Spis treści

Rzeźba włoskiego quattrocenta

Pomnik konny Gattamelaty, autorstwa Donatella. Przedstawia włoskiego kondotiera, jadącego wierzchem konno, trzymającego uzdę.

Rzeźba włoskiego quattrocenta

Ważne daty

1401 – konkurs na drzwi do Baptysterium we Florencji; początek Quattrocenta we Włoszech

1402-1425 – powstanie drugich drzwi do Baptysterium San Giovanni we Florencji

1410-1411 – powstanie rzeźby św. Jana Ewangelisty autorstwa Donatella

1425-1450 – powstanie Drzwi Raju (Porta del Paradiso) Lorenzo Ghibertiego we wschodniej stronie Baptysterium San Giovanni we Florencji

1481-1495 – powstanie Pomnika konnego Bartolomeo Colleoniego w Wenecji Andrea del Verrocchia

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

W prostokątnym polu znajduje się strzałka skierowana w dół symbolizująca pobieranie pliku. Obok strzałki umieszczony jest napis „Pobierz załącznik”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

II. Zapoznawanie z najwybitniejszymi dziełami w zakresie architektury i sztuk plastycznych. Uczeń:

II.1. wymienia i rozpoznaje najbardziej znane dzieła sztuki różnych epok, stylów oraz kierunków sztuk plastycznych;

II.10. określa funkcję dzieła i wskazuje jej wpływ na kształt dzieła;

II.11. rozpoznaje gatunek artystyczny, który dzieło reprezentuje;

II.13.b) w rzeźbie: bryły, kompozycji, faktury, relacji z otoczeniem,

II.16. rozpoznaje podstawowe motywy ikonograficzne, świętych chrześcijańskich, bogów greckich i alegorie wybranych pojęć na podstawie atrybutów;

II.18. formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat dzieł sztuki.

II.2. wskazuje twórców najbardziej reprezentatywnych dzieł;

II.7. rozróżnia podstawowe motywy ikonograficzne;

II.9. identyfikuje najbardziej reprezentatywne i najsłynniejsze dzieła na podstawie charakterystycznych środków warsztatowych i formalnych oraz przyporządkowuje je właściwym autorom;

III. Zapoznawanie z dorobkiem najwybitniejszych twórców dzieł architektury i sztuk plastycznych. Uczeń:

III.1. wymienia najistotniejszych twórców dla danego stylu lub kierunku w sztuce;

III.4. łączy wybrane dzieła z ich autorami na podstawie charakterystycznych środków formalnych;

III.6. porównuje dzieła różnych artystów tworzących w podobnym czasie;

IV. Kształcenie w zakresie rozumienia i stosowania terminów i pojęć związanych z dziełami sztuki, ich strukturą i formą, tematyką oraz techniką wykonania. Uczeń:

IV.1. definiuje terminy związane z opisem formy i struktury dzieła architektonicznego, w tym określenia dotyczące typów i elementów planów budowli, elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych (dekoracji fasady i wnętrza) oraz układu przestrzennego;

IV.2. zna terminologię związaną z opisem formy i treści dzieła malarskiego, rzeźbiarskiego i graficznego, w tym m.in. nazwy formuł ikonograficznych, słownictwo niezbędne do opisu kompozycji, kolorystyki, relacji przestrzennych i faktury dzieła;

IV.6. właściwie stosuje terminy dotyczące opisu treści i formy dzieł sztuk plastycznych;

V. Zapoznanie ze zbiorami najważniejszych muzeów i kolekcji dzieł sztuki na świecie i w Polsce, a także z funkcją mecenatu artystycznego oraz jego wpływem na kształt dzieła sztuki. Uczeń:

V.1. wymienia najważniejsze muzea i kolekcje sztuki w Polsce i na świecie, wskazuje miasta, w których się znajdują;

V.2. zna najistotniejszych fundatorów, mecenasów i marszandów, na których zlecenie powstawały wybitne dzieła sztuki;

V.3. łączy dzieło z muzeum lub miejscem (kościoły, pałace, galerie), w którym się ono znajduje;

V.4. łączy dzieło z fundatorem, mecenasem lub marszandem, dla którego powstało.

Nauczysz się

charakteryzować przykłady rzeźby wczesnego renesansu;

określać wpływ antyku na rzeźbę wczesnego renesansu;

określać podejmowane tematy przez rzeźbiarzy;

rozpoznawać postacie ukazane na obrazach;

analizować wskazane dzieła;

stosować właściwą terminologię podczas opisu dzieła.

Renesansowe drzwi – przełamanie gotyckich tradycji

W latach 1401-1402 we Florencji rozpisano konkurs na drugie drzwi wschodniej strony Baptysterium. Przystąpili do niego najwięksi rzeźbiarze Toskanii, w tym Brunelleschi i Ghiberti. Zadaniem artystów było wykonanie reliefu ze sceną Ofiarowania Izaaka. Brunelleschi wykonał scenę dramatyczną, dopasowaną do powierzchni pola i bardziej akcentował ruch oraz poprawność anatomiczną. Wybrany przez komisję projekt Ghibertiego odznaczał się miękkością formy, rzeźbiarz przedstawił Izaaka jako młodzieńca w akcie. Gotowe drzwi składały się z 28 płaskorzeźb, w tym 20 ze scenami z życia Chrystusa i 8 z postaciami ewangelistów i ojców Kościoła.

Polecenie 1

Porównaj projekty Ofiarowania Izaaka Lorenza Ghibertiego i Filippa Brunelleschiego. Wskaż różnice w kompozycji i sposobie przedstawienia scen.

Porównaj projekty Ofiarowania Izaaka Lorenza Ghibertiego i Filippa Brunelleschiego. Wskaż różnice w kompozycji i sposobie przedstawienia scen.

Ilustracja interaktywnaprzedstawia dzieło Lorenzo Ghiberti, Drzwi (drugie) do Baptysterium San Giovanni przy kościele Santa Maria del Fiore, 1403-24, Florencja, Włochy. Ozdobna powierzchnia dzrzwi składa się z 28 płaskorzeźb przedstawiających sceny z zycia Chrystusa, jego uczniów i ojców kościoła. DOdatkowo na ilustracji umieszczono informację: 1. Projekty Ofiarowania Izaaka Lorenza Ghibertiego i Filippa Brunelleschiego. Punkt 1: Projekty Ofiarowania Izaaka Lorenza Ghibertiego i Filippa Brunelleschiego.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Projekty Ofiarowania Izaaka Lorenza Ghibertiego i Filippa Brunelleschiego.

Lorenzo Ghiberti, Drzwi (drugie), Baptysterium San Giovanni przy kościele Santa Maria del Fiore, 1403-24, Florencja, Włochy, pinimg.com, CC BY 3.0

Lorenzo Ghiberti, projekt „Ofiarowania Izaaka” na drugie drzwi, Baptysterium San Giovanni przy kościele Santa Maria del Fiore, 1403-24, Florencja, Włochy, pinimg.com, CC BY 3.0

Filippo Brunelleschi, projekt „Ofiarowania Izaaka” na drugie drzwi, Baptysterium San Giovanni przy kościele Santa Maria del Fiore, 1403-24, Florencja, Włochy, pinimg.com, CC BY 3.0

Uzupełnij

Ghiberti otrzymał zamówienie na następnie kolejne drzwi do Baptysterium, które ukończył w 1452 roku, a zostały one nazwane przez Michała Anioła Rajskimi Wrotami (Porta del Paradiso). Drzwi składają się z 10 paneli. Artysta zamieścił w każdym z paneli więcej niż jeden epizod, stosując nowatorskie rozwiązania perspektywiczne.

Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło Lorenzo Ghiberti pt. „Wrota Raju” („Porta del Paradiso”). Na fotografii widzimy drzwi podzielone na dziesięć części. Każda z nich przedstawia scenę biblijną. Dookoła przedstawionych scen znajdują się także fragmenty biblijnych postaci, co stanowi zdobienia drzwi. Na ilustracji umieszczone są niebieskie pulsujące punkty. Po kliknięciu kursorem myszki w punkt wyświetlą się dodatkowe informacje.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

1

Kwatera zawiera sceny z życia Adama i Ewy: Stworzenie Adama, Stworzenie Ewy, Grzech pierworodny, Wypędzenie z Raju.

2

Kwatera zawiera sceny z życia Noego: Noe i jego bliscy składają ofiarę, Pijaństwo Noego.

3

Kwatera zawiera sceny z życia Ezawa oraz Jakuba: Narodziny Ezawa i Jakuba, Odsprzedanie pierworództwa przez Ezawa, Izaak wysyła Ezawa na polowanie, Polowanie Ezawa, Rebeka poucza Jakuba, Oszukanie Izaaka.

4

Kwatera zawiera sceny z życia Mojżesza: Mojżesz otrzymuje na Synaju Tablice Praw.

5

Kwatera zawiera sceny z życia Dawida: Walka z Filistynami, Zabicie Goliata.

6

Kwatera zawiera sceny z życia Kaina i Abela: Praca pierwszych ludzi, Składanie ofiary przez Kaina i Abla, Kain zabija Abla, Bóg oskarża Kaina.

7

Kwatera zawiera sceny z życia Abrahama: Ukazanie się Aniołów Abrahamowi, Ofiarowanie Izaaka.

8

Kwatera zawiera sceny z życia Józefa: Józef sprzedany do niewoli, Znalezienie srebrnego kubka w worku Beniamina, Józef rozpoznany przez braci.

9

Kwatera zawiera sceny z życia Jozuego: Lud Izraela nad Jordanem, Podbój Jerycha.

10

Kwatera zawiera sceny z życia Salomona i królowej Saby: Królowa Saby przed Salomonem.

11

Na bordiurze wokół drzwi rzeźbiarz zamieścił postacie biblijne i wizerunkami artystów sobie współczesnych.

Lorenzo Ghiberti, „Wrota Raju” („Porta del Paradiso”), 1425-52 Baptysterium San Giovanni przy kościele Santa Maria del Fiore, Florencja, Włochy, wikimedia.org, CC BY 3.0

Powrót do antyku - dwa przedstawienia Dawida

Pierwszym wolnostojącym aktem nowożytnym w rzeźbie jest Dawid Donatella, brązowy odlew wykonany na zamówienie Kosmy Medyceusza, wykonany stosowaną już starożytnej Grecji i Rzymie oraz w średniowieczu techniką wosku traconego, polegającą na sporządzeniu prototypu z wosku, a następnie oklejenie go ognioodporną masą, wytopieniu wosku i zastąpienie go stopionym brązem. Rzeźba przedstawia drugiego króla Izraela, Dawida jako młodzieńca, wzorowana jest na rzeźbie antycznej. Biblijny bohater ukazany jest w hełmie, ozdobionym wawrzynem (symbol zwycięstwa). Rzeźbiarz nawiązał do antyku – zastosował kontrapost, skupił się na wdzięku i elegancji Dawida, zachował idealne proporcje ciała i harmonię.

Inspiracja antykiem – Dawid Donatella (1430-1440).

Prezentacja przedstawia inspirację antykiem na podstawie rzeźby „Dawid” autorstwa Donatella. Po punktami interaktywnymi umieszczono następujące innformacje: 1. Dawid przyjmuje zwycięską pozę tuż po walce z Goliatem, jego noga znajduje się na obciętej głowie pokonanego Goliata.2. W prawej ręce trzyma miecz, którym obciął Goliatowi głowę.3. Lewą ręką bohater opiera się na biodrze, w dłoni trzyma kamień, którym zabił wroga.4. Dawid ma delikatne rysy twarzy i smukłą, chłopięcą sylwetkę o doskonałych proporcjach. Na jego twarzy rysuje się zaduma. 5. Na nogach ubrane ma sandały w rzymskim stylu.6. Głowę bohatera zdobi kapelusz z liśćmi wawrzynu.7. Podest, na którym stoi dekorowany jest wieńcem laurowym (symbol zwycięstwa).

Źródło: online-skills.

W późnym okresie quattrocenta uczeń Donatella, Andrea del Verrocchio wykonał brązowy odlew Dawida we florenckim Bargello. Jego rzeźba podobnie jak u Donatella ukazuje młodzieńca po walce z Goliatem. Dawid Verrocchia nie jest jednak aktem, ma na sobie rzymską tunikę. Młodzieniec stoi w kontrapoście. Jego poza jest elegancka i pewna siebie. W prawej dłoni trzyma krótki miecz. Wzrok ma skierowany w bok, na twarzy rysuje się delikatny, zuchwały uśmiech.

Ilustracja interaktywna 1. W późnym okresie quattrocenta uczeń Donatella, Andrea del Verrocchio wykonał brązowy odlew Dawida we florenckim Bargello. Jego rzeźba podobnie jak u Donatella ukazuje młodzieńca po walce z Goliatem. Dawid Verrocchia nie jest jednak aktem, ma na sobie rzymską tunikę. Młodzieniec stoi w kontrapoście. Jego poza jest elegancka i pewna siebie. W prawej dłoni trzyma krótki miecz. Wzrok ma skierowany w bok, na twarzy rysuje się delikatny, zuchwały uśmiech.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

W późnym okresie quattrocenta uczeń Donatella, Andrea del Verrocchio wykonał brązowy odlew Dawida we florenckim Bargello. Jego rzeźba podobnie jak u Donatella ukazuje młodzieńca po walce z Goliatem. Dawid Verrocchia nie jest jednak aktem, ma na sobie rzymską tunikę. Młodzieniec stoi w kontrapoście. Jego poza jest elegancka i pewna siebie. W prawej dłoni trzyma krótki miecz. Wzrok ma skierowany w bok, na twarzy rysuje się delikatny, zuchwały uśmiech.

Andrea del Verrocchio, „Dawid”, 1473–1475, Museo Nazionale del Bargello, Florencja, Włochy, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0

Pomniki konne wczesnego renesansu

W renesansie popularnością cieszyły się pomniki konne, służące zapewnieniu nieśmiertelnej sławy ludzi walecznych, wsławionych heroicznymi czynami oraz życiem zgodnie z cnotami. Ten typ rzeźby obecny był także w dorobku Donatella i Verrocchia. Odlany w 1453 roku posąg kondotiera  weneckiego, Erasmo da Narni, zw. Gattamelata  to pierwszy pomnik konny od czasów antyku.

Ilustracja interaktywna przedstawia pomnik konny Gattamelaty, autorstwa Donatella. Przedstawia włoskiego kondotiera, jadącego wierzchem konno, trzymającego uzdę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następującą informację: 1. W rzeźbie wyraźny jest wpływ rzymskiego pomnika Marka Aureliusza – bohater ubrany jest w starożytną zbroję, został ukazany jako wódz czuwający nad wojskami, który nie bierze bezpośrednio udziału w walce, jest spokojny i pewny siebie. Donatello ostatecznie zerwał z estetyką gotyku, jego dojrzałe prace cechuje swobodna kompozycja oparta na perspektywie. Doskonale oddany jest ruch postaci, jej stan psychiczny, mimika oraz ekspresja gestu. Jego ciało jest mocno usadowione w siodle, na twarzy rysuje się opanowanie i spokój, a wyprostowana postawa kondotiera podkreśla siłę charakteru dobrego wojownika.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

W rzeźbie wyraźny jest wpływ rzymskiego pomnika Marka Aureliusza – bohater ubrany jest w starożytną zbroję, został ukazany jako wódz czuwający nad wojskami, który nie bierze bezpośrednio udziału w walce, jest spokojny i pewny siebie. Donatello ostatecznie zerwał z estetyką gotyku, jego dojrzałe prace cechuje swobodna kompozycja oparta na perspektywie. Doskonale oddany jest ruch postaci, jej stan psychiczny, mimika oraz ekspresja gestu. Jego ciało jest mocno usadowione w siodle, na twarzy rysuje się opanowanie i spokój, a wyprostowana postawa kondotiera podkreśla siłę charakteru dobrego wojownika.

Donatello, „Pomnik konny Gattamelaty”, 1447-53, Piazza del Santo, Padwa, Włochy, pinimg.com, CC BY 3.0

Pomnik Bartolomeo Colleoniego (1400-1475) autorstwa Verocchia powstał na życzenie weneckiego kondotiera. Rzeźbiarz wzorował się na pomniku Gatamellaty – podobieństwo widoczne jest w postawie konia. Jednak naprężona postawa jeźdźca wskazuje na dumę i pewność siebie. Verrocchio skupił się na emocjach – twarz Colleoniego wyraża napięcie.

(...) największy podziw budzi jednak postawa jeźdźca, zdającego się jechać na czele swych wojsk w śmiałej, wyzywającej pozie. (…) Nie od razu zdajemy sobie sprawę z doniosłości i prostoty dzieła Verocchia – z klarowności bryły, jaką reprezentuje grupa z każdej niemal strony, oraz skoncentrowanej energii, zdającej się ożywiać mężczyznę w zbroi i jego wierzchowca.

Źródło: E. Gombrich, O sztuce

Ilustracja interaktywna przedstawia „Pomnik konny Bartolommea Colleoniego”, którego autorem jest Andrea del Verrocchio, w Padwie (Włochy). Dodatkowo na ilustracji umieszczono następującą informację: 1. Pomnik Bartolomeo Colleoniego (1400-1475) autorstwa Verocchia powstał na życzenie weneckiego kondotiera. Rzeźbiarz wzorował się na pomniku Gatamellaty – podobieństwo widoczne jest w postawie konia. Jednak naprężona postawa jeźdźca wskazuje na dumę i pewność siebie. Verrocchio skupił się na emocjach – twarz Colleoniego wyraża napięcie.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Pomnik Bartolomeo Colleoniego (1400-1475) autorstwa Verocchia powstał na życzenie weneckiego kondotiera. Rzeźbiarz wzorował się na pomniku Gatamellaty – podobieństwo widoczne jest w postawie konia. Jednak naprężona postawa jeźdźca wskazuje na dumę i pewność siebie. Verrocchio skupił się na emocjach – twarz Colleoniego wyraża napięcie.

Andrea del Verrocchio, „Pomnik konny Bartolommea Colleoniego”, 1483-1488, Padwa, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna

Polecenie 2

na podstawie wiadomości z tej lekcji i innych dostępnych źródeł, wymień główne cechy wspólne dzieł renesansowych i rzeźby antycznej.

Porównaj pomniki konne Donatella i Verocchia ze starożytnym posągiem Marka Aureliusza. Wypisz podobieństwa dzieł renesansowych do antycznej rzeźby.

„Pomnik konny Marka Aureliusza”, 175 n.e., Wzgórza Kaptiolińskie, Rzym, Włochy, wikimedia.org, CC BY 3.0

Donatello, „Pomnik konny Gattamelaty”, 1447-53, Piazza del Santo, Padwa, Włochy, pinimg.com, CC BY 3.0

Andrea del Verrocchio, „Pomnik konny Bartolommea Colleoniego”, 1483-1488, Padwa, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna

Uzupełnij

Ćwiczenie 1

Uzupełnij informacje o poniższych dziełach.

Nazwa sceny:

Autor dzieła nr 1:

Autor dzieła nr 2:

Ćwiczenie 2

Wymień nazwiska dwóch postaci przedstawionych na słynnych pomnikach konnych epoki renesansu.

Rozpoznaj postacie z fragmentów rzeźb. (kliknij w punkt i napisz)

Ćwiczenie 3

Oznacz, które zdania są prawdziwe.

Prawda

Fałsz

Wrota Raju wykonał Michał Anioł.

Metoda woski traconego polega na wykonaniu rzeźby z brązu i pokryciu jej woskiem, a następnie jego roztopienia.

Colleoni był kondotierem.

Pieszym aktem renesansowym w rzeźbie pełnoplastycznej jest Dawid Donatella.

Źródło: online-skills.

Ćwiczenie 4

Uzupełnij informacje.

W latach 1401-1402 we Florencji rozpisano konkurs na          drzwi wschodniej strony Baptysterium. Przystąpili do niego najwięksi rzeźbiarze Toskanii, w tym Brunelleschi i Ghiberti. Zadaniem artystów było wykonanie reliefu ze sceną Ofiarowania Izaaka. Wybrany przez komisję projekt          odznaczał się miękkością formy, rzeźbiarz przedstawił          jako młodzieńca w akcie. Gotowe drzwi składały się z 28 płaskorzeźb, w tym 20 ze scenami z życia          i 8 z postaciami ewangelistów i ojców Kościoła.

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

Ćwiczenie 5

Wymień co najmniej 3 postacie przedstawione na drzwiach "Wrota Raju" Lorenzo Ghibertiego.

Określ, kogo dotyczą wskazane sceny.

Ćwiczenie 6

Do definicji dopisz terminy.

– zasada kompozycji, polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną.

– sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z 2 równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

Źródło: online-skills.

Ćwiczenie 7

Wskaz dzieło, które nie jest rzeźbą renesansową.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Polecenie 3

Kto jest autorem renesansowej rzeźby przedstawiającej św. Magdalenę?

Dokonaj analizy formalnej rzeźby Donatella przedstawiającej św. Magdalenę.

Donatello, „Święta Maria Magdalena”, 1453-1455, Museo dell'Opera del Duomo, Florencja, Włochy, wikimedia.org, CC BY 2.5

Uzupełnij

Słownik pojęć

Kontrapost

wł. contrapposto przeciwieństwo, kontrast], zasada kompozycji, polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną.

Panel

płaski, prostokątny kawałek drewna lub innego materiału, z którego układa się większą powierzchnię.

Perspektywa

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z 2 równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

encyklopedia.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 8

Lorenzo Ghiberti, projekt „Ofiarowania Izaaka” na drugie drzwi, Baptysterium San Giovanni przy kościele Santa Maria del Fiore, 1403-24, Florencja, Włochy, pinimg.com, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Bibliografia

M. W. Ałpatow, Historia sztuki, t. 3, Warszawa 1968.

B. Fabiani, Gawędy o sztuce. Dzieła, twórcy, mecenasi, Warszawa 2012.

M. Levey, Wczesny renesans, Warszawa 1972.

K. Piwocki, Historia sztuki w zarysie, t. 2, Warszawa 1977.

Z. Waźbiński, Malarstwo Quattrocenta, Warszawa 1972.

Table of Contents

Rzeźba włoskiego quattrocenta