Spis treści

Sylwetki twórców polskiego rensansu

Sylwetki twórców polskiego rensansu

Karol Miller, „Odwiedziny Jana Zamojskiego w Czarnolesie”, 1877, Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie, wikimedia.org, domena publiczna

Ważne daty

1436-1501 – lata życia Jana Ostroroga

1457-1523 – lata życia Macieja z Miechowa

1482-1537 – lata życia Andrzeja Krzyckiego

1512-1589 – lata życia Marcina Kromera

1516-1543 – lata życia Klemensa Janickiego

ok. 1480-1533 – lata życia Mikołaja Hussowczyka

1485-1548 – lata życia Jana Dantyszka

1505-1569 – lata życia Mikołaja Reja

1522-1587 – lata życia Andrzeja Patrycego

1527-1603 – lata życia Łukasza Górnickiego

1530-1584 – lata życia Jana Kochanowskiego

1542-1605 – lata życia Jana Zamojskiego

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

Scenariusz zajęć do pobrania.

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

II. W zakresie kompetencji kulturowych. Uczeń:

7. posiada podstawową wiedzę o następujących kluczowych zjawiskach z zakresu tradycji antycznej i recepcji antyku:

2) przetworzenia motywów kulturowych greckich i rzymskich w kulturze późniejszej, polskiej i światowej na płaszczyznach: literackiej, sztuk plastycznych, sztuk wizualnych;

14. potrafi rozpoznać i poddać interpretacji w kontekście kultury greckiej i rzymskiej oraz kultur późniejszych następujące kluczowe zjawiska z zakresu tradycji antycznej i recepcji antyku:

2) przetworzenia motywów kulturowych greckich i rzymskich w kulturze późniejszej polskiej i światowej na płaszczyznach: literackiej, sztuk plastycznych, sztuk wizualnych.

Nauczysz się

oceniać dorobek polskiego renesansu i wpływ polskich autorów na kulturę Europy;

opisywać sylwetki najważniejszych twórców polskiego renesansu;

wskazywać źródła antyku w dziełach polskiej kultury okresu renesansu;

wymieniać dzieła polskich twórców, nawiązujące do dorobku Greków i Rzymian.

Polacy studiują za granicą

W drugiej połowie XV w. coraz więcej Polaków udawało się za granicę, by kontynuować studia. W Europie najbardziej cenione były wówczas uniwersytety włoskie. Wpierw szczególnym zainteresowaniem cieszyło się bolońskie studium generalne – to tutaj studiował prawnik Jan Ostroróg (1436-1501), senator i  autor bardzo ważnych pism politycznych. Jego Memoriał o urządzeniu Rzeczypospolitej (Monumentum prō Reīpūblicae ōrdinātiōne) stanowił propozycję reform państwa, opisując m.in. pożądane relacje monarchii i przedstawicieli duchowieństwa. Absolwentem bolońskiej uczelni był również Maciej z Miechowa (1457-1523), kronikarz, wybitny lekarz i późniejszy wielokrotny rektor Akademii Krakowskiej. Maciej Miechowita przyczynił się do rozwoju krakowskich studiów medycznych, sprawował także funkcję nadwornego lekarza na dworze Zygmunta I Starego. Jego badania nad geografią i historią polskich ziem zaowocowały m.in. traktatem O dwóch Sarmacjach oraz Kroniką Polski (Chronica Polōnōrum), opisującą dzieje od czasów najdawniejszych do roku 1506.

Slajd 1 z 2

Jan Ostroróg podczas pisania Memoriału o naprawie Rzeczypospolitej, Zamek Cesarski w Poznaniu, wikimedia.org, CC BY-SA 4.0

Przejdź do następnego slajdu

Padwa – Alma Mater Polaków

W późniejszym czasie boloński ośrodek zaczęła wyprzedzać Padwa. W pierwszej połowie XVI w. studia w Padwie podjęło wielu Polaków: 49 przyszłych biskupów i opatów, 39 wojewodów i kasztelanów, 56 urzędników ziemskich i posłów sejmowych. Byli wśród nich najwybitniejsi przedstawiciele polskiego odrodzenia:

Fotografia nieznanego autora przedstawia czarno-biały portret Marcina Kromera, który został przedstawiony jako mężczyzna w podeszłym wieku. Kromer ma długie włosy oraz duży zarost, pozuje z półprofilu. W dłoniach trzyma księgę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Marcin Kromer (1512-1589) – teoretyk muzyki, historyk i dyplomata. Jego najbardziej znane dzieło to łaciński opis kraju pod tytułem Polōnia sīve dē sitū, populīs, mōribus, magistrātibus et rē pūblicā rēgnī Polonīcī (Polska, czyli o położeniu, obyczajach urzędach i Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego). Traktat stanowił niejako uzupełnienie napisanej wcześniej kroniki i poza opisami historycznymi zawierał informacje geograficzne, etnograficzne i ustrojowe.

autor nieznany, „Marcin Kromer”, [w:] J. Kośmiński „Portrety królów polskich i ludzi sławnych z opisem krótkim ich życia", 1829-1830, ipsb.nina.gov.pl, domena publiczna

Andrzej Patrycy Nidecki (1522-1587) – filolog i wydawca, późniejszy biskup. Pierwotnie związany z dworem biskupa kujawskiego Andrzeja Zebrzydowskiego. Dzięki swojemu mecenasowi mógł udać się do Padwy, gdzie poznał m.in. Jana Kochanowskiego. Będąc pod silnym wpływem włoskich filologów, poświęcił się badaniu i komentowaniu prozy Cycerona. Swoje tłumaczenia i komentarze do dzieł Arpinaty wydawał następnie po powrocie do kraju. Sława uczonego filologa pozwoliła mu dostać się na dwór Zygmunta Augusta. Był również sekretarzem Anny Jagiellonki i Stefana Batorego.

Czarno biała ilustracja przedstawia portret Jana Zamoyskiego, który pozuje z profilu. Mężczyzna jest ubrany w zbroje, w lewej ręce trzyma miecz. Zamoyski ma lekko lokowane włosy, brodę i wąsy. Wokół portretu umieszczone są łacińskie inskrypcje. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Jan Zamoyski (1542-1605) – jeden z symboli polskiego renesansu, sam będąc humanistą i mecenasem wspierał rozwój kultury. Zanim stał się doradcą Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, studiował w Paryżu, Strasburgu i Padwie, gdzie przez pewien okres pełnił nawet funkcję rektora. Zamoyski miał duży wpływ na ustanowienie w Rzeczypospolitej wolnej elekcji. Jako przeciwnik Habsburgów był zwolennikiem wyboru na króla Henryka Walezego, a następnie Anny Jagiellonki, która dzięki jego staraniom poślubiła Stefana Batorego. Bezsprzecznie był jedną z najbardziej wpływowych postaci w Rzeczypospolitej przełomu XVI i XVII wieku.

Dominicus Custos, „Portret Jana Zamoyskiego”, 1601 [w:] Schrenck von Nozing, „Augustissimorum imperatorum”, Rijksmuseum, Amsterdam, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna

Czarno biała ilustracja przedstawia portret Andrzeja Krzyckiego, to łysiejący mężczyzna w średnim wieku, o długiej czarnej brodzie. Ubrany jest w czarny płaszcz spod którego wystaje biały kołnierz oraz srebrny krzyż wiszący na jego szyi. Na twarzy Krzyckiego błąka się lekki uśmiech. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Andrzej Krzycki (1482-1537) – studiował w Bolonii i Padwie. Był niezmiernie wpływową postacią polskiego odrodzenia. Jako duchowny, a później sekretarz królewski, biskup gnieźnieński i prymas, miał duże wpływy na dworze Zygmunta Starego. To on finansował studia Andrzeja Zebrzydowskiego, który następnie wspierał Andrzeja Patrycego Nideckiego. Krzycki żywo walczył z reformacją, w swoich łacińskich pismach ośmieszając Lutra. Jego poezja chwaliła życie i czyny Zygmunta Starego i królowej Bony. Jego kunszt poetycki był niezwykle ceniony przez Erazma z Rotterdamu, który korespondował z Krzyckim. Mimo krytyki Marcina Lutra, biskup Krzycki utrzymywał stosunki z Filipem Melanchtonem.

Alfons Matuszkiewicz, „Andrzej Krzycki”, 1864, [w:] „Katalog portretów osobistości polskich i obcych w Polsce działających”, t. 2, pod red. H. Widacka, Biblioteka Narodowa, Warszawa, domena publiczna

Klemens Janicki (1516-1543) – uznawany za ostatniego poetę polskiego odrodzenia, który pisał wyłącznie po łacinie. Jego protektorem był biskup Andrzej Krzycki. W Padwie studiował dwa lata, z Italii wracał już z laurem poetyckim. Studia we Włoszech i kontakt z dziedzictwem antyku mocno wpłynęły na twórczość Janicjusza. Swobodnie posługiwał się on klasyczną łaciną. Do najbardziej znanych zbiorów poematów Klemensa Janickiego należą Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich (Vītae archiepiscoporum gnesnēnsium), Żywoty królów polskich opisane wierszem elegijnym (Vītae Rēgum Polonōrum elegiacō carmine dēscrīptae) oraz Żale (Tristia).

Łukasz Górnicki (1527-1603) – duchowny, bibliotekarz i sekretarz na dworze Zygmunta Augusta. Utrzymywał bliskie relacje z Andrzejem Patrycym Nideckim i Janem Kochanowskim. W Padwie przebywał dwa lata, podjął wówczas dodatkowe studia prawnicze. Górnicki znany jest ze swojej twórczości w języku polskim, są to jednak najczęściej tłumaczenia lub parafrazy wielkich dzieł literatury antycznej bądź włoskiej, w których starał się jak najwierniej oddać formę oryginału. Najbardziej znane dzieło to Dworzanin polski, opisujące obyczaje panujące wśród polskiego dworu i w ówczesnym Krakowie. Dzieło stanowiło parafrazę włoskiego utworu Dworzanin autorstwa Baldassare Castiglione.

Czarno biała ilustracja przedstawia portret Jana Kochanowskiego, który został przedstawiony jako mężczyzna w podeszłym wieku. Kochanowski ma krótkie włosy oraz gęsty zarost, pozuje on w środku pomieszczenia. Ubrany jest w długą szatę oraz płaszcz. W jednej dłoni trzyma papierowy zwój. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Jan Kochanowski (1530-1584) – jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego odrodzenia. Na studia do Włoch wyjeżdżał kilkukrotnie, zawsze obracał się tam w gronie najwybitniejszych polskich i włoskich humanistów. Był przyjacielem m.in. wspomnianych już: Andrzeja Patrycego, Jana Zamoyskiego, Łukasza Górnickiego. Wśród jego twórczości zachowały się zarówno wybitne wiersze polskie i łacińskie, jak i tłumaczenia dzieł starożytnych. Tłumaczył Pismo Święte i poezję Homera. Wyrazem dogłębnej znajomości antyku jest jego renesansowa tragedia Odprawa posłów greckich, wystawiona z okazji wesela Jana Zamoyskiego i Krystyny z Radziwiłłów, w obecności króla Stefana Batorego i Anny Jagiellonki., 2. Karta tytułowa Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego. Jest to czarno-biała karta na której widoczne są inskrypcje w języku polskim.

Józef Buchbinder, „Portret Jana Kochanowskiego”, [w:] „Jana Kochanowskiego dzieła wszystkie.”, Józef Unger, Warszawa 1884, Biblioteka Narodowa, Domena publiczna

Erazmiańskie inspiracje

Na przedstawicieli polskiego odrodzenia wielki wpływ miała działalność Erazma z Rotterdamu, który był chętnie wydawany drukiem i czytywany w Krakowie. Niektórym, tak jak Andrzejowi Zebrzydowskiemu, udawało się nawet pobierać nauki pod kierunkiem tego wybitnego humanisty. Erazm utożsamiany był z tzw. humanizmem chrześcijańskim, ceniono również jego zasługi dla rozwoju łaciny. Z jednej strony bowiem był on wielkim znawcą języka Rzymian, z drugiej uważał, że łacina powinna się rozwijać, a uczeni powinni się nią stale posługiwać. Stąd też jego prace filologiczne, dotyczące m.in. zagadnień gramatycznych lub kwestii odpowiedniej wymowy języków klasycznych (O poprawności łacińskiej i greckiej wymowy). Erazm był w kontakcie z częścią polskich elit, a polscy humaniści chcieli nawet sprowadzić Rotterdamczyka do Krakowa, co niestety nigdy nie doszło do skutku.

Chrześcijański humanizm Erazma z Rotterdamu był wzorem do naśladowania dla Polaków i odcisnął duże piętno na ich twórczości. Inspiracje te wpłynęły na łacińskie wiersze Jana Dantyszka (1485-1548), dworską poezję wspomnianego już Andrzeja Krzyckiego (1482-1537), czy Mikołaja Hussowczyka (ok. 1480-1533), autora Pieśni o żubrze.

Podsumowanie

Kontakt polskich elit z europejskimi humanistami oraz zagraniczne studia Polaków doprowadziły do niezwykłego rozwoju polskiej poezji, jak również literatury historycznej i politycznej w XVI wieku. Dbałość o formę i rozwój literackiej łaciny pozwoliły polskim autorom pisać utwory doceniane również poza granicami Rzeczypospolitej. Z czasem jednak klimat intelektualnej Europy zaczyna się zmieniać. Humaniści rezygnują z twórczości wyłącznie łacińskiej, dotychczasowa rola języków klasycznych ulega zmianom. Rozpoczyna się era piśmiennictwa dwujęzycznego. Klemens Janicki jako ostatni pisze wyłącznie w języku łacińskim, młodszy od niego Jan Kochanowski zasłynie już przede wszystkim swoimi wierszami pisanymi w języku polskim. Tworzący w tym samym czasie Mikołaj Rej (1505-1569) przyczyni się do wzrostu znaczenia literackiej polszczyzny i nazywany będzie później ojcem literatury polskiej.

Karol Miller, „Odwiedziny Jana Zamojskiego w Czarnolesie”, 1877, Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie, wikimedia.org, domena publiczna

Zadania

Ćwiczenie 1

Przypomnij sobie, kto był autorem poniższych dzieł polskiego renesansu. Do każdego z twórców dopasuj odpowiedni tytuł dzieła.

Łukasz Górnicki

Dworzanin polskiPołączony z: Łukasz Górnicki

Marcin Kromer

Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskichPołączony z: Marcin Kromer

Jan Kochanowski

Polska, czyli o położeniu, obyczajach, urzędach i Rzeczypospolitej Królestwa PolskiegoPołączony z: Jan Kochanowski

Klemens Janicki

Odprawa posłów greckichPołączony z: Klemens Janicki

Ćwiczenie 2

Do poniższych nazwisk dodaj odpowiednie opisy:

Łukasz Górnicki

badacz i komentator prozy CyceronaPołączony z: Łukasz Górnicki

Andrzej Krzycki

lekarz i rektor Akademii KrakowskiejPołączony z: Andrzej Krzycki

Maciej z Miechowa

humanista, poeta i prymas PolskiPołączony z: Maciej z Miechowa

Andrzej Patrycy Nidecki

autor Dworzanina polskiegoPołączony z: Andrzej Patrycy Nidecki

Ćwiczenie 3

Zaznacz prawdziwe zdania.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Klemens Janicki pisał dystychem elegijnym żywoty polskich władców.

- Jan Dantyszek jest autorem dzieła O poprawności łacińskiej i greckiej wymowy.

- Erazm z Rotterdamu cenił twórczość Andrzeja Krzyckiego.

- Odprawa posłów greckich została wystawiona z okazji zaślubin Stefana Batorego i Anny Jagiellonki.

- Jan Zamojski był przeciwny próbom objęcia władzy w Rzeczypospolitej przez Habsburgów.

Ćwiczenie 4

Najważniejszym ośrodkiem studiów polskich humanistów było miasto:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Padwa

- Rzym

- Paryż

Ćwiczenie 5

Majątkiem Jana Kochanowskiego był:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Nidek

- Czarnolas

- Miechów

Ćwiczenie 6

Autorem Pieśni o żubrze był:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Mikołaj Kopernik

- Jan Dantyszek

- Mikołaj Hussowczyk

Ćwiczenie 7

Ojcem literatury polskiej nazywamy:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Łukasza Górnickiego

- Mikołaja Reja

- Klemensa Janickiego

Słowniki

Słownik pojęć

Łukasz Górnicki

duchowny, bibliotekarz i sekretarz na dworze Zygmunta Augusta. Utrzymywał bliskie relacje z Andrzejem Patrycym Nideckim i Janem Kochanowskim. Autor Dworzanina polskiego.

Klemens Janicki

ostatni poeta polskiego odrodzenia, który pisał wyłącznie po łacinie. Jego protektorem był biskup Andrzej Krzycki. Autor poetyckich Żywotów arcybiskupów gnieźnieńskich oraz Żywotów królów polskich.

Jan Kochanowski

humanista, tłumacz, poeta nadworny Stefana Batorego, sekretarz królewski i wojski sandomierski. Uważany za jednego z najwybitniej pisarzy polskiego renesansu, autor Trenów i Fraszek.

Marcin Kromer

teoretyk muzyki, historyk i dyplomata. Autor traktatu p.t. Polska, czyli o położeniu, obyczajach, urzędach i Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego.

Andrzej Krzycki

renesansowy poeta i mecenas; duchowny, sekretarz królewski, późniejszy biskup gnieźnieński i prymas.

Maciej z Miechowa

kronikarz, lekarz i późniejszy rektor Akademii Krakowskiej.

Andrzej Patrycy Nidecki

filolog i wydawca, późniejszy biskup. Pierwotnie związany z dworem biskupa kujawskiego Andrzeja Zebrzydowskiego. Poświęcił się badaniu i komentowaniu prozy Cycerona. Był również sekretarzem Anny Jagiellonki i Stefana Batorego.

Jan Ostroróg

prawnik, senator i autor Memoriału o urządzeniu Rzeczypospolitej, który stanowił propozycję reform państwa, opisując m.in. pożądane relacje monarchii i przedstawicieli duchowieństwa.

Jan Zamojski

wpływowy magnat, humanista i mecenas w okresie polskiego renesansu. Był doradcą Zygmunta Augusta, Anny Jagiellonki i Stefana Batorego.

Słownik łacińsko-polski

Słownik łacińśko-polski

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 7

Jan Ostroróg podczas pisania Memoriału o naprawie Rzeczypospolitej, Zamek Cesarski w Poznaniu, wikimedia.org, CC BY-SA 4.0

Przejdź do następnego slajdu

Bibliografia

L. Winniczuk (red.), Słownik kultury antycznej, Warszawa 1986.

S. Dubisz, Język, historia, kultura, Warszawa 2007.

A. W. Mikołajczak, Łacina w kulturze polskiej, Wrocław 1998.

Table of Contents

Sylwetki twórców polskiego rensansu