Spis treści

Ja, ty, my, wy – jak to powiedzieć po łacinie?

Ja, ty, my, wy – jak to powiedzieć po łacinie?

Ważne daty

312 r. p.n.e. – rozpoczęcie budowy Via Appia przez Appiusza Klaudiusza Cekusa

225 r. p.n.e. – ukończenie – w Brundizjum – ostatniego odcinka Via Appia

27 p.n.e.-68 n.e. – okres panowania dynastii julijsko-klaudyjskiej

40-104 n.e. – lata życia Marcjalisa

69 r. n.e. – rok czterech cesarzy

69-96 n.e. – okres panowania dynastii flawijskiej

1784-85 – Jacques-Louis David maluje Przysięgę Horacjuszy

Scenariusz dla nauczyciela

Scenariusz zajęć do pobrania

Źródło: online-skills.

I. W zakresie kompetencji językowych. Uczeń:

1. zna i rozpoznaje następujące formy morfologiczne z zakresu gramatyki języka łacińskiego:

d) formy fleksyjne i zasady użycia zaimków: is, quis, qui, hic, ille oraz zaimków osobowych i dzierżawczych.

Nauczysz się

rozpoznawać formy zaimków osobowych;

tworzyć formy zaimków osobowych i tłumaczyć je;

interpretować kilka popularnych sentencji łacińskich.

Pronomina personalia

Krajobraz Rzymu extra muros – poza murami w okolicy Via Appia, online-skills, CC BY 3.0

Odmiana zaimków osobowych

przypadek

1 os.

2 os.

Singularis

nominativus

ego

tu

genetivus

mei

tui

dativus

mihi

tibi

ablativus

me

te

ablativus

mecum

tecum

Pluralis

nominativus

nos

vos

genetivus

nostri

vestri

genetivus

nostrum

vestrum

dativus

nobis

vobis

accusativus

nos

vos

ablativus

nobis

vobis

ablativus

nobiscum

vobiscum

Ćwiczenie 1

Uzupełnij zdanie odpowiednią formą czasownika videre.

1. Marce, quid tu in tabulā    ?

2. Ego in tabulā Italiam antiquam    .

videtis     vides     videmus     video

Ćwiczenie 2

Uzupełnij zdanie odpowiednią formą czasownika videre.

1. Amici, quid vos in tabulā         ?

2. Nos in tabulā Siciliam et Sardiniam         .

Ćwiczenie 3

Zastąp zaznaczone słowa odpowiednią formą rzeczownika, który stoi w nawiasie.

1. Inter (Patres)     multi sunt viri, qui in acie apud Zamam pugnaverunt.

2. (Hostes)     procul ab Italia movimus et vicimus.

3. Pecunia (hostibus)     non iam est.

mihi     nos     Vos

Via Appia

to najstarsza z rzymskich dróg.  Z pozostałości dawnych grobowców możemy w trakcie spaceru zwiedzić Grobowiec Scypionów lub Mauzoleum Cecylii Metelli.

Polecenie 1

Dokonaj przekładu tekstu łacińskiego na język polski.

Caius puer Cnaeo, amico suo, s(alutem) d(icit)

Si tu et tui valetis, bene est; ego et mei valemus. Quamquam iam domi sumus, saepe tamen mare Tyrrhenum, Antium eiusque oram maritimam, ubi quattuor feriarum menses egimus, in memoriam nostram redigimus. Grati vobis pro vestra nostri cura sumus semperque erimus. In urbem Romam non mari et flumine, sed via Appia venimus. Inter viam multas et varias carae nobis terrae nostrae regiones vidimus. Appia nostra pulchris monumentis ornata est! In monumentis multos titulos, qui virorum virtute clarorum nomina memoriae tradunt, legimus. Civitati nostrae multae et latae, pulchrae viae sunt, sed certe APPIA REGINA VIARUM est. Te tuosque exspectamus. Vale!

[Źródło tekstu]

Uzupełnij

Przekład

Uwaga!

Obejrzyj dzieła sztuki inspirowaneh topografią i dziejami Drogi Appijskiej.

Czarnobiała grafika interaktywna przedstawia rekonstrukcję starożytnej Via Appia. Przez środek miasta biegnie prosta brukowana ulica. Po obu jej stronach znajdują się liczne budowle. Dodatkowa informacja: 1. Budowę Via Appia rozpoczął w 312 r. p.n.e. Appiusz Klaudiusz Cekus.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Budowę Via Appia rozpoczął w 312 r. p.n.e. Appiusz Klaudiusz Cekus.

Rekonstrukcja Via Appia, online-skills, CC BY 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia XIX-wieczne dzieło Johna Lintona Chapmana pt. „Via Appia”. Środkiem ruin, jakie pozostały po starożytnych zabudowaniach, biegnie wąska brukowana ulica. Dodatkowa informacja: 1. Via Appia łączyła Rzym oraz Kapuę, a w dalszej kolejności – Rzym i Brundizjum.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Via Appia łączyła Rzym oraz Kapuę, a w dalszej kolejności – Rzym i Brundizjum.

John Linton Chapman, „Via Appia”, 1867, online-skills, CC BY 3.0

Czarnobiała ilustracja interaktywna przedstawia XVIII – wieczną rekonstrukcję jednej z ulic starożytnego Rzymu. Po obu stronach drogi widnieje chaotyczny ciąg zabudowań. Przed budynkami ustawione są pomniki i popiersia, rosną drzewa. Po brukowanej ulicy pieszo i w powozach przemieszczają się ludzie. Dodatkowa informacja: 1. Wędrując wzdłuż Via Appia na południe od Rzymu, już za Murami Aureliańskimi mijamy rekonstrukcję rzymskiego milliarium (słup milowy).

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Wędrując wzdłuż Via Appia na południe od Rzymu, już za Murami Aureliańskimi mijamy rekonstrukcję rzymskiego milliarium (słup milowy).

Giovanni Battista Piranesi, „Le antichità Romane”, 1756, wikimedia.com, domena publiczna

Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Jacquesa Louisa Davida, pt. „Przysięga Horacjuszy”. Na obrazie ukazani są trzej uzbrojeni mężczyźni. Wyciągają oni ręce w kierunku mieczy, które trzyma stojący przed nimi człowiek. Ma on niebieską tunikę i czerwony płaszcz. Z prawej strony obrazu znajdują się siedzące na ławce trzy kobiety z dziećmi. Tło obrazu stanowią arkady budynku, przed którym Horacjusze składają przysięgę. Dodatkowa informacja: 1. : Historia braci Horacjuszy splata się z historią Drogi Appijskiej. Po zakończeniu pojedynku z Kurjacjuszami, który rozstrzygnął na korzyść Rzymu wojnę z miastem Alba Longa, obok drogi usypano kopce – jeden nad ciałami trzech Kurjacjuszy, drugi nad ciałami dwóch Horacjuszy.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Historia braci Horacjuszy splata się z historią Drogi Appijskiej. Po zakończeniu pojedynku z Kurjacjuszami, który rozstrzygnął na korzyść Rzymu wojnę z miastem Alba Longa, obok drogi usypano kopce – jeden nad nad ciałami trzech Kurjacjuszy, drugi nad ciałami dwóch Horacjuszy.

Jacques-Louis David, „Przysięga Horacjuszy”, 1784, wikimedia.com, domena publiczna

Ilustracja interaktywna przedstawia aktualny stan Drogi Apijskiej. Jest to wąska brukowana ulica, gęsto obsadzona drzewami. Po obu jej stronach widnieją ruiny starożytnych zabudowań. Dodatkowa informacja: 1. Dłuższy spacer Via Appia pozwoli dotrzeć tam, gdzie stał 5. słup milowy – wznoszą się tam grobowce Horacjuszy i Kuriacjuszy, których historię popularyzował w XIX w. francuski malarz Jacques Louis David.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Dłuższy spacer Via Appia pozwoli dotrzeć tam, gdzie stał 5. słup milowy – wznoszą się tam grobowce Horacjuszy i Kuriacjuszy, których historię popularyzował w XIX w. francuski malarz Jacques Louis David.

Via Appia w pobliżu Rzymu, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0

Prezentacja kolumny cesarza Trajana

Prezentacja przedstawia rekonstrukcję kolumny cesarza Trajana, stojącej w Rzymie na Forum Trajana. Kolumna jest ustawiona na wysokim piedestale. Na szczycie ma kopułę, na której znajduje się posąg św. Piotra. Trzon kolumny ozdobiony jest reliefami ukazującymi historię podboju Dacji przez cesarza. Dodatkowe informacje: 1. Ilustracja przedstawia kolumnę stojącą wśród zabudowań Rzymu. W tle widoczny jest słynny pomnik wystawiony ku czci Wiktora Emmanuela II. Po prawej stronie ilustracji podane są informacje: Kolumna Trajana powstała w 113 r. n.e. jako pomnik pełni wielorakie funkcje – symboliczną, polityczną, historyczną, a nawet sakralną. W jej cokole umieszczono bowiem prochy Trajana, który rządził w Rzymie od 98 do 117 r. n.e. Jest ona rodzajem mauzoleum cesarza. Ciało Trajana poddano po śmierci kremacji, mimo że następowała wtedy w Cesarstwie wyraźna zmiana rytuału pogrzebowego. Kremacja ustępowała inhumacji – wkładaniu ciała do ziemi lub do sarkofagu. W starożytnym Rzymie zgodnie z obowiązującym prawem cmentarze znajdowały się extra muros – za murami. W przestrzeni miasta odnajdujemy jednak grobowce cesarskie, np. mauzoleum rodziny Oktawiana Augusta na Polu Marsowym lub to szczególnego rodzaju mauzoleum cesarza Trajana. Grobowiec ten jest jednak przede wszystkim cesarskim pomnikiem architektonicznym. W Rzymie zachowała się oprócz niego także Kolumna Marka Aureliusza. Obie są właściwie wysokimi wieżami, w środku których umieszczono spiralne schody. Mają wysokość ok. 30 m i ponad 3 m średnicy. Na szczycie Kolumny Trajana stał posąg cesarza, zastąpiony później rzeźbą św. Piotra. Powierzchnię kolumny pokrywa relief długości ok. 200 m mający układ spiralny. Opowiada on wojny Trajana z plemieniem Daków z terenów dzisiejszej Rumunii. W starożytności fryz był pokryty polichromią, kolumna była zatem cała kolorowa. Rzymianie mogli oglądać detale fryzu z okien i tarasów bibliotek, które stały po jednej i drugiej stronie pomnika. Takie usytuowanie kolumny nie było przypadkowe, bo każdemu, kto ją oglądał, przypominało się od razu rozwijanie zwoju podczas czytania. Ponieważ szczyt kolumny zdobił orzeł, mogła ona wyglądać także jak monumentalny sztandar wojskowy. Autora tego dzieła, ponieważ pozostaje anonimowy, nazwano Mistrzem wypraw Trajana. 2. Ilustracja przedstawia szczyt kolumny z posągiem w. Piotra.

Źródło: online skills.

Zadania

Ćwiczenie 4

Rzeczownik podany w nawiasie zastąp wybranym zamkiem: Pecunia (hostibus) non iam est. Możliwe odpowiedzi 1. Tu 2. Vos 3. Mihi

Wyszukaj tekście „Gajusz śle pozdrowienia swemu przyjacielowi Gneuszowi” formy zaimków osobowych i przenieś je w odpowiednie miejsce w tabeli.

Usunnobis, vobis     Usunte     Usunego, tu

Ćwiczenie 5

Połącz łacińske powiedzenie z jego polskim odpowiednikiem.

Scio me nihil scire.

Wiem, że nic nie wiem.Połączony z: Scio me nihil scire.

Quod me nutrit, me destruit.

Bądź pozdrowiony, Cezarze, oddają ci cześć idący na śmierć.Połączony z: Quod me nutrit, me destruit.

Ego sum via et veritas, et vita.

Co mnie żywi, zabija mnie.Połączony z: Ego sum via et veritas, et vita.

Ave, Caesar, morituri te salutant.

Jestem drogą, prawdą i życiem.Połączony z: Ave, Caesar, morituri te salutant.

Ćwiczenie 6

Uzupełnij sentencje właściwym wyrazem.

Quidquid         , tibi         .

Polecenie 2

Dokonaj przekładu dwóch epigramów poety Marcjalisa – Do Sabidiusza i Do Pontiliana. Zwróć uwagę na użycie w tekście zaimków osobowych.

Epigramy: wybór

Marcjalis I.32

Non amo te, Sabidi, nec possum dicere quare:

Hoc tantum possum dicere, non amo te.

Źródło: Epigramy: wybór, [w:] Marcjalis, Warszawa 1998. tł. i wstęp: Stanisław Kołodziejczyk.

Epigramy: wybór

Marcjalis 7.3

Cur non mitto meos tibi, Pontiliane, libellos?

Ne mihi tu mittas, Pontiliane, tuos.

Źródło: Epigramy: wybór, [w:] Marcjalis, Warszawa 1998. tł. i wstęp: Stanisław Kołodziejczyk.

Uzupełnij

Przekład

Ćwiczenie 7

Wpisz odpowienią nazwę przypadku obok zaimka, który znajduje się w nawiasie.

Non amo te (        ), Sabidi, nec possum dicere quare:

Hoc tantum possum dicere, non amo te (        ).

Cur non mitto meos tibi (        ), Pontiliane, libellos?

Ne mihi (        ) tu (        ) mittas, Pontiliane, tuos.

Słowniki

Słownik pojęć

Antium

Ancjum, miasto i post w Lacjum nad M. Tyrreńskim. Ancjum to miejsce narodzin cesarzy Kaliguli i Nerona. Odnaleziono tu kopię Apollina Belwederskiego.

Bilbilis

miasto w Hiszpanii, ojczyzna Marcjalisa.

Brundisium

miasto i port na wschodnim wybrzeżu Italii, skąd podróżowano na Wschód – do Grecji, Azji i Egiptu.

Epigram

krótki utwór poetycki, przeważnie dwuwiersz, pisany dystychem elegijnym. Początkowo to rodzaj napisu informacyjnego, potem powstaje epigram nagrobkowy, w końcu okolicznościowy. W Rzymie epigramy pisał także Katullus.

Katullus

Caius Valerius Catullus z Sirmiony na północy Italii (ur. ok. 87–82, zmarł ok. 54–32 r. p.n.e.), rzymski poeta, autor ponad 100 utworów, z których wiele opiewa miłość poety do pięknej Klodii, którą poeta nazywa Lesbią

Klienci

wolni, ubodzy obywatele Rzymu, zależni od swoich patronów. W okresie republiki każda arystokratyczna rodzina posiadała swoich klientów, których kolejne pokolenia były z nią związane zobowiązaniem posłuszeństwa i wierności. Klient był niemal członkiem rodziny. Poza tym był on zawsze do dyspozycji patrona, codziennie go odwiedzał, głosował na niego itd. Patron opiekował się klientem, np. w sądzie. W okresie cesarstwa status klienta obniżył się.

Kuriacjujsze

albański ród patrycjuszowski rzekomo przyjęty do senatu rzymskiego za panowania Tullusa Hostiliusza. Trójka rodzeństwa z tego rodu stoczyło podobno walkę z Horacjuszami i wszyscy w niej zginęli.

Marcjalis

Marcus Valerius Martialis z Bilbilis w Hiszpanii (ok. 40–104). Od 64 r. mieszkał w Rzymie, przyjaźnił się z czołowymi przedstawicielami świata literatury i kultury (np. Kwintylianem, Pliniuszem Młodszym, Juwenalisem), a po latach zamieszkał ponownie w Hiszpanii. Do szczytu rozwoju doprowadził gatunek, który uprawiał: epigramat. Zachowało się 15 ksiąg epigramów Marcjalisa, które składają się na ciekawy i barwny obraz epoki, dworu cesarskiego, obyczajów, stosunków społecznych, życia różnych warstw społecznych. Poeta obdarzony był zmysłem obserwacji i dowcipem.

Via Appia

najstarsza z rzymskich dróg. Zbudował ją w 312 r. p.n.e. Appiusz Klaudiusz Cekus. Łączyła Rzym oraz Kapuę, a w dalszej kolejności – Rzym i Brundizjum.

Słownik łacińsko-polski

Słownik łacińsko-polski

Źródło: online skills.

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 3

John Linton Chapman, „Via Appia”, 1867, online-skills, CC BY 3.0

Bibliografia

Gabriela Fesnak, Via Appia – najstarsza z rzymskich dróg, Mówią Wieki, 2016/5

Marcjalis, Epigramy: wybór, tł. i wstęp: Stanisław Kołodziejczyk, Warszawa 1998

Słownik pisarzy antycznych, red. Anna Świderkówna, Warszawa 1982

Stanisław Stabryła, Zarys kultury starożytnych Grecji i Rzymu, Warszawa 2016

Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978

Table of Contents

Ja, ty, my, wy – jak to powiedzieć po łacinie?