Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Galeria zdjęć interaktywnych

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Sposoby eksponowania ludzkiego cierpienia w Lamencie świętokrzyskim

Źródło: Naśladowca Rogiera van der Weydena, Zdjęcie z krzyża, ok. 1490, domena publiczna.

Psalm 38 (37)

Błaganie nieszczęśliwego grzesznika

Jestem zgnębiony, nad miarę pochylony,

przez cały dzień chodzę smutny.

Bo ogień trawi moje lędźwie

i w moim ciele nie ma nic zdrowego.

Jestem nad miarę wyczerpany i załamany;

skowyczę, bo jęczy moje serce

Źródło: Psalm 38 (37), [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. W przekładzie z języków orginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, wyd. trzecie poprawione, Poznań–Warszawa 1980, s. 602.

Cierpienie stanowi jedną z tajemnic ludzkiej egzystencji. Udręczony człowiek może odczuwać nie tylko ból fizyczny, ale również trudny do zdefiniowania ból duchowy. Nieprzypadkowo już starogreccy filozofowie, mędrcy indyjscy i myśliciele chrześcijańscy zastanawiali się, jaki jest sens doświadczanego przez człowieka bólu. Udręka jest więc problemem filozoficznym i religijnym. Jako motyw cierpienie często pojawiało się w literaturze i sztuce średniowiecza. Charakterystycznym przykładem wyeksponowania ludzkiego wymiaru cierpienia oraz reakcji, jakich można doświadczać w związku z tym stanem, jest Lament świętokrzyski – liryk znany również pod tytułem Żale Matki Boskiej pod krzyżem.

Twoje cele

- Opowiesz o funkcjonowaniu motywu dolorystycznego w średniowieczu.

- Przeanalizujesz sposoby eksponowania cierpienia matki i syna w Lamencie świętokrzyskim.

- Nazwiesz przeżycia wewnętrzne podmiotu lirycznego w Lamencie świętokrzyskim.

- Wyjaśnisz, jakie funkcje pełnią w wierszu środki stylistyczne.

Przeczytaj

Motyw cierpienia Chrystusa w sztuce średniowiecza

Albrecht Bouts, Chrystus bolejący, fragment, ok. 1490

Źródło: licencja: CC 0 1.0.

Tadeusz Różewicz

Drewno

Drewniany Chrystus

z średniowiecznego misterium

idzie na czworakach

cały w czerwonych drzazgach

w cierniowej obroży

z opuszczoną głową

zbitego psa

jak to drewno łaknie

Źródło: Tadeusz Różewicz, Drewno, [w:] tegoż, Poezja, t. 2, red. J. Stolarczyk, Wrocław 2006, s. 32.

– pisał Tadeusz Różewicz w wierszu Drewno.

Umberto Eco

Męka, śmierć, męczeństwo

Sztuka wczesnochrześcijańska ograniczała się do wyidealizowanych portretów Chrystusa jako dobrego Pasterza. W ikonografii tego okresu ukrzyżowanie było motywem niedopuszczalnym i można się było odwołać najwyżej do abstrakcyjnego symbolu krzyża. Pojawiła się teza, że unikanie wizerunków umęczonego Chrystusa wynikało z teologicznych kontrowersji i miało być odpowiedzią na heretycki pogląd negujący boską naturę Chrystusa i uznający tylko jego człowieczeństwo.

Źródło: Umberto Eco, Męka, śmierć, męczeństwo, [w:] tegoż, Historia brzydoty, tłum. A. Gołębiewska, Poznań 2007, s. 49.

Giotto di Bondone, Opłakiwanie Chrystusa, 1304–1306

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Umberto Eco

Męka, śmierć, męczeństwo

Biczowanego, krwawiącego i sponiewieranego, oszpeconego bólem, ukrzyżowanego Chrystusa zacznie uważać się za prawdziwego człowieka dopiero w dojrzałym średniowieczu. W dodatku przedstawienia przybicia do krzyża oraz różnych etapów męki Pańskiej nabiorą głęboko realistycznego charakteru, a cierpienie Chrystusa zacznie być uważane za potwierdzenie jego ludzkiej natury. Na fresku Opłakiwanie Chrystusa Giotta [...] wszystkie postaci, nie włączając aniołów, płaczą i budzą współczucie u każdego z wiernych, który chciałby się z nimi identyfikować. Tym torem obraz cierpiącego Chrystusa przeniknie również do kultury renesansu i baroku, wyrażając się w coraz szerzej obecnej idei zmysłowości bólu, w świetle której pokazywanie udręczonego oblicza i skatowanego ciała będzie z jednej strony budzić aprobatę, a z drugiej wywoła reakcję ambiwalentną, w którą mieliśmy do czynienia w filmie Pasja Mela Gibsona, który mękę Chrystusa pokazał daleko bardziej brutalnie niż zazwyczaj.

Źródło: Umberto Eco, Męka, śmierć, męczeństwo, [w:] tegoż, Historia brzydoty, Poznań 2007, s. 49.

Slajd 1 z 4

Giovanni Bellini, Imago Pietatis, 1460–1469

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Lament świętokrzyski

Najbardziej znanym utworem w polskiej literaturze, ukazującym ludzki wymiar cierpienia Maryi i Chrystusa, jest Lament świętokrzyski. Określa się go jako:

Średniowiecze

[...] arcydzieło czystej liryki, wyrażające cierpienie osamotnionej jednostki podniesione do godności nagłębszego ludzkiego doświadczenia egzystencjalnego.

Źródło: Teresa Michałowska, Średniowiecze, Wrocław 1997, s. 457.

Lament świętokrzyski to anonimowy wiersz z końca XV wieku. Jest on nazywany świętokrzyskim, ponieważ pochodzi z klasztoru benedyktynów na Łysej Górze, zwanej Świętym Krzyżem. Liryk ten znany jest również jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem lub Plankt świętokrzyski, co oznacza, że jest to typ planktu (łac. planctus – płacz, narzekanie) – utworu wyrażającego żal z powodu śmierci bliskiej osoby i nawołującego do współcierpienia. Anonimowy autor nie zatytułował swojego wiersza, był to zabieg charakterystyczny dla literatury średniowiecznej, tworzonej na większą chwałę Boga (łac. ad maiorem Dei gloriam), a nie dla sławy artysty. Dlatego umownie za tytuł tego wiersza przyjmuje się pierwszy wers – Posłuchajcie, bracia miła, czyli jego incipit. Lament wzorowany był na łacińskiej pieśni  (Stała Matka Boleściwa), napisanej w XIII wieku we Włoszech przez Jacopone’a da Todiego. Prawdopodobnie był częścią misterium odgrywanego w Kościele katolickim w Wielki Piątek. Lament świętokrzyski uważany jest za jedno z największych arcydzieł liryki średniowiecznej.

Lament świętokrzyski

Posłuchajcie, bracia miła,

Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;

Usłyszycie moj zamętek,

Jen mi [z]stał w Wielki Piątek.

Pożałuj mię, stary, młody,

Boć mi przyszły krwawe gody:

Jednegociem Syna miała

I tegociem ożalała.

Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,

Widzęć rozkrwawione me miłe narodzenie;

Ciężka moja chwila, krwawa godzin[a],

Widzęć niewiernego Żydowina,

Iż on bije, męczy mego miłego Syna.

Synku miły i wybrany,

Rozdziel z matką swoją rany;

A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,

A takież tobie wiernie służyła,

Przemow k matce, bych się ucieszyła,

Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miła.

Synku, bych cię nisko miała,

Niecoć bych ci wspomagała:

Twoja głowka krzywo wisa, tęć bych ja podparła;

Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarła;

Picia wołasz, piciać bych ci dała,

Ale nie lza dosiąc twego świętego ciała.

O anjele Gabryjele,

Gdzie jest ono twe wesele,

Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele,

A rzekęcy: „Panno, pełna jeś miłości!”

A ja pełna smutku i żałości.

Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.

Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,

By wam nad dziatkami nie były takie to pozory,

Jele ja nieboga ninie dziś zeźrzała

Nad swym, nad miłym Synem krasnym,

Iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winie.

Nie mam ani będę mieć jinego,

Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego.

Źródło: Lament świętokrzyski, [w:] Teresa Michałowska, Średniowiecze, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1999, s. 452–456.

Słownik

ad maiorem Dei gloriam

(łac.) sentencja oznaczająca „na większą chwałę Boga”

doloryzm

(łac. dolor – ból, cierpienie) motyw w sztuce i literaturze średniowiecza eksponujący cierpienie Matki Boskiej i kult śmierci Chrystusa

herezja

(gr. hairesis – wybierać, łac. haeresis) – przekonanie sprzeczne z ustalonymi wierzeniami lub zwyczajami kościoła lub organizacji religijnej; termin zwykle używany w odniesieniu do nieprawidłowej interpretacji nauk religijnych, używany w odniesieniu do chrześcijaństwa, judaizmu i islamu; przenośnie: odstępstwo od poglądów powszechnie przyjętych

ikonografia

(gr. eikonograhpia – przedstawienie  wyobrażenie od eikon - obraz , grahpia - opis) 1. dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbolicznych w dziełach sztuki;

2. ogół związanych ze sobą dzieł plastycznych

incipit

(łac. incipere – zaczynać) pierwsze słowa tekstu, umownie uznawane za tytuł utworu zapisywany w nawiasie kwadratowym, np. [Posłuchajcie, bracia miła]

kompasja

(łac. compassio – współczucie) litość, miłosierdzie

lamentacja

(łac. lamentatio – płacz, jęk) skarga, narzekanie, lament, płacz; także utwór poetycki wyrażający rozpacz, nieszczęście, żałobę

misterium

(łac. mysterium – tajemnica, kult religijny) jeden z rodzajów średniowiecznego dramatu liturgicznego

perizonium

(gr. peri – wokół + gr. zone – pas) materiałowa opaska na biodrach ukrzyżowanego Chrystusa

pieta

(wł. pietà – miłosierdzie, litość; z łac. pietas – miłość zgodna z powołaniem) motyw w sztukach plastycznych przedstawiający Matkę Boską trzymającą na kolanach ciało Jezusa zdjętego z krzyża

plankt

(łac. planctus – narzekanie, płacz) utwór wyrażający żal po śmierci bliskiej osoby, nawołujący do współcierpienia

Galeria zdjęć interaktywnych

Polecenie 1

Obejrzyj galerię interaktywną, a następnie wynotuj, w jaki sposób autorzy obrazów eksponowali ludzki wymiar cierpienia Jezusa i Maryi. Uzasadnij swoje spostrzeżenia.

Uzupełnij

Polecenie 2

Wskaż podobieństwa i różnice w ukazaniu ludzkiego wymiaru cierpienia Chrystusa, jakie można odnaleźć w sztuce średniowiecza oraz w biblijnej Księdze Izajasza i w Estetyce Hegla.

Podobieństwa

Różnice

Slajd 1 z 6

Ilustracja interaktywna przedstawia rzeźbę Matki Boskiej trzymającej na rękach ciało Jezusa Chrystusa. Kobieta siedzi, ma opuszczoną głowę. Ubrana jest w długą suknię, na głowie ma chustę. Ciało Chrystusa zwisa z jej rąk bezwładnie. Jest przepasane jedynie materiałem na biodrach, wychudzone. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Michał Anioł, Pietà watykańska, rzeźba w marmurze, 1489–1500 {audio}W sztukach plastycznych utrwaliły się różne sposoby ukazywania cierpienia Matki Boskiej po śmierci Chrystusa. Jednym z nich jest pietà (wł. pietà – miłosierdzie, litość; z łac. pietas – miłość zgodna z powołaniem), czyli przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwego Syna.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Michał Anioł, Pietà watykańska, rzeźba w marmurze, 1489–1500

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteer76wXl0.html

W sztukach plastycznych utrwaliły się różne sposoby ukazywania cierpienia Matki Boskiej po śmierci Chrystusa. Jednym z nich jest pieta (wł. pietà – miłosierdzie, litość; z łac. pietas – miłość zgodna z powołaniem), czyli przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwego Syna.

Michał Anioł, Pietà watykańska, rzeźba w marmurze, 1489–1500

Źródło: Stanislav Traykov, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 3

Sformułuj trzy argumenty uzasadniające tezę, że przedstawione obrazy ilustrują te same emocje Maryi, które zostały ukazane w Lamencie świętokrzyskim.

Uzupełnij

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem e-materiału.

Z Lamentu świętokrzyskiego wybierz te elementy opisu, które oddają ogrom cierpienia, jakiego Jezus doświadczył podczas kaźni. Przyporządkuj je do punktów zaznaczonych na obrazie.

Usun“rozkrwawione me miłe narodzenie”        Usun“Twoja głowka krzywo wisa”        Usun“Nie mam ani będę mieć jinego, Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego.”        Usun“krwawa głowa”        Usun“Widzęć niewiernego Żydowina, Iż on bije, męczy mego miłego Syna.”        Usun“Krew po tobie płynie”

Mistrz Górnego Renu, obraz bez tytułu, The Yorck Project

Źródło: domena publiczna.

Ćwiczenie 2

Zaznacz poprawne odpowiedzi. Lament świętokrzyski jest przykładem liryki:

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- maski

- pośredniej opisowej

- roli

- inwokacyjnej

- wyznania

Ćwiczenie 3

Uzasadnij swój wybór z ćwiczenia 2.

Uzupełnij

Ćwiczenie 4

Na podstawie Lamentu świętokrzyskiego scharakteryzuj podmiot liryczny i jego emocje, adresatów monologu lirycznego, sytuację liryczną. Odpowiedź wpisz do tabeli.

Element charakteryzowany

Charakterystyka

podmiot liryczny

adresaci monologu lirycznego

sytuacja liryczna

emocje podmiotu lirycznego

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij, dlaczego wierszu występuje aż czterech adresatów monologu lirycznego. W tym celu uzupełnij formularz, podaj cel wypowiedzi skierowanej do konkretnych adresatów.

Wszyscy ludzie

Jezus Chrystus

Archanioł Gabriel

Inne matki

Ćwiczenie 6

W podanym fragmencie Lamentu świętokrzyskiego zaznacz na czerwono wszystkie wyrazy pochodne od wyrazu podstawowego „krew".

pochodne wyrazu „krew"

Posłuchajcie,   bracia   miła,

Kcęć   wam   skorżyć   krwawą   głowę;

Usłyszycie   moj   zamętek,

Jen   mi   się   zstał   w   Wielki   Piątek.

Pożałuj   mię,   stary,   młody,

Boć   mi   przyszły   krwawe   gody;

Jednegociem   Syna   miała

I   tegociem   ożalała.

Zamęt   ciężki   dostał   się   mie,   ubogiej   żenie,

Widzęć   rozkrwawione   me   miłe   narodzenie,

Ciężka   moja   chwila,   krwawa   godzina,

Widzęć   niewiernego   Żydowina,

Iż   on   bije,   męczy   mego   miłego   Syna.

[...]

Synku,   bych   cię   nisko   miała,

Niecoć   bych   ci   wspomagała;

Twoja   głowka   krzywo   wisa,   tęć   bych   ja   podparła,

Krew   po   tobie   płynie,   tęć   bych   ja   utarła,

Picia   wołasz,   piciać   bych   ci   dała,

Ale   nie   lza   dosiąc   twego   świętego   ciała.

Ćwiczenie 7

Sformułuj wniosek, czemu służy nagromadzenie w tekście wyrazów pochodnych od słowa „krew”.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Przyporządkuj przykłady do odpowiednich środków stylistycznych.

apostrofy

epitety

zdrobnienia

Przenieś element.głowka

Przenieś element.zamęt ciężki

Przenieś element.Synku miły i wybrany

Przenieś element.Posłuchajcie, bracia miła

Przenieś element.uboga żena

Przenieś element.rozkrwawione narodzenie

Przenieś element.Synek

Przenieś element.Żydowin

Przenieś element.miły Syn

Przenieś element.Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory

Przenieś element.Synku, bych cię nisko miała

Przenieś element.krwawa godzina

Przenieś element.krwawe gody

Przenieś element.O anjele Gabryjele

Przenieś element.krwawa głowa

Ćwiczenie 9

Określ, jaką funkcję pełnią w tekście wymienione w poprzednim ćwiczeniu typy środków stylistycznych.

Uzupełnij

Ćwiczenie 10

Człowiek wobec cierpienia. Napisz esej na 300 słów na podstawie Lamentu świętokrzyskiegoi własnych przemyśleń. Uwzględnij również wybrany kontekst.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Sabina Świtała

Przedmiot: Język polski

Temat: Sposoby eksponowania ludzkiego cierpienia w Lamencie świętokrzyskim

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy i rozszerzony

Podstawa programowa

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

4) rozpoznaje w tekście literackim środki wyrazu artystycznego poznane w szkole podstawowej oraz środki znaczeniowe: oksymoron, peryfrazę, eufonię, hiperbolę; leksykalne, w tym frazeologizmy; składniowe: antytezę, paralelizm, wyliczenie, epiforę, elipsę; wersyfikacyjne, w tym przerzutnię; określa ich funkcje;

6) rozpoznaje w tekstach literackich: ironię i autoironię, komizm, tragizm, humor, patos; określa ich funkcje w tekście i rozumie wartościujący charakter;

8) wykazuje się znajomością i zrozumieniem treści utworów wskazanych w podstawie programowej jako lektury obowiązkowe;

9) rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi; poddaje ją refleksji;

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

1) przetwarza i hierarchizuje informacje z tekstów, np. publicystycznych, popularnonaukowych, naukowych;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

2) buduje wypowiedź w sposób świadomy, ze znajomością jej funkcji językowej, z uwzględnieniem celu i adresata, z zachowaniem zasad retoryki;

11) stosuje zasady poprawności językowej i stylistycznej w tworzeniu własnego tekstu; potrafi weryfikować własne decyzje poprawnościowe;

Lektura obowiązkowa

6) Bogurodzica; Lament świętokrzyski (fragmenty); Legenda o św. Aleksym (fragmenty); Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty);

Kształtowane kompetencje kluczowe

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne

Uczeń:

- analizuje sposoby eksponowania cierpienia matki i syna w Lamencie świętokrzyskim;

- nazywa przeżycia wewnętrzne podmiotu lirycznego;

- wyjaśnia, w jaki sposób za pomocą środków stylistycznych można eksponować ludzkie cierpienia;

- charakteryzuje sposoby przedstawiania cierpienia w wybranych dziełach plastycznych.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm.

Metody i techniki nauczania

- metoda oglądowa;

- pogadanka;

- metoda ćwiczeń przedmiotowych;

- metoda aktywna – elementy techniki dramy z obrazu.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- wydrukowane chmurki.

Przebieg zajęć

Faza wstępna

1. Nauczyciel prezentuje uczniom fragmenty dzieł sztuki (Andrea Mantegna: Chrystus zmarły, Wiktor Wasniecow: Sirin i Alkonost. Ptaki radości i rozpaczy, Hans Memling: Sąd Ostateczny, Pedro Roldan: Mater Dolorosa), prosi, aby po przyjrzeniu się im, uzupełnili zdanie:

Postacie przedstawione na ilustracjach..., świadczą o tym...

2. Podanie celu i tematu zajęć.

Faza realizacyjna

1. Młodzież zapoznaje się z ilustracją interaktywną, następnie każda osoba otrzymuje po dwie chmurki dialogowe i dwie chmurki myśli.

Polecenie:

Przyjrzyjcie się postaci Maryi z obrazu Pieta z Avinionu oraz Zdjęcie z krzyża. W chmurkach zapiszcie propozycje wypowiadanych przez nie słów i przemyśleń. Wypełnione chmurki umieśćcie na tablicy.

2. Odczytanie odpowiedzi wywieszonych na tablicy.

3. Nauczyciel mówi, że opis cierpienia bohaterki i jej syna odnajdziemy w utworze Żale Matki Boskiej pod krzyżem, który znany jest również pod tytułem Lament świętokrzyski. Podaje najważniejsze informacje dotyczące tekstu (m.in. czas powstania, autorstwo, związek z łacińską pieśnią Stabat Mater Dolorosa).

4. Uczniowie zapoznają się z tekstem Lamentu świętokrzyskiego.

5. Wykonują ćwiczenia 2, 3, 4, 5, 6, oraz 7. Wspólnie z nauczycielem omawiają efekty swojej pracy.

Faza podsumowująca

1. Nauczyciel zadaje uczniom pytania podsumowujące.

- W jaki sposób zostało ukazane cierpienie w Lamencie świętokrzyskim?

- Gdzie leży granica w ukazywaniu ludzkiego cierpienia w literaturze i dziełach sztuki?

Praca domowa:

Znajdź przykłady współczesnych testów poetyckich, które wpisują się w realizację motywu dolorystycznego. Napisz analizę porównawczą Lamentu świętokrzyskiego i wybranego tekstu współczesnego.

Materiały pomocnicze:

T. Michałowska, „Posłuchajcie bracia miła…” (Szczątek polskiego misterium), [w:] Tejże, Średniowiecze, wyd. 5 uzupełnione, Warszawa 1999, s. 448-457.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Uczniowie po zapoznaniu się z materiałami umieszczonymi w galerii zdjęć interaktywnych mogą napisać opis przeżyć wewnętrznych lub monolog wewnętrzny Maryi.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Galeria zdjęć interaktywnych

Sprawdź się

Dla nauczyciela