Spis treści

Polska – kraj zróżnicowany kulturowo?

Polska – kraj zróżnicowany kulturowo?

Ważne daty

XIV w. – osiedlenie się Tatarów na Litwie w okolicach Wilna, Trok i Grodna; na Podkarpacie przybyli Wołosi;

1397 – Wielki Książę Litewski Witold sprowadził ponad 300 rodzin do Trok i 32 innych miejscowości;

XV w. – Romowie pojawili się w Europie Zachodniej;

1596 – unia brzeska;

XVII w. – Tatarzy osiedlili się na terenie Korony (Wołyń i Podole);

1919 – Tatarzy utworzyli oddział kawalerii Wojska Polskiego;

1925 – w Wilnie powstał Muzułmański Związek Religijny;

1936 – sejm RP uchwalił ustawę, która regulowała prawa mniejszości;

1947-1950 – akcja Wisła i masowe przesiedlenia ludności cywilnej z terenów Polski południowo-wschodniej;

1999 – reaktywacja karaimskiego pisma Awazymyz (Nasz głos);

2005 – ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym;

2007 – Karol Parno Gierliński wydał pierwszy elementarz w języku romskim dla dzieci z grupy Polska Roma, Miri szkoła – Romano elementaro;

2008 – Karol Parno Gierliński wydał pierwszy elementarz w języku romskich dla dzieci z grupy Bergitka Roma Miri szkoła – Romano elementaris;

2011 – spis powszechny w Polsce.

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

Scenariusz zajęć do pobrania.

Plik o rozmiarze 64.81 KB w języku polskim

I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń:

9) samodzielnie wyszukuje informacje na temat kultury w różnych mediach, biblio tekach.

II. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń:

1) wypowiada się – w mowie i w piśmie – na temat wytworów kultury i ludzkich praktyk w kulturze;

2) wypowiada się na temat dzieła sztuki, używając pojęć zarówno swoistych dla po szczególnych sztuk, jak i wspólnych;

6) określa swoje zainteresowania, potrzeby i preferencje kulturalne oraz uzasadnia je w dyskusji;

7) dba o ład i estetykę otoczenia, otacza opieką elementy dziedzictwa kulturowego.

III. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń:

4) interpretuje praktyki kultury z najbliższego otoczenia (klasa, szkoła, dom, osiedle, podwórko, miasto, kościół, stadion piłkarski).

Nauczysz się

wymieniać najważniejsze akty prawne regulujące prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce;

dyskutować na temat różnic między mniejszościami narodowymi i etnicznymi mieszkającymi w Polsce;

definiować pojęcie tożsamości i określać co ją kształtuje;

opisywać wartości płynące z różnorodności kulturowej ludności zamieszkującej Polskę.

Ustawa

Zgodnie z art. 2. 1. Ustawy z dnia 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz. U. Nr 17, poz. 141, z późn. zm.) mniejszością narodową, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

1) jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;

2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;

3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;

4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie

i ochronę;

5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;

6) utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie.

Mniejszość narodowa

Zgodnie z art. 2. 2. tej samej Ustawy za mniejszości narodowe uznaje się następujące mniejszości:

1) białoruską;

2) czeską;

3) litewską;

4) niemiecką;

5) ormiańską;

6) rosyjską;

7) słowacką;

8) ukraińską;

9) żydowską.

Mniejszość etniczna

Zgodnie z art. 2. 3. mniejszością etniczną, w rozumieniu ustawy, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

1) jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;

2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;

3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;

4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie

i ochronę;

5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;

6) nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie.

Prawa mniejszości narodowych

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych są chronione i zagwarantowane przez:

- Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, w tym w szczególności art. 35, gwarantujący obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka i kultury, zachowania obyczajów i tradycji. Zapewnia także mniejszościom narodowym i etnicznym prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych i kulturalnych oraz instytucji służących ochronie tożsamości religijnej, a także prawo do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej;

- Ustawę z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, która zawiera definicję mniejszości narodowych i etnicznych oraz wprowadza między innymi możliwość używania języka mniejszości jako pomocniczego przed organami gminy, a także możliwość używania obok urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych oraz nazw ulic dodatkowych tradycyjnych nazw w języku mniejszości. Ustawa nakłada na organy władzy publicznej obowiązek podejmowania odpowiednich środków w celu wspierania działalności zmierzającej do ochrony, zachowania i rozwoju tożsamości kulturowej mniejszości. Umożliwia także przyznawanie mniejszościom dotacji celowych i podmiotowych.

- Ustawę z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks Wyborczy, która przewiduje zwolnienie komitetów wyborczych utworzonych przez organizacje mniejszości narodowych z wymogu przekroczenia 5% progu wyborczego.

- Ustawę z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim, która zawiera deklarację, że zawarte w niej przepisy nie naruszają praw mniejszości narodowych i etnicznych oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 marca 2002 r. w sprawie wypadków, w których nazwom i tekstom w języku polskim mogą towarzyszyć wersje w przekładzie na język obcy. Rozporządzenie przewiduje m.in., że w miejscowościach, w których występują zwarte środowiska mniejszości narodowych lub etnicznych nazwom i tekstom w języku polskim mogą towarzyszyć wersje w przekładzie na język mniejszości (rozporządzenie nie reguluje kwestii dwujęzycznego nazewnictwa miejscowości, które regulowane są odrębnymi przepisami).

- Ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty stanowiąca, że szkoły i placówki publiczne umożliwiają uczniom podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę języka oraz własnej historii i kultury. Szczegółowe regulacje dotyczące edukacji dzieci i młodzieży, należących do mniejszości narodowych i etnicznych zawarte zostały w rozporządzeniach Ministra Edukacji Narodowej.

- Ustawę z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji, przewidująca, że programy publicznej radiofonii i telewizji powinny uwzględniać potrzeby mniejszości narodowych i etnicznych.

- Kodeks karny, przewidujący penalizację przestępstw popełnianych na tle etnicznym.

- Kodeksy postępowania – administracyjnego, cywilnego i karnego, umożliwiające korzystanie z tłumaczy.

- Ustawę z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych, zabraniająca - z wyłączeniem enumeratywnie wyliczonych sytuacji - przetwarzania danych ujawniających pochodzenie etniczne.

- Dane dotyczące mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym gromadzone w Systemie Informacji Oświatowej.

Dla funkcjonujących w naszym kraju mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym szczególne znaczenie mają także przepisy:

- ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie;

- ustawy z dnia 2 grudnia 1999 r. o narodowym spisie powszechnym ludności i mieszkań w 2002 r.;

- ustawy z dnia 4 marca 2010 r. o narodowym spisie powszechnym ludności i mieszkań w 2011 r.;

Polska przyjęła również szereg aktów prawa międzynarodowego, regulujących prawa mniejszości narodowych. Są to między innymi: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 roku, Międzynarodowa Konwencja w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Rasowej z 7 marca 1966 roku, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 grudnia 1966 roku i Konwencja Praw Dziecka z 20 listopada 1989 roku. W Europie najważniejszym dokumentem regulującym prawa mniejszości narodowych jest Konwencja ramowa Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych. Polska podpisała ten dokument w 1995 r., a ratyfikowała go 10 listopada 2000 r. Kraj nasz stał się stroną Konwencji 1 kwietnia 2001 r. W dniu 12 maja 2003 r. Polska podpisała również Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych. Zapisy dotyczące praw poszczególnych mniejszości narodowych znalazły się w traktatach dwustronnych, które Polska zawarła ze wszystkimi swoimi sąsiadami.

Do podstawowych praw mniejszości narodowych, gwarantowanych prawem polskim należą:

- zakaz dyskryminacji oraz istnienia organizacji, których program lub działalność zakłada albo dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową;

- wolność zachowania i rozwoju własnego języka;

- wolność zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury;

- prawo do nauki języka i w języku mniejszości;

- prawo do nieskrępowanej możliwości praktyk religijnych;

- prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych oraz takich, których celem jest ochrona tożsamości religijnej;

- prawo do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących własnej tożsamości narodowej;

- preferencje wyborcze dla komitetów wyborczych organizacji mniejszości.

Źródło:

Ilustracja interaktywna przedstawia mapę Polski. W kolorze żółtym i odcieniach czerwonego zaznaczone zostały gminy, w których co najmniej 10% mieszkańców zadeklarowało narodowość inną niż polską. Jest to ok 50% ludności w województwie opolskim (gminy: Pawłowiczki, Polska Cerekiew, Cisek, Reńska Wieś, Kędzierzyn Koźle, Bierawa, Ujazd, Leśnica, Izbicko, Strzelce Opolskie, Jemielnica, Zawadzkie, Kolonowskie, Dobrodzień, Olesno, Głogówek, Lubrza, Biała, Skrzeleczki, Walce, Zdzieszowice, Krakowice, Gogolin, Tarnów Opolski, Prószków, Tułowice, Dąbrowa, Komprachcice, Chrządstowice, Ozimek, Izbicko, Turawa, Łubniany, Dobrzyń Wielki, Kluczbork) i 50% w województwie śląskim oraz 30% w województwie pomorskim. Nieliczne zaznaczenia znajdują się w województwie warmińsko-mazurskim, podlaskim, małopolskim i podkarpackim. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W Polsce odsetek obywateli deklarujących narodowość inną niż polska wynosi zaledwie 3%.

Gminy w Polsce, w których co najmniej 10% mieszkańców zadeklarowało narodowość niepolską, online-skills, CC BY-SA 3.0

Tab. 1/m. Społeczności mniejszościowe w rozumieniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych, wyodrębnione na podstawie danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002\*

Wyszczególnienie

Liczba

% ogółu ludności Polski

LUDNOŚĆ POLSKI - OGÓŁEM

38 230 080

100,000

MNIEJSZOŚCI - RAZEM

305 938

0,800

Mniejszości narodowe - osoby posiadające obywatelstwo polskie i deklarujące narodowość:

234 202

0,613

1. białoruską

47640

0.125

2. czeską

386

0,001

3. litewską

5639

0,015

4. niemiecką

147094

0,385

5. ormiańską

262

0,001

6. rosyjską

3244

0,008

7. słowacką

1710

0,004

8. ukraińską

27172

0,071

9. żydowską

1055

0,003

Mniejszości etniczne - osoby posiadające obywatelstwo polskie i deklarujące narodowość:

19 071

0,050

10. karaimską

43

0,000

11. łemkowską

5850

0,015

12. romską

12731

0,033

13. tatarską

447

0,001

Społeczność posługująca się językiem regionalnym:

52 665

0,138

14. osoby używające języka kaszubskiego

52665

0,138

* Dane naliczono według kryteriów określonych w artykułach 2 i 19 ustawy z dnia 6 stycznia 2005r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz. U. Nr 17, poz. 141).

Źródło:

Karaimi

Karaimi są najmniejszą grupą etniczną w Polsce. Według spisu powszechnego z 2011 roku przynależność do Karaimów zadeklarowało 314 osób. Karaimi polsko-litewscy oraz krymscy mają pochodzenie tureckie, wyznają karaimizm. Początkowo przybyli z Krymu na tereny Litwy i Rusi Czerwonej. W XIII i XIV w. mała grupa Karaimów przesiedliła się na tereny halicko-wołyńskie. Pierwsze karaimskie rodziny sprowadziły się do Halicza w 1246 roku. Pod jurysdykcją polską Karaimi znajdowali się od 1340 r., kiedy to król Kazimierz Wielki podbił Ruś Halicką. W 1397 r. Wielki Książę Litewski Witold sprowadził ponad 300 rodzin do Trok i 32 innych miejscowości. Karaimi byli osobistą strażą Witolda, stacjonowali także jako załogi wartownicze broniące granic. 27 marca 1441 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał Karaimom przywilej posiadania własnego samorządu. Takie prawo mieli mieszczanie katoliccy, rzadziej prawosławni. Karaimi byli jedyną grupą niechrześcijańską mającą samorząd. W 1475 r. gmina karaimska powstała we Lwowie.

Karaimi odpowiadali przed swoim, dożywotnie wybieranym, wójtem oraz księciem. Wójt był zatwierdzany przez księcia. Karaimi byli wyłączeni spod jurysdykcji miejskiej, sąd także musiał być zatwierdzony przez księcia. W późniejszych latach gminy karaimskie otrzymały liczne przywileje i ziemie. Utrzymywali kontakty z Karaimami krymskimi.

Po rozbiorach Halicz, Kukizwo i Załukwa znalazły się w granicach zaboru austriackiego, a reszta pod zborem rosyjskim.

Ilustracja interaktywna przedstawia domy karaimskie w Trokach. Są to dwa drewniane domki jednorodzinne. Pierwszy po lewej stronie jest pomalowany na kolor zielony, okiennice i futryna drzwi są w kolorze białym. Drugi dom od lewej strony pomalowany jest na pomarańczowo, okiennice i futryna drzwi są w kolorze białym. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Karaimi byli strażą przyboczną Wielkiego Księcia Litewskiego, Witolda.

Domy karaimskie w Trokach, Litwa, 2012 r. fot. Kamila Gillmeister, wikimedia.org, domena publiczna

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w granicach Rzeczypospolitej znalazły się 4 gminy karaimskie: Troki, Wilno, Łuck i Halicz. 21 kwietnia 1936 r. sejm RP uchwalił ustawę, która regulowała prawa mniejszości. Po II wojnie światowej miejscowości karaimskie znalazły się w granicach ZSRR. Od 1945 r. Karaimi mogli się przesiedlać na teren Polski, jednak władze litewskiej SRR były temu przeciwne, z kolei ukraińska SRR nie robiła żadnej przeszkody. Do Polski przeprowadziło się ok. 300 osób. Żyją w rozproszeniu w całym kraju: najwięcej w Warszawie, Trójmieście, Opolu, Wrocławiu. W Polsce Karaimi zrzeszają się w stowarzyszeniu społeczno-kulturowym: Związek Karaimów Polskich. W 1999 r. reaktywowano pismo Awazymyz (Nasz głos). Karaimska Oficyna Wydawnicza Bitik wydaje także czasopismo naukowe Almanach Karaimski.

Język

Języki karaimski należy do języków tureckich, grupy kipczackiej. Używany jest w liturgii.

Religia

Karaimizm wyłonił się z judaizmu w VIII w. n.e. za sprawą Anana, syna Dawida z Basry. Anan chciał zreformować judaizm i powrócić do czystej nauki Mojżesza i proroków. Karaimizm nie uznaje Talmudu, Miszny i żadnych innych dodatków i komentarzy do Pisma Świętego. Podstawą jest Tora, 8 ksiąg proroków i 11 ksiąg hagiografów (żywoty świętych) oraz psalmy.

Nazwa karaimizm pochodzi od czasownika kara – czytać.

W karaimizmie obowiązuje 10 przykazań oraz spowiedź powszechna. Modlitwa składa się trzech części: pochwała Bogu, dziękczynienie Bogu oraz prośba o wybaczenie grzechów oraz o pomyślność na przyszłość.

Karaimskie wyznanie wiary składa się z 10 zasad:

1. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Pan Bóg (Tenri Jaratuwczu) – niech będzie pochwalone Imię Jego! – stworzył z nicości niebo i ziemię, i wszystko co jest na niej.”

2. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Stwórca – niech będzie pochwalone Imię Jego! – nie ma ani początku, ani końca. On jest Pierwszy i Ostatni, był, jest i będzie. (Oł burunhu, da Oł sondrahy, edi, bardyr da bołur).”

3. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Bóg Wszechmocny nie ma sobie równego, że jest On ostatecznie Jedyny i nie ma jedności podobnej Jego Jedności, a nie jest On ciałem i nie ma żadnych cech cielesnych.”

4. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Bóg Najwyższy natchnął duchem proroczym i zesłał Mojżesza, Nauczyciela naszego – pokój Jego duszy! – i że on jest głową wszystkich proroków.”

5. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że każdy wierny wyznawca powinien znać Pismo Święte Boga Najwyższego, aby rozumieć Jego Zakon.”

6. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Bóg Najwyższy zsyłał natchnienie duchem proroczym także na wszystkich proroków następujących po Mojżeszu, Nauczycielu naszym – pokój Jego duszy! – i przeznaczał ich, aby przepowiadali i upominali swój naród.”

7. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Zmartwychwstanie zmarłych nastąpi, gdy będzie taka Wola Stwórcy Najwyższego – niech będzie pochwalone Imię Jego.”

8. “Wyznaję i wierzę wiarą doskonałą, że Bóg Najwyższy rozsądza ludzi sprawiedliwie i każdemu daje według zasług jego.”

9. “Wyznaję i wierzę wiarą sprawiedliwą, że przyjdzie na świat Mesjasz, który będzie pochodził z domu króla Dawida i odnowi Świątynię w Mieście Świętym (Jerozolimie).”

Źródło:

Dla Karaimów najważniejszym dniem tygodnia jest sobota, wtedy odbywa się nabożeństwo. Tego dnia nie można pracować, należy się skupić na modlitwie, Piśmie Świętym i odpoczynku.

Do najważniejszych świąt zaliczamy: dzień Nowiu (Karaimi używają w liturgii kalendarza lunarnego) oraz święta doroczne (Nowy Rok, Święto Przaśników, Święto Tygodni, Święto Namiotów, Święto Trąb i Dzień Odpuszczania Grzechów).

Dzień Nowiu – nów księżyca jest początkiem miesiąca dla Karaimów. Odmawiają wtedy specjalne modlitwy i czytają teksty o całopaleniu.

Święto Przaśników - odbywa się w II połowie marca i w kwietniu, trwa 7 dni. Przaśnik jest wykonany z niekwaszonego i niesolonego ciasta. Święto obchodzi się na pamiątkę wyjścia Żydów z niewoli egipskiej. Najważniejsze są dni: pierwszy i ostatni. Pierwszego dnia czyta się fragmenty o wyjściu z Egiptu. Nie można wtedy pracować (wyjątkiem jest przygotowanie jedzenia). W dni 2-6, tzw. małe święta, są dozwolone prace niezbędne. Przez 6 pierwszych dni je się przaśniki, dnia 7 – nie je się ich oraz podobnie jak dnia 1, jest zakaz pracy.

Święto Tygodni – obchodzimy 50 dni po Święcie Przaśników. W pierwszą niedzielę po Święcie Przaśników składano ofiary snopów z pierwocin dojrzałego jęczmienia. Po Święcie Tygodni można było zacząć jeść świeże zboże. 50 dnia po Święcie Przaśników składano ofiary z mąki pszenicznej. Karaimi Święto Tygodni obchodzą zawsze w niedzielę. Podczas Święta jest zakaz pracy. Jest to także dzień otrzymania od Boga 10 Przykazań.

Święto Namiotów – trwa 8 dni, 1 i 8 dzień są dniami świątecznymi. Karaimi podczas Święta Namiotów odmawiają specjalne modlitw, a ostatni dzień jest Świętem Zgromadzenia, czyta się wtedy w kienesie ostatnie części Tory aż do samego końca.

Karaimi praktykują pięć postów w ciągu roku. Liturgia jest oparta na psalmach dawidowych i hymnach pisanych przez teologów i pisarzy karaimskich. Pierwsze modlitewki pojawiły się w XV w. w Wenecji. Karaimi modlą się po wschodzie słońca, wieczorem przed zachodem słońca, przed snem, przed i po jedzeniu. Podczas modlitwy zwracają się twarzą ku południu w kierunku Jerozolimy. Ołtarz w kienesie również jest zorientowany na południe.

Przy ul. Redutowej 34 w Warszawie jest jedyny w Polsce cmentarz karaimski.

Ilustracja interaktywna przedstawia najstarszy grób Saduka Osipowicza Kefelego z Kaffy zmarłego w 1895 roku. Pochowany jest tutaj Ananiasz Zajączkowski (1903-1970), profesor Uniwersytetu Warszawskiego, turkolog oraz Rafał Abkowicz (1896-1992), ostatni polski hazzan (duchowy zwierzchnik gminy karaimskiej). Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Grób jednego z założycieli cmentarza karaimskiego w Warszawie - Saduka Osipowicza Kefelego.

Grób jednego z założycieli cmentarza karaimskiego w Warszawie - Saduka Osipowicza Kefelego, Polska, wikimedia.org, domena publiczna

Stroje karaimskie, karaimi.org, CC BY 3.0

Łemkowie

Łemkowie są ludnością autochtoniczną zamieszkującą część Karpat, zwaną Łemkowszczyzną (od północnego działu w Bieszczadach do doliny Popradu w Beskidzie Sądeckim, Ruś Szlachtowska – pogranicze Małych Pienin i Beskidu Sądeckiego, po stronie słowackiej jest to pas Beskidów). Byli najdalej wysuniętą na zachód grupą górali ruskich. Po akcji Wisła Łemkowie żyją w rozproszeniu w całej Polsce. Na historyczne ziemie wróciła niewielka liczba Łemków. W latach 1944-1946 przesiedlono na Ukrainę prawie 60 % Łemków, a w ramach akcji Wisła na Ziemie Odzyskane i zachodnie przesiedlono ok. 30-35 tys. Łemków. Z mapy Łemkowszczyzny zniknęły wsie a cerkwie zostały zniszczone. Po 1956 r. pojawiła się możliwość powrotu na Łemkowszczyznę, z której skorzystało od 3 do 10 % wysiedlonych.

Według spisu powszechnego z 2011 r. w Polsce jest 10531 Łemków. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenie Rzeczypospolitej mieszkało ok. 150 tys. Łemków. Nigdy nie posiadali własnego państwa, wyróżniali się zwyczajami, religią i językiem. Nazwa Łemko pochodzi o słowa łem (tylko, lecz), którego nie używały inne grupy rusińskie.

Ilustracja interaktywna przedstawia położenie Łemkowszczyzny. Łemkowszczyzna rozciągała się po północnej stronie Karpat, na zwartym terytorium od wschodniej części Beskidu Sądeckiego, przez cały Beskid Niski po zachodnie krańce Bieszczadów, a także na terytorium obecnej Słowacji, po południowej stronie karpackiej grani. Na mapie oznaczono Łemków i ich sąsiedztwo, obszar zamieszkany przez Łemków, obszar przejściowy bojkowsko-łemkowski, obszar przejściowy bojkowsko-doliniański, granica ukraińskiego obszaru językowego po południowej stronie Karpat, granica polsko-słowacka oraz rzeki. Kilka miejscowości wchodzi w obszar zamieszkiwany przez Łemków są to Krynica, Zubrzyk, Muszyna, Rozdziele, Bartne, Pielgrzymka, Krempna, Svudnik, Trzciana, Jaśliska, Komańcza, Solinka. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Po przymusowym wysiedleniu Łemków w ramach Akcji „Wisła”, przestało istnieć kilkadziesiąt miejscowości i zniszczono dziedzictwo kulturowe grup tam mieszkających.

Położenie Łemkowszczyzny, naszebieszczady.com, CC BY-SA 3.0

Wśród badaczy nie mam zgodności co do pochodzenia Łemków. Do najbardziej znanych teorii zaliczamy pochodzenie od ludów wołoskich lub wołosko-ruskich (potwierdzenie w badaniach archeologicznych), od Rusinów z dawnej Rusi Kijowskiej lub od Białych Chorwatów. Badacze ukraińscy uważają Łemków za ukraińską grupę etnograficzną i podkreślają czysto ruską etnogenezę. Z kolei uczeni polscy uważają, że na etnogenezę Łemków składają się różne grupy etniczne i kulturowe. Ku tej hipotezie zwracają się także badacze z Czech i Słowacji. Badania archeologiczne wykazały, że Łemkowszczyzna nie była zamieszkana do XIII w. W XIV w. na Podkarpacie przybyli Wołosi, czyli grupa koczowniczych pasterzy, którzy zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i zakładali wioski na prawie wołoskim. Przez kolejne dwa wieki na te tereny zaczęła przybywać także ludność rusińska i nastąpiły procesy asymilacyjne obu grup. Asymilację ułatwił fakt, że łączył ich wspólny język liturgii, czyli cerkiewnosłowiański oraz bizantyjski rytuał obrzędowy. Wołosi ulegli rutenizacji, czyli przyswoili kulturę rusińską.

W grupie Łemków, także nie ma zgodności co do ich przynależności etnicznej. Jedni uważają się za odrębny naród posiadający swój własny język. Druga grupa Łemków uważa się za ukraińską grupę etnograficzną, a jeszcze inni Łemkowie uważają się za członków narodu polskiego, gwary używają tylko w domu i podkreślają odrębność od Ukraińców.

Powyższe postawy mają także odzwierciedlenie w stowarzyszeniach i związkach łemkowskich. Stowarzyszenie Łemkowskie z siedzibą w Legnicy propaguje opcję łemkowskiej świadomości etnicznej, z kolei gorlickie Zjednoczenie Łemków uważa się za grupę o ukraińskiej świadomości etnicznej.

Ilustracja interaktywna przedstawia drewniany dom łemkowski w Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej. Przed domami ustawione są figurki z drewna, które przedstawiają kobietę i mężczyznę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Muzeum w Zyndranowej powstało w 1968 r. dzięki inicjatywie Teodora Gocza.

Dom łemkowski w Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, images.polskaniezwykla.pl, CC BY-SA 3.0

Język

W publikacji The Ethnologue (2009) język łemkowski został skwalifikowany jako gwara języka rusińskiego (języki indoeuropejskie → słowiańskie → wschodniosłowiańskie → język rusiński → dialekt łemkowski). W Polsce łemkowski na podstawie ustawy z 2005 r. został uznany za język mniejszości etnicznej. Badacze spierają się jednak czy gwary łemkowskie można uznać za odrębny język, czy też za odmianę języka rusińskiego a może gwarę języka ukraińskiego.

Religia

Łemkowie byli ludnością prawosławną. Jednak po unii brzeskiej (1596 r.) został im narzucony grekokatolicyzm. Od początku XX w. coraz więcej Łemków wracało do prawosławia, co miało związek z nachalną pro-ukraińską agitacją duchownych unickich. W latach 1926-1928 nastąpiła tzw. schizma tylawska. Główną przyczyną, obok działalności pro-ukraińskiej cerkwi grekokatolickiej, były zmiany w liturgii. Konwersje na prawosławie straciły na sile w I połowie lat 30. XX w.

Organizacje łemkowskie

Do najważniejszych związków łemkowskich zaliczamy Stowarzyszenie Łemków, działające od 1989 r. w Legnicy. Wydaje ono dwumiesięcznik Besida, Łemkiwskij Ricznyk, tomy poezji łemkowskiej, wspomnienia, monografie i biografie. Jest także organizatorem festiwalu Łemkowska Watra na Obczyźnie.

Zjednoczenie Łemków zostało zarejestrowane w 2001 r. w Gorlicach. Wydawca kwartalnika Watra i organizator festiwalu Łemkowska Watra w Zdyni. Stowarzyszenie prowadzi również Centrum Kultury im. Bohdana Ihora Antonycza w Gorlicach. Pomagają Łemkom w odzyskaniu utraconego mienia z powodu przymusowego wysiedlenia z Łemkowszczyzny.

Ilustracja interaktywna przedstawia kobiecy strój łemkowski. Koszula z lnianego płótna, zwana „oplicza”. Przy szyi przyszyte marszczone i nakrochmalone krezy zakończone ząbkami, ozdobione szlakiem białego haftu. Jedynym zapięciem jest tasiemka wiązana pod szyją. Do spódnicy noszono zapaskę, zdobioną kolorowym haftem. Głowę okrywano chustami złożonymi wzdłuż przekątnej i zawiązanymi pod brodą. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Bardzo popularną ozdobą Łemkiń była krywulka, czyli ozdoba na szyję wykonana ze szklanych paciorków i koralików.

Kobiecy strój łemkowski, 1.bp.blogspot.com, CC BY-SA 3.0

Slajd 1 z 5

Łemkowie, ocdn.eu, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Romowie

Romowie są bardzo zróżnicowaną etnicznie grupą rozproszoną w Europie, Azji i obu Amerykach. Według badań pochodzą z Indii skąd przez Persję i Bizancjum przybyli do Europy. Pierwsze wzmianki o Romach na terenach europejskich odnotowano w XIV w. na Bałkanach, następnie na Węgrzech. W XV w. pojawili się w Europie Zachodniej. Jedną z nazw Romów był Lud Faraona, ze względu na legendę jakoby pochodzili z Egiptu. Przybywający do Europy Cyganie podawali się za pątników lub uchodźców, którzy uciekli przed prześladowaniami ze względu na wyznawaną religię. Wiele państw wydawało edykty nakazujące osiedlenie Romom. Dochodziło także do prześladowań – powstała m.in. negatywna legenda jakoby Cyganie mieli pochodzić od biblijnego Kaina.

Podczas II wojny światowej zginęło od 150 do 600 tys. Romów. Eksterminację Cyganów przez III Rzeszę nazywamy Porajmos (Pochłonięcie). Akcja miała na celu całkowite wymordowanie narodu romskiego. 2 sierpnia 1944 r. w KL Auschwitz II – Birkenau zlikwidowano cygański obóz rodzinny, w wyniku czego życie w komorach gazowych straciło 2897 osób. Przez całą wojnę w samym Auschwitz Niemcy zamordowali 20 tys. Romów z różnych części Europy. Od 1997 r. 2 sierpnia jest Dniem Pamięci o Zagładzie Romów.

Dziś na świecie żyje od 8 do 15 mln osób narodowości romskiej.

Ilustracja interaktywna przedstawia dwie młode kobiety narodowości romskiej, zdjęcie wykonane w latach 50.-70. XX wieku. Kobiety siedzą na dywanie, mają długie, lekko kręcone włosy. Ubrane są w koszule z bufiastymi rękawami oraz długie spódnice w kwiaty. Po prawej stronie stoi dziewczynka w białej sukience. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Poeta, publicysta, tłumacz – Jerzy Ficowski na przełomie lat 40. i 50. XX w. wędrował wraz z taborem cygańskim, w którym poznał poetkę Bronisławę Wajs – Papuszę.

„Młode Romki”, lata 50.-70. XX w. fot. Jerzy Ficowski, 3.bp.blogspot.com, CC BY-SA 3.0

Romowie w Polsce

Romowie w Polsce pojawili się na początku XV w. Od 1971 r. posiadali prawa obywatelskie. W latach 30. XX w. w Polsce żyło ok. 30 tys. Romów – głównie wędrowali taborami. Po II wojnie światowej w wyniku licznych ustaw i przepisów Romowie zostali zmuszeni do osiedlenia się. Obecnie w Polsce żyje od 17 do 35 tys. Romów. W spisie powszechnym z 2011 roku narodowość romską zadeklarowało 17049 osób, z czego 9899 jako jedyną. Według pisma The Ethnologue w Polsce językiem romskim posługuje się ponad 35 tysięcy osób.

Polscy Romowie nie są grupą jednolitą. Dzielimy ich na 4 główne grupy językowo-etnograficzne:

1. Roma Polska – prowadzili koczowniczy tryb życia, jeździli taborami po całym kraju, wyznają katolicyzm.

2. Bergitka Roma – Cyganie karpaccy, od XVII w. prowadzą osiadły tryb życia, wyznają katolicyzm.

3. Kełderasze – pochodzą z terenów Mołdawii i Wołoszczyzny, od XIX w. zaczęli wędrówki po Europie, w okresie międzywojennym mieli bardzo duży wpływ na życie Cyganów w Polsce. Wyznawcy prawosławia.

4. Lowarzy – pochodzą z Siedmiogrodu (Rumunia), XIX w. odbywali wędrówki po Europie. Byli najbogatszą grupą Romów. Prawdopodobnie wyemigrowali z Polski w latach 90. XX w. Wyznawcy katolicyzmu i prawosławia.

Kultura

Na romską kulturę największy wpływ miał nomadyzm. Wykształcił się silny podział na grupy, nawet niektóre zawody były przynależne danej grupie. Tradycyjnymi cygańskim zajęciami był handel, muzyka, rzemiosło (kowalstwo, ślusarstwo, stolarstwo), kuglarstwo i wróżbiarstwo.

Normy i zasady życia w społeczności romskiej sankcjonuje romanipen, kodeks praw znany tylko Romom. Najważniejszym przewinieniem jest brak lojalności wobec swojej grupy. Przestrzegania romanipen pilnuje rada starszych i Szero Rom (Głowa Romów). Spory rozwiązuje sąd celo u Polska Roma i kris u Kełderaszy.

Kher, czyli dom u Cyganów miał potrójne znaczenie – wóz, namiot i zwykły dach nad głową w okresie zimy. Podczas wędrówki taborami Romowie pozostawiali na drzewach różne znaki, tzw. śpery, dzięki którym utrzymywali kontakt między sobą.

Charakterystycznym strojem kobiecym jest długa fałdzista spódnica, chusta i bogate ozdoby. Mężczyzn nie obowiązują żadne reguły dotyczące ubioru.

Język

Język romski (romani) należy do rodziny indoeuropejskiej, podrodziny indoaryjskiej, grupy nowoindoaryjskiej. Pochodzi od sanskrytu. Język romski jest bardzo zróżnicowany dialektycznie, dlatego nie ma jednego standardu literackiego. Niektórzy językoznawcy uważają go nawet za podrodzinę językową. W Polsce Polska Roma posługują się dialektem z północno-wschodniej gałęzi, Bergitka Roma mówią dialektem z gałęzi centralnej, Kełderasze i Lowarzy mówią romani należącym do grupy dialektów vlax-północnych.

Historia i tradycja romska są przekazywane ustnie.

5 listopada jest obchodzony jako Międzynarodowy Dzień Języka Romskiego, ustanowiony z inicjatywy International Romani Union i organizacji Kali Sara (Association Kali Sara) na posiedzeniu Komisji do Spraw Języka, które odbyło się 5 listopada 2009 r. w Zagrzebiu.

W 2007 r. Karol Parno Gierliński wydał pierwszy elementarz w języku romskim dla dzieci z grupy Polska Roma, Miri szkoła – Romano elementaro, a rok później wydał także podobną książkę dla grupy Bergitka Roma Miri szkoła – Romano elementaris. W Suwałkach jest jedyna w Polsce szkoła ucząca języka romskiego.

Ilustracja interaktywna przedstawia młodą Cygankę wróżącą z kart drugiej kobiecie, zdjęcie wykonane w larach 1919-1930. Kobiety siedzą na polanie, rozmawiają ze sobą. Ubrane są w długie suknie. Wróżka ma na głowie zawiniętą chustę, a kobieta kapelusz. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Wróżbiarstwo było jednym z podstawowych zawodów Romek.

Młoda Cyganka podczas wróżenia kobiecie, lata 1919-1930, audiovis.nac.gov.pl, CC BY-SA 3.0

W Polsce jest wiele organizacji zrzeszających Romów:

1. Centralna Rada Romów,

2. Europejskie Towarzystwo Edukacji i Kultury Romów z siedzibą w Ciechocinku,

3. Stowarzyszenie Romów w Polsce,

4. Centrum Kultury Romów w Polsce – Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne z siedzibą w Tarnowie,

5. Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Cyganów RP Solidarność z siedzibą w Kielcach,

6. Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Romów Roma Union z siedzibą we Włocławku,

7. Stowarzyszenie Romów w Limanowej,

8. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Romów w RP w Kędzierzynie-Koźlu,

9. Związek Romów Polskich w Szczecinku,

10. Centrum Doradztwa i Informacji dla Romów w Polsce z siedzibą w Łodzi,

11. Małopolskie Stowarzyszenie Romów w Andrychowie,

12. Stowarzyszenie Nowa Roma z siedzibą w Lublinie,

13. Stowarzyszenie Kobiet Romskich w Polsce z siedzibą w Krakowie,

14. Towarzystwo Krzewienia Kultury i Tradycji Romskiej Kałe Jakha z siedzibą w Krakowie,

15. Stowarzyszenie Romów w Krakowie,

16. Stowarzyszenie Romów w Polsce Czerchań z siedzibą w Bytomiu,

17. Stowarzyszenie Społeczności Romskiej Familia w Tarnowie,

18. Stowarzyszenie Romów w Stalowej Woli,

19. Stowarzyszenie Kultury Romskiej Hitano w Olsztynie,

20. Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Cygańskiej z siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim.

21. Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej ROM w Lublinie,

22. Radomskie Stowarzyszenie Romów Romano Waśt (Pomocna Dłoń) w Radomiu.

Slajd 1 z 4

Romowie, gazeta.pl, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Ilustracja interaktywna przedstawia magiczny cygański rekwizyt BENGORO (diabełek). Stanowi go mała, czarna figurka zrobiona z czarnych włosów, wosku i węgla. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Podczas wróżby Cyganka umieszcza go dyskretnie w rozbitej skorupce jaja, a on sam symbolizuje nieszczęście.

Diabełek-bengoro, Muzeum Okręgowe, Tarnów, Polska, muzeum.tarnow.pl, CC BY 3.0

Slajd 1 z 2

Detal wozu cygańskiego, Muzeum Okręgowe, Tarnów, Polska, skanseny.net, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Tatarzy

Tatarów polskich do końca XIX w. nazywano Tatarami litewskimi. Zamieszkują teren Rzeczypospolitej od XIV w. Początkowo osiedlili się na Litwie, w okolicach Wilna, Trok, Grodna i Kowna, od XVII w. osiedlali się na terenie Korony (Wołyń i Podole). Inną nazwą określających Tartarów były: Lipki (od tureckiej nazwy Litwy) lub Muślimi. Tatarzy byli potomkami zbiegów ze Złotej Ordy. Witold, Wielki Książę Litewski, chętnie przyjmował ich do służby wojskowej. Powstały odrębne chorągwie tatarskie. W zamian za służbę Tatarzy otrzymywali liczne przywieje, herby i ziemię. W XVII w. było 19 chorągwi tatarskich liczących ponad 2000 osób. Tatarzy chętnie przybywali do Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze względu na panującą tutaj tolerancję religijną. W XVI w. było ok. 400 meczetów. Tatarzy brali udział w wielu bitwach po stronie Polski. Sulejman Biegański był adiutantem Tadeusza Kościuszki. W Księstwie Warszawskim także sformowano tatarski szwadron kawalerii. W 1919 r. Tatarzy utworzyli oddział kawalerii, którym w kampanii wrześniowej w 1939 r. dowodził Aleksander Jeljaszewicz. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenach Polski mieszkało ok. 7 tys. osób wyznających islam. Początkowo podlegali oni muftiemu z Krymu, jednak w 1925 r. w Wilnie powstał Muzułmański Związek Religijny i muftim został orientalista Jakub Szynkiewicz. Stosunki z państwem polskim regulowała ustawa z 1936 r. W czasie II wojny światowej wielu przedstawicieli tatarskiej inteligencji zostało zabitych.

Według Spisu Powszechnego z 2011 r. w Polsce mieszka 1916 Tatarów. Na terenie naszego kraju Tatarzy skupiają się w Muzułmańskim Związku Religijnym (od 1925 r.) i Związku Tatarów Rzeczypospolitej (od 1992 r.). Najwięcej Tatarów mieszka w Gdańsku i na Podlasiu. W dwóch podlaskich wsiach znajdują się drewniane meczety: w Kruszynianach z XVIII w., w Bohonikach z XIX w. oraz mizary. W latach 90. XX w. wybudowano meczet w Gdańsku. W Warszawie jest mizar oraz Centrum Islamskie, a w Białymstoku – dom modlitwy. Imam i muezzin wybierani są przez ogólne zebranie członków gminy.

Ilustracja interaktywna przedstawia drewniany meczet w Bohonikach. Meczet w Bohonikach jest muzułmańską budowlą sakralną. To drewniana świątynia z drugiej połowy XIX wieku. Zbudowany na planie prostokąta o czterospadowym dachu budynek jest zwieńczony jednym minaretem (wieżą) sygnaturkowym zakończonym półksiężycem. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Meczet w Bohonikach z XIX w. jest jednym z dwóch zachowanych meczetów drewnianych na terenie dzisiejszej Polski.

Drewniany meczet w Bohonikach, fot. Kamila Gillmeister, szczescienacodzien.files.wordpress.com, CC BY-SA 3.0

Tatarzy wyznają islam, ale jest on dość mocno zmieniony wobec oficjalnej doktryny islamu sunnickiego. Tatarzy odprawiają 5 modlitw ale jedynie w piątki oraz w święta. Obowiązkowe pielgrzymki do Mekki są zastąpione pielgrzymowaniem do grobów świętych współwyznawców. Polscy Tatarzy uroczyście obchodzą koniec Ramadanu, tzw. Ramadan Bajram. Modlitwy zaczynają się po wschodzie słońca i trwają do południa, następnie idą odwiedzić mizary. Na zakończenie odbywają się spotkania towarzyskie. Innym ważnym świętem dla polskich Tatarów jest Mewlud Bajram, czyli dzień urodzin i śmierci proroka Mahometa (poranne modlitwy w meczetach). Aszura Bajram jest świętem szyickim, jednak obchodzonym przez Polskich Tatarów wywodzących się z islamu sunnickiego. Aszura Bajram jest obchodzone na pamiątkę śmierci dwóch synów Fatimy, córki Mahometa. Fatima w rozpaczy pomieszała wszystkie potrawy, które miała przygotowane na radosne święto. Na pamiątkę tego wydarzenia gotuje się kompot z nieparzystej ilości owoców. Z kolei Kurban Bajram jest Świętem Ofiarowania, obchodzonym na pamiątkę ofiary Abrahama. Święto trwa 4 dni, pierwszego – odprawiane są zbiorowe nabożeństwa, a potem jest składana ofiara z barana lub woła. Mięso ofiarne jest dzielone pomiędzy wszystkich uczestników uroczystości.

Tatarzy polscy mówią po polsku, jedynie językiem liturgii jest arabski. Oryginalny język tatarski (grupa kipczacka języków tureckich) zanikł w Polsce już w XVIII w.

Ilustracja interaktywna przedstawia wnętrze meczetu w Kruszynianach, który jest najstarszym meczetem w Polsce (został zbudowany w XVIII wieku). W nabożeństwie uczestniczą mężczyźni siedzący na dywanach. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Meczet w Kruszynianach jest najstarszym meczetem w Polsce, został wybudowany w XVIII w.

Nabożeństwo w meczecie w Kruszynianach, kruszyniany.pl, CC BY-SA 3.0

Slajd 1 z 5

Tatarzy z Kresów Wschodnich, fotografia z 1910 r., polityka.pl, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Animacja pt. Wybitni przedstawiciele mniejszości etnicznych

Animacja przedstawia salę w wirtualnym muzeum, na ścianach wiszą obrazy przedstawiające Papusza – właściwie Bronisława Wajs, cygańska poetka tworząca w języku romskim, Eugeniusz Robaczewski – polski aktor pochodzenia karaimskiego, Aleksander Jeljaszewicz – major Wojska Polskiego pochodzenia tatarskiego, Seraja Szapszał - hachan karaimów, Magdalena Abakanowicz – polska rzeźbiarka pochodzenia tatarskiego, Edward Dębicki – romski kompozytor, pisarz i poeta, Jerzy Nowosielski – polski malarz pochodzenia łemkowskiego, Nikifor – łemkowski malarz naiwny. Obrazy te opatrzone są następującymi opisami: 1. Papusza – właściwie Bronisława Wajs, cygańska poetka tworząca w języku romskim. Urodziła się 17 sierpnia 1908 r. lub 30 maja 1910 r. prawdopodobnie w Lublinie. Zmarła 8 lutego 1987 r. w Inowrocławiu. Jej imię w j. romskim oznacza „Lalkę”. Należała do grupy Roma Polska. Jej tabor wędrował po Podolu, Wołyniu i okolicach Wilna. Po wojnie i zmianie granic tabor Wajsów zaczął wędrować na Ziemiach Odzyskanych. Po nakazach meldunku i osiedlania się, Papusza wraz z rodziną mieszkała w Żaganiu, następnie w Gorzowie Wielkopolskim (1954-1981), a od 1981 r. w Inowrocławiu. Jako poetka została odkryta przez Jerzego Ficowskiego, za co zapłaciła wielką cenę: oskarżono ją o zdradę cygańskich tajemnic i wykluczono ze społeczności romskiej. To wszystko spowodowało, że poetka zachorowała psychicznie, miała urojenia, stany lękowe i depresję. Kilkakrotnie przebywała w szpitalu psychiatrycznym. Papusza żyła w biedzie, zajmowała się wróżeniem, opieką nad schorowanym mężem. Dzięki Tuwimowi, otrzymywała nieregularne stypendia z Ministerstwa Kultury. Papusza debiutowała utworem „Patrzę tu, patrzę tam” („Dikchaw daj, dikchaw doj”) w 1951 r. w „Nowej Kulturze”. W 1956 r. wydano tomik „Pieśni Papuszy. Za najlepszy wiersz Papuszy uważa się „Pieśń cygańską z Papuszy głowy ułożoną(Gili romani Papuszakre szerestyr utchody). Tłumaczem Papuszy był Jerzy Ficowski. Do dziś zachowało się ok. 40 własnoręcznie zapisanych przez poetkę wierszy oraz kilka tekstów opisujących życie Romów. W 1962 r. Papusza została przyjęta do Związku Literatów Polskich. Jej utwory zostały przetłumaczone na niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki, włoski i polski. Ostatnie wiersze opublikowała w 1970 r. 2. Eugeniusz Robaczewski urodził się 17 marca 1931 r. w Łucku, zmarł 1 listopada 2003 r. w Warszawie. Polski aktor teatralny, filmowy dubbingowy. Największą popularność przyniosło mu podkładanie głosu w produkcjach animowanych. Do najsłynniejszych należy dubbing Sknerusa McKwacza z „Kaczych opowieści”. Eugeniusz Robaczewski jest absolwentem Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie. Debiutował 11 lutego 1954 r. Pracował w Teatrze Dolnośląskim w Jeleniej Górze, Teatrze Nowym w Poznaniu, Teatrze Polskim w Poznaniu oraz w warszawskich teatrach: Powszechnym, Narodowym, Na Woli i Syrena. Został pochowany na cmentarzu karaimskim w Warszawie. 3. Aleksander Jeljaszewicz urodził się 22 marca 1902 r. w Wilnie, zmarł 18 sierpnia 1978 r. w Gdańsku. Został pochowany na cmentarzu muzułmańskim w Warszawie. Major Wojska Polskiego pochodzenia tarskiego. Dowódca ostatniego pododdziału jazdy tatarskiej w historii Rzeczypospolitej. W 1923 r. ukończył oficerską szkołę kawalerii w Jugosławii. W 1925 r. wstąpił do Wojska Polskiego, ukończył Szkołę Oficerską Kawalerii w Grudziądzu. Służbę rozpoczął w 1928 r. w 4. Pułku Ułanów Zaniemeńskich, od 1938 r. służył w 13. Pułku Ułanów Wileńskich, w którym został dowódcą 1. Szwadronu Ułanów Tatarskich. Walczył w kampanii wrześniowej. Jego oddział został rozbity pod Suchowolą na Lubelszczyźnie. Jeljaszewicz dostał się do niewoli i resztę wojny spędził w oflagu. Po wojnie zamieszkał w Gdańsku i pracował jako urzędnik w PZU. Był bardzo aktywnym członkiem społeczności tatarskiej. Jego synem był wybitny mikrobiolog prof. dr hab. Janusz Jeljaszewicz. 4. Seraja Szapszał urodził się 21 maja 1873 r. pod Bakczysarajem na Krymie, zmarł w Wilnie 18 listopada 1961 r. Przywódca religijny Karaimów, wybitny naukowiec. W 1901 r. wyjechał do Persji, aby uczyć się azerskiego i perskiego. Pracował jako nauczyciel następcy trony Mahammeda Alego. W 1907 r. otrzymał obywatelstwo perskie, był ministrem. Jednak rok później został oskarżony o szpiegostwo na rzecz Rosji i wydalono go z Persji. Wrócił do Rosji – Petersburga, gdzie na uniwersytecie uczył tureckiego, w Ministerstwie Spraw Zagranicznych był tłumaczem języków wschodnich oraz uczył azerskiego. Należał do licznych towarzystw naukowych w Rosji. 16 sierpnia 1911 r. został wybrany na stanowisko hachana trockiego, jednak odmówił przyjęcia stanowiska ze względu na młody wiek i brak doświadczenia. Hachanem został w 1915 r. Szapszał był organizatorem muzeum karaimskiego i biblioteki w Eupatorii na Krymie, zreorganizował karaimskie seminarium duchowne i do szkół karaimskich wprowadził język karaimski w miejsce rosyjskiego. 23 października 1927 r. podczas zjazdu gmin karaimskich w Trokach został wybrany na hachana Karaimów Rzeczypospolitej. Uczył się polskiego i 25 kwietnia 1928 r. przeprowadził się do Wilna, gdzie mieszkał aż do śmierci. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego, współpracował z towarzystwami naukowymi. Redagował pismo „Myśl Karaimska”. W 1936 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Był inicjatorem budowy Muzeum Karaimskiego w Trokach. Podczas II wojny światowej został na Wileńszczyźnie. Po wojnie nie otrzymał pozwolenia na wyjazd do Polski. Pracował jako profesor w Instytucie Historii Akademii Nauk w Wilnie. Jest współautorem monumentalnego „Słownika karaimsko-rosyjsko-polskiego” (wraz z rosyjskim turkologiem Nikołajem Baskakowem i polskimi orientalistami: Ananiaszem Zajączkowskim i Aleksandrem Dubińskim). 5. Magdalena Abakanowicz urodziła się 20 czerwca 1930 r. w Falentach r., zmarła 20 kwietnia 2017 r. w Warszawie. Pochodziła z rodziny tatarskiej. Była polską rzeźbiarką, nauczycielką akademicką Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu (w latach 1965–1990), profesorką wizytującą na University of California (1984). Należy do grona najbardziej znanych polskich artystek poza granicami kraju. Jej światowa kariera zaczęła się od lat 60. XX wieku, kiedy zaczęła tworzyć abakany: miękkie formy rzeźbiarskie wykonane z farbowanego sizalu. Abakany zrywają z tkaniną jako materią przyścienną. Jej prace były rozwieszane u sufitu i wyglądały jak płaty skóry. Innym jej znanym projektem są struktury organiczne – obłe formy wykonane z workowatego płótna, wypełnionego miękką substancją. W latach 80. i 90. XX w. zaczęła eksperymentować z innymi technikami i materiałami jak: drewno, metal, kamień, ceramika. Zaczęła tworzyć realizacje przeznaczone do pokazywania w przestrzeni publicznej. Są eksponowane na całym świecie, a w Polsce w Poznaniu i Elblągu. Abakanowicz często tworzyła i pokazywała swoje prace w seriach, w celu wzmocnienia ekspresji obiektów i tym samym wpływu na przestrzeń. 6. Edward Dębicki (właściwie Edward Krzyżanowski) urodził się 4 marca 1935 r. w Kałuszu. Jest romskim poetą, pisarzem, muzykiem, akordeonistą, kompozytorem, założył zespół Terno, napisał ponad 200 pieśni, komponował m.in. dla Edyty Geppert, Anny German i Sławy Przybylskiej. Inicjator Międzynarodowych Spotkań Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa. Założył Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Cygańskiej im. Bronisławy Wajs Papuszy (co ciekawe Dębicki spędził dzieciństwo i młodość w taborze Wajsów). Autor m.in. książek „Ptak umarłych” i „Wczorajszy ogień” opowiadających tragedię Cyganów podczas II wojny światowej. Napisał muzykę do filmu dokumentalnego „Cygańskie pieśni Papuszy”. W 1986 r. został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi, w 2012 r. – Złotym Medalem Zasłużony dla Kultury Gloria Artis, a w 2016 r. Instytut Pamięci Narodowej nadał mu nagrodę Świadek Historii. Wielokrotnie był odznaczany w Gorzowie Wielkopolskim i województwie lubuskim. W 2012 r. Piotr Wójcik zrealizował o nim film dokumentalny „Choć raz zobacz, jak się kręcą tylne koła wozu. Edward Dębicki”. 7. Jerzy Nowosielski urodził się 7 stycznia 1923 r. w Krakowie, zmarł 21 lutego 2011 r. tamże. Jego matka była Polką, ojciec Łemkiem. Nowosielski był malarzem, rysownikiem, scenografem, filozofem i teologiem prawosławnym. Należy do jednych z najwybitniejszych polskich twórców XX w. Był asystentem Tadeusza Kantora. Reprezentował Polskę na Biennale w Wenecji. Od 1976 r. pracował na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Używał oszczędnej gamy kolorów i czystych braw, kontury określały kształt każdego elementu. Kompozycja nawiązuje do malarstwa bizantyjskiego i staroruskiej ikony. Postacie ludzkie i pejzaż u Nowosielskiego są bardzo syntetyczne. Na jego sztukę mocno wpływała duchowość. Bardzo ważną częścią twórczości Nowosielskiego były postacie kobiet. Namalowane milczące, w dziwnych pozach w nieokreślonej przestrzeni, niekiedy związane sznurami. Nowosielski sakralizował kobiecość. Innym bardzo ważnym nurtem jego twórczości były ikony, które miały przede wszystkim funkcje sakralne, czyli służyły do modlitwy. Kanon ikony modyfikował wedle siebie, czyli nie trzymał się ściśle zasad pisania ikon. Nowosielski był także twórcą monumentalnym. Ma w swoim dorobku wielkie realizacje, m.in. w kościołach w obrządku zarówno wschodnim, jak i zachodnim. 8. Nikifor – właściwie Epifaniusz Drowniak urodził się 21 maja 1895 r. w Krynicy, zmarł 10 października 1968 r. w Foluszu. Jeden z najwybitniejszych malarzy prymitywistów na świecie. Samouk. Jego matka była Łemkinią, ojciec nieznanym z nazwiska Polakiem. Dwukrotnie był przesiedlany z Krynicy na Ziemie Odzyskane (w okolice Szczecina) i za każdym razem wracał w rodzinne strony, aż w końcu pozwolono mu zostać. Wychowywał się w skrajnej biedzie, w czasie I wojny światowej został osierocony przez matkę. Miał wadę słuchu i mowy. Wyobcowany ze środowiska, uważany za osobę upośledzoną psychicznie. Nie wiadomo kiedy zaczął malować. Odkrył go ukraiński malarz Roman Turyn, który zaprezentował prace Nikifora kapistom. W latach 1948-1959 malarzem opiekowali się Ella i Andrzej Banachowie. Od 1960 r. opiekę nad Nikiforem sprawował krynicki malarz Marian Włosiński (od 1962 r. był opiekunem prawnym). Włosiński uważał swojego podopiecznego za geniusza, postanowił poświęcić dla niego swoją karierę. Krynicki był bardzo płodnym artystą – stworzył ok. 40 tys. prac, najlepsze powstały w latach 20. i 30 XX w. Malował na skrawkach papieru, ulotkach, tekturach. Malował akwarelami, temperą, farbą olejną, kredkami. Miał wystawy w Polsce, m.in. w Zachęcie oraz za granicą (m.in. w Paryżu, Wiedniu, Frankfurcie nad Menem, Brukseli). W 2004 r. Krzysztof Krauze nakręcił film biograficzny „Mój Nikifor” z genialną rolą Krystyny Feldman w roli tytułowej.

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Szlak tatarski na Podlasiu

Animacja „Szlak tatarski na Podlasiu”. 1. Muzeum Ziemi Sokólskiej w Sokółce powstało w 1980 r. Mieści się w XVIII-wiecznym budynku w centrum miasta. W muzeum są prezentowane trzy wystawy stałe dotyczące etnografii i historii regionu oraz jest osobna ekspozycja omawiająca dzieje Tatarów na Podlasiu. 2. Meczet w Bohonikach powstał prawdopodobnie w 1873 r. Drewniana świątynia została wybudowana na planie prostokąta jest pokryta czterospadowym dachem, zwieńczonym wieżą z kopułą, zakończoną półksiężycem. Meczet jest podzielny na 3 części – większą męską, mniejszą kobiecą i wspólny przedsionek. Podłogi są wyścielane dywanami, ściany – ozdobione zdjęciami ze świętych miejsc islamu oraz wyhaftowanymi cytatami z Koranu. Najważniejszym miejscem w meczecie jest mihrab – półokrągła wnęka wskazująca kierunek Mekki oraz minbar – kazalnica, z której imam wygłasza kazanie. 3. Największy cmentarz muzułmański w Polsce został założony w XVIII w. Jest tam ok. 250 grobów. Najstarszy nagrobek, który możemy datować, pochodzi z 1786 r. Najstarsze nagrobki mają zachowany charakter muzułmański – otoczone kamieniami, gdzie największy jest w okolicach głowy, a najmniejszy w nogach. Wszystkie groby są skierowane w kierunku Mekki. Nowsze groby mają już nagrobki podobne do tych widzianych na cmentarzach chrześcijańskich. W 2012 r. cmentarz został uznany przez Prezydenta Rzeczypospolitej za pomnik historii Polski. 4. Meczet w Kruszynianach jest najstarszym zachowanym meczetem na terenie Polski. Został zbudowany na przełomie XVII/XIX w. Drewniana budowla ma plan prostokąta o wymiarach 10x13 m. Meczet posiada dwie wieże, zwieńczane półksiężycem. Wnętrze jest podobnie urządzone jak w meczecie w Bohonikach. 5. Mizar w Kruszynianach został założony w II połowie XVII w. i jest czynny do tej pory. Najstarsza czytelna inskrypcja pochodzi z 1704 r. Podobnie jak mizar i meczet w Bohonikach także został uznany za pomnik historii Polski.

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Zadania

Ćwiczenie 1

W którym roku uchwalono Ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 2007

- 2005

- 2006

Ćwiczenie 2

Wskaż, ile mniejszości narodowych zamieszkuje w Polsce zgodnie z Ustawą o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 10

- 8

- 9

Ćwiczenie 3

W jakim mieście znajduje się jedyny w Polsce cmentarz karaimski?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Łódź

- Warszawa

- Białystok

Ćwiczenie 4

Ćwiczenie 5

Przyporządkuj religię do mniejszości narodowej.

Tatarzy polscy

karaimizmPołączony z: Tatarzy polscy

Karaimi

prawosławie lub grekokatolicyzmPołączony z: Karaimi

Łemkowie

islamPołączony z: Łemkowie

Ćwiczenie 6

Które z języków należą do grupy kipczackiej języków tureckich?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- karaimski

- tatarski

- romani

Ćwiczenie 7

Wybierz święta, które są obchodzone przez karaimów.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Święto Tygodni

- Święto Przaśników

- Święto Ofiarowania

Ćwiczenie 8

Gdzie w Polsce znajdują się najstarsze meczety?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Bohoniki

- Kruszyniany

- Białystok

Ćwiczenie 9

Ćwiczenie 10

Z której religii wywodzi się karaimizm?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- prawosławie

- judaizm

- islam

Ćwiczenie 11

Która mniejszość została przymusowo wysiedlona w ramach akcji Wisła?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Łemkowie

- Tatarzy polscy

- Karaimi

Ćwiczenie 12

Jak inaczej nazywano Tatarów polskich?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Karaimi

- Lipki

- Tatarzy litewscy

Ćwiczenie 13

Połącz w pary słowo z odpowiadającą mu definicją.

Krywulka

kodeks praw znany tylko RomomPołączony z: Krywulka

Mizar

karaimski dom modlitwyPołączony z: Mizar

Romanipen

ozdoba na szyję, wykonana ze szklanych paciorków, popularna m.in. u ŁemkińPołączony z: Romanipen

Kienesa

muzułmański cmentarzPołączony z: Kienesa

Słownik pojęć

Etnogeneza

proces powstawania, kształtowania i różnicowania się grup etnicznych.

Imam

muzułmański przywódca religijny. Prowadzi modlitwy, uczy religii, udziela ślubów, prowadzi pogrzeby.

Kienesa

inaczej kenesa. Jest to karaimski dom modlitwy.

Mizar

muzułmański cmentarz zlokalizowany na niewielkim wzniesieniu. Groby są otoczone kamieniami.

Muezzin

w islamie jest to mężczyzna, który zwołuje wiernych na modlitwy. W meczecie podczas nabożeństwa odpowiada na modlitwy imama.

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 4

Drewniany meczet w Bohonikach, fot. Kamila Gillmeister, szczescienacodzien.files.wordpress.com, CC BY-SA 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Bibliografia

Joanna Felicja Bilska, Michał Lubina, Agnieszka Apanasewicz, Antoni Trzmiel, Litwa, Łotwa i Estonia. Nadbałtyckim szklakiem, Kraków 2011, s. 110

Encyklopedia PWN w trzech tomach. Tom I, A-I, Warszawa 1999

Encyklopedia PWN w trzech tomach. Tom II, J-PI, Warszawa 1999

Łemkowie, red. Beata Machul-Telus, Warszawa 2013

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce, informator 2003, opr. Lech M. Nijakowski, Sławomir Łodziński, Warszawa 2003

Słownik etnograficzny, Terminy ogólne, red. Zofia Staszczak, Warszawa 1987

Ananiasz Zajączkowski, Zarys religii karaimskiej, Wrocław 2006

Ewa Michna, Łemkowie. Grupa etnograficzna czy naród?, Kraków 1995

Grzegorz Pełczyński, Karaimi Polscy, Poznań 2004

Jarosław Moklak, Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 1997

Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Warszawa 2013

Jerzy Ficowski, Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953

Jerzy Ficowski, Cyganie w Polsce. Dzieje i obyczaje, Warszawa 1989

Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, Warszawa 1986

Krzysztof Kościelniak, Muzułmanie polscy. Religia i kultura, Kraków 2016

Kurasz Irena, Mniejszość niemiecka na Dolnym Śląsku, Kraków 2015

Łodziński Sławomir, Warmińska Katarzyna, Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce w świetle Narodowego Spisu Powszechnego Ludności w 2011 roku, Warszawa 2016

Małgorzata Misiak, Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie, Wrocław 2006

Miśkiewicz Aleksander, Tatarzy wierni Polsce. Szkice z dziejów Tatarów polskich z XX wieku, Gdańsk 2017

Piotr Borawski, Aleksander Dubiński, Tatarzy polscy. Dzieje, obrzędy, legendy, tradycje, Warszawa 1986

Roman Reinfuss, Śladami Łemków, Warszawa 1990

Szymańska Agnieszka, Hess Agnieszka, Mniejszości narodowe, etniczne i religijne w przekazie mediów, Kraków 2014

Szymon Szyszman, Karaimizm. Historia i doktryna, Wrocław 2005

Strony internetowe:

www.culture.pl

www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/

www.jednizwielu.pl

www.karaimi.org

www.lemkounion.republika.pl

www.mniejszosci.narodowe.mswia.gov.pl/mne/prawo/zapisy-z-konstytucji-r/6481,Podstawowe-prawa.html

www.muzeum.tarnow.pl

www.romowie.com

www.romuzeum.pl

www.stat.gov.pl

www.stowarzyszenielemkow.pl

www.web.archive.org/web/20111105191202/http://www.trybunal.gov.pl/Wiadom/Komunikaty/20031003/20031003.pdf

www.sjp.pwn.pl

Table of Contents

Polska – kraj zróżnicowany kulturowo?