Warszawa 1987.

Wskazówki metodyczne:

Uczniowie mogą zapoznać się przed lekcją z sekcją „Mapa interaktywna”, aby przygotować się do późniejszej pracy. Z mapy mogą również korzystać uczniowie przygotowujący prezentacje (szczególnie ci opracowujący zagadnienie podziałów religijnych). Mapa może zostać także wykorzystana w lekcjach podsumowujących zagadnienia konfliktów religijnych w Europie.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela