Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Ilustracja interaktywna

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia młodego mężczyznę opierającego się o kamienny postument. Młodzieniec ma owalną twarz. Prezentuje ją w całości. Ma czoło zasłonięte grzywką, głęboko osadzone oczy oraz niewielki nos i usta. Jego włosy są krótkie. Ma nagi tors. W prawej dłoni trzyma włócznię. Jego biodra opasa marszczona tkanina. Na skale leży pół kobieta, pół pantera. Przytula prawy policzek do lewego policzka młodzieńca. Postać ukazuje lewy półprofil. Jej twarz jest owalna. Ma cienkie brwi, zamknięte oczy, mały nos i wąskie usta. W tle ukazana jest pustynia.

Wizerunek femme fatale w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku

Fernand Khnopff, Pieszczoty (Sfinks), 1896

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Okres Młodej Polski to czas kulturowych zderzeń i niejednoznaczności. Bywa nazywany modernizmem z uwagi na pojawienie się nowych, dotąd niespotykanych tendencji oraz wzorców artystycznych, inni widzą w nim neoromantyzm. Na pograniczu stuleci spotkały się tradycja z dążeniem do otwarcia się na Europę i pierwszymi zwiastunami nowoczesności.

Obraz kobiet w literaturze i sztuce tego okresu był równie niejednoznaczny. Z jednej strony był związany ze współczesnym życiem: jego rytmem, tempem i rozmachem; z drugiej – odzwierciedlał zmęczenie i niepewność końca wieku. Wśród wielu typów młodych dziewcząt, pięknych kobiet czy starych matron, które stały się podmiotami europejskiej i polskiej twórczości artystycznej końca stulecia, znalazł się także typ kobiety fatalnej – femme fatale. Typ kontrowersyjny, ale też fascynujący.

Twoje cele

- Poznasz różne typy postaci kobiety fatalnej w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku.

- Określisz cechy kobiety fatalnej.

- Wyjaśnisz popularność kobiecych postaci hybrydycznych w literaturze i sztuce.

- Porównasz poetycki i malarski wizerunek postaci kobiety fatalnej.

- Zinterpretujesz poetycką ekfrazę obrazu Gustava Moreau Salome.

Przeczytaj

Femme fatale końca XIX wieku

Gustav Klimt, Judyta I, 1901

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Określenie „kobieta fatalna”, które funkcjonuje w języku jako związek frazeologiczny, odnosi się do kobiet przynoszących mężczyźnie nieszczęście. W XIX-wiecznej literaturze postać kobiety kuszącej i niebezpiecznej stała się popularna już w dobie romantyzmu. Przywoływano wówczas historie Kleopatry czy Herodiady, żeby pokazać zgubny wpływ kobiety na mężczyznę. Jednak prawdziwe zainteresowanie demonicznymi istotami przyniósł dopiero koniec stulecia. Był to czas, kiedy kobiety zaczynały się buntować, zabierać głos w sprawach publicznych, osiągać sukces w zawodach przewidzianych wcześniej jedynie dla mężczyzn. Stawały się – jak nieraz sądzono – coraz „groźniejsze”.

Karierę robiła wówczas filozofia Artura Schopenhauera (1788–1860), a także teorie twórcy psychoanalizy Zygmunta Freuda (1856–1939). Według założeń Schopenhauera i jego kontynuatorów miłość raczej niszczy osobowość mężczyzny, niż ją wzbogaca:

Wojciech Gutowski

Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości

Kobieta jest emisariuszką ślepej woli życia, dąży do pomnażania istot z góry skazanych na cierpienie i śmierć. Bezmyślna wykonawczyni instynktownych pragnień jest przeciwieństwem wyrafinowania […]. Erotyzm poniża jednostkę, jest przeżyciem pozornie czarującym, w istocie wulgarnym i w dodatku nieuniknionym, bo określonym przez biologiczny determinizm.

Źródło: Wojciech Gutowski, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Kraków 1997, s. 25.

Konflikt między kulturową a biologiczną sferą zachowań ludzkich stał się kluczowym problemem w poglądach także innych filozofów, w tym wiedeńskiego psychoanalityka Zygmunta Freuda. Ostatecznie doprowadził do powstania jednego z zasadniczych pytań epoki o to, czy kultura wynika bezpośrednio z natury, będąc jej swoistym przedłużeniem, czy też pozostaje w opozycji do niej.

Z drugiej strony postacią kobiecą szczególnie interesowała się secesja, eksponując jej prowokujący wizerunek. Kobieta fatalna końca XIX wieku stała się zatem istotą ambiwalentną. Przestała być bytem idealnym, nadprzyrodzonym i wiecznym, a stała się obiektem pożądania i podziwu, choć równocześnie pogardy i odrzucenia. Romantyczny i idealizowany obraz kobiety zamieniono na wizerunek istoty niejednoznacznej, ujmowanej w kategoriach naturalistycznych – drapieżnej, a przez to zagrażającej mężczyźnie. W taki też sposób uwieczniano ją w sztuce i literaturze przełomu stuleci.

Kobieta nowoczesna

W literaturze i sztuce Młodej Polski istoty fatalne były pokazywane wprost, jako kobiety należące do epoki, próbujące dorównać mężczyznom, znające swoją wartość, wabiące swoich partnerów. Pojawiły się kobiety, które choć ciągle należały do społeczeństwa pełnego konwenansów i przesądów, patriarchalnego i nietolerancyjnego, to zdawały sobie sprawę ze swojej tajemniczości i siły. Łamały tradycje uświęcone przez pokolenia i przeciwstawiły się wszelkim ówczesnym wygodom. W efekcie wizerunek współczesnej kobiety przełomu XIX i XX wieku  mógł momentami zrównać się z wizerunkiem femme fatale. Pojawiło się pojęcie mizoginizmu, czyli wyraźnej niechęci mężczyzn wobec kobiet, wynikający ze skrywanych lęków tak natury kulturowej, jak i biologicznej. Konflikt ten był zauważany już w teoriach filozoficznych pierwszej połowy XIX stulecia, m.in. w pismach Artura Schopenhauera, a następnie w poglądach wielu twórców i filozofów końca wieku, m.in. Zygmunta Freuda. Stał się także jednym z kluczowych elementów dekadentyzmu.

Wojciech Gutowski

Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości

[...] nienawiść do płci pięknej uznaje się za formę obrony przed zagrożeniem, jakie mężczyźni, dotąd niekwestionowani twórcy kultury, odczuwają wobec ofensywy kobiet wyemancypowanych, które pomyślnie konkurują z nimi na polu zawodowym i coraz częściej stają się stroną bardziej aktywną w kontaktach erotycznych.

Źródło: Wojciech Gutowski, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Kraków 1997, s. 21.

Franciszek Żmurko, Hetera, 1906

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Elżbieta Charazińska

Ćma nocna

Bohaterką nocnych miejskich widoków była młodopolska femme fatale. Spowita w czerń, spoglądająca kusząco spod szerokoskrzydłego kapelusza, stanowiła nieodłączny sztafaż miejskiej ulicy. Dla artystów fin de siècle’u, ubrana bądź naga, stanowiła symbol potęgi uczuć, namiętności zdolnej unicestwić każdego mężczyznę.

Źródło: Elżbieta Charazińska, Ćma nocna, [w:] Koniec wieku. Sztuka polskiego modernizmu 1890–1914, red. Ł. Kossowski, E. Charazińska, Warszawa 1996, s. 210.

Postacie biblijne

Biblijne bohaterki występują w malarstwie i literaturze nie tylko Młodej Polski, ale całej ówczesnej Europy. Rozpoznajemy wśród nich kilka postaci kobiecych ze Starego i Nowego Testamentu, m.in. Ewę, Judytę, Herodiadę, Salome i Marię Magdalenę. To właśnie one, postrzegane przez artystów i poetów nie tylko jako obiekty piękna, ale też jako postaci funkcjonujące w określonej kulturze i zmagające się z konkretnymi problemami, stały się najsłynniejszymi kobietami fatalnymi przełomu XIX i XX wieku.

John Collier, Lady Lilith, 1887

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kazimiera Zawistowska

Ewa I

Ewa I

Usnął Adam, skroń sparłszy o warkocze Ewy,

I w śnie Panu się kłaniał – bo stworzeniu z gliny,

Sad Edenu Pan otwarł z mnogością zwierzyny,

I dał jagód soczystość i zbóż złotych siewy,

I sytemu łask szczodrych – otworzył bok lewy,

I żywemu dał kwiatu powstać z jego kości.

Więc olśnion, wzrok napasłszy krasą tej piękności,

Usnął Adam, skroń sparłszy o warkocze Ewy.

I cisza – w łąk kobiercu spi Adam, spią trzody,

Edeńskie im wonieją zadrzemane ogrody…

I tylko, wraz z gwiazdami nad zacisznym rajem,

Dwie par źrenic bezsennych patrzy w siebie wzajem –

I do Ewy płonącej, złotowłosej głowy,

Wąż pnie ciała gibkiego oplot szmaragdowy.

Źródło: Kazimiera Zawistowska, Ewa I, [w:] Jan Marx, Młoda Polska, Wrocław 1997, s. 488–489.

Postacie historyczne

Rzadziej spotykamy w literaturze i sztuce postacie kobiece, które zaistniały jako wielkie miłośnice w historii świata. Jednak i one trafiły na karty tomików poetyckich i do malarstwa, także w Polsce. W cyklu sonetów Kazimiery Zawistowskiej Dusze pojawiła się m.in. Madame de Pompadour, Władysław Czachórski i Henryk Siemiradzki sięgnęli w swojej twórczości po postać Kleopatry.

Władysław Czachórski, Kleopatra, przed 1911

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kazimiera Zawistowska

Pompadour

Motylom barwy zabrały tęczowe,

Kwiatom woń wzięły, gołębicom loty,

Więc z gracją bogiń splatały gawoty,

Dla Króla-Słońce — róże jednodniowe.

Król-Słońce pragnął jakieś tchy ogniowe,

Wziąć z ustek Markiz — w purpurowe sploty,

Jak gromowładny, ciskał piorun złoty.

Król-Słońce gusta miewał Jowiszowe.

Ziewał na łożu... dziś moc pożądania

Krwią mu czerwoną w każdym bije tętnie.

Więc za ten uścisk, co go splótł namiętnie,

I dreszcz nieznanej rozkoszy odsłania —

Król-Słońce, wzniesion na ekstazy szczyty,

Francję pod stopy cisnął faworyty.

Źródło: Kazimiera Zawistowska, Pompadour, [w:] Jan Marx, Młoda Polska, Warszawa 1997, s. 492.

Słownik

ambiwalentny

(łac. ambo – obydwa, valens – silny) – zawierający sprzeczne uczucia, dwuznaczny

dekadentyzm

(fr. décadence – chylenie się ku upadkowi, schyłek) – pojęcie odnoszone do opisu prądu artystycznego bądź światopoglądu i wiążącej się z nim postawy. O dekadentyzmie możemy mówić w odniesieniu do różnych momentów dziejów (np. schyłek Cesarstwa Rzymskiego), w tym także przełomu XIX i XX wieku. Jego głównymi składnikami są: pesymizm, subiektywizm, bierność i sceptycyzm. Wynikał z podważenia optymistycznych założeń pozytywistycznych

determinizm

(łac. determinare – oddzielić, ograniczyć) – koncepcja filozoficzna zakładająca, że wszelkie działania i zjawiska są od siebie zależne i połączone związkiem przyczynowo-skutkowym

femme fatale

(fr., dosł. kobieta fatalna) – wyrażenie oznaczające kobietę niebezpieczną dla mężczyzny, stanowiącą dla niego zagrożenie, przynoszącą mu zgubę. Femme fatale to kobieta świadoma swojej siły psychicznej oraz walorów fizycznych, umiejętnie zdobywająca mężczyznę i porzucającą go

konwenans

(fr. convenance) – obowiązująca norma społeczna

mizoginizm

(gr. misos – nienawiść, gyne – kobieta) – warunkowana odmiennością płciową nienawiść, pogarda lub nieufność wobec kobiet, wyrażająca się m.in. w ich społecznym wykluczeniu, dyskryminacji ze względu na płeć

patriarchalny

(gr. patria – rodowód, pochodzenie < patēr – ojciec; arkhō – rządzić, panować) – oparty na władzy najstarszego mężczyzny w rodzinie, np. ojca

Prezentacja multimedialna

Polecenie 1

Odpowiedz, dlaczego kobiece postaci hybrydyczne stały się popularne w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku. W swojej wypowiedzi odwołaj się do informacji na temat femme fatale zawartych w sekcji „Przeczytaj” oraz przywołaj wybrane teksty poetyckie.

Uzupełnij

Polecenie 2

Wybierz jeden z zamieszczonych w galerii wierszy i odnieś jego treść do towarzyszącego mu obrazu. Określ dostrzeżone podobieństwa i różnice.

Uzupełnij

Kobiece postacie hybrydyczne w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku

Słownik

hybrydyczny

(fr. hybride < łac. hybrida – mieszaniec, coś nienaturalnego) – odnoszący się do pojęcia „hybryda”; złożony z różnych elementów, często niepasujących do siebie

Ilustracja interaktywna

Biblijna Salome jako femme fatale

Polecenie 1

Na podstawie zamieszczonych na ilustracji fragmentów artykułu wyjaśnij, skąd wzięło się zainteresowanie postacią Salome wśród twórców przełomu XIX i XX wieku.

Uzupełnij

Ilustracja interaktywna przedstawia wnętrze mrocznej sali ozdobionej orientalnymi motywami. Na pierwszym planie tańczy półnaga kobieta. Postać ukazuje prawy profil. Unosi ręce i wygina biodra. Ma bardzo długie, złote włosy. Na ramionach ma długą, purpurową pelerynę. Do pasa upiętego na biodrach ma umocowaną opadającą na nogi kobiety półprzezroczystą tkaninę. Na wprost niej ukazana jest głowa Jezusa Chrystusa. Postać ukazuje lewy profil. Twarz mężczyzny jest szczupła. Ma on półdługie włosy. Wokół głowy znajduje się łuna rozświetlająca ciemną komnatę. Na drugim planie stoją postaci. Obserwują tańczącą kobietę. Opis punktu znajdującego się na obrazie: 1.

Dzieła Gustawa Moreau, wykształconego na wzorach malarstwa akademickiego i romantycznego, nie mieszczą się w jednoznacznej definicji. Najchętniej wpisuje się tę twórczość w nurt symbolistyczny, rezygnujący z mimetycznego odtwarzania natury na rzecz odwołań o charakterze idealistycznym. Marzenia, wizje odległe i tajemnicze, przesłania biblijne, mity, legendy ukształtowały świat jego dam z jednorożcami, argonautów powracających z wyprawy po złote runo, Orfeusza i Edypa, Kleopatry, Ledy, Galatei czy Heleny trojańskiej. Do tej przestrzeni należą też nowotestamentowe postaci Salome i jej matki Herodiady, jedne z najsłynniejszych wcieleń modernistycznej femme fatale, do których w swoich rysunkach powracał Moreau co najmniej kilkaset razy, a ostatecznie uwiecznił je na kilkunastu obrazach olejnych i akwarelach.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 144., 2.

Krótkie wzmianki na temat śmierci Jana Chrzciciela znajdujemy w dwóch Ewangeliach. Zarówno św. Mateusz […], jak i św. Marek […] zamknęli swoje przekazy zaledwie w 12 wersetach, w których zdołali zmieścić informacje dotyczące powodu, dla którego Jan został uwięziony, a następnie okoliczności jego zgładzenia. Pierwszoplanowa postać ewangeliczna, której losy zostały jednoznacznie określone, a zatem nie dają szerokich możliwości interpretacyjnych, w realizacjach plastycznych straciła swoje znaczenie na rzecz barwniejszych i pozwalających na większe modyfikacje o charakterze ikonograficznym postaci kobiecych, a szczególnie Salome, która stała się tematem setek obrazów.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 144., 3.

Opowieść o śmierci Jana Chrzciciela potrzebowała kilku węzłów dramatycznych, na których mogliby się skupić malarze. Stały się nimi: taniec Salome przed Herodem i jego gośćmi podczas uczty wydawanej z okazji urodzin tetrarchy, moment śmiertelnego uderzenia oraz triumfalna prezentacja głowy świętego przez dziewczynę bądź samego kata.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 144., 4.

Osobną grupę przedstawień stanowią liczne sceny, w których uczestniczy kat. Są to albo prezentacje zebranego wokół miejsca kaźni tłumu gapiów, pośród których znajduje się także Salome, albo przekazania przez oprawcę ściętej głowy z rytualnym umieszczeniem jej na misie. Ten typ zbiorowej sceny, wymagający kunsztu w oddaniu relacji między licznymi postaciami, ich gestykulacji i mimiki cieszył się szczególną popularnością w XVII wieku.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 145., 5.

W końcu też powstał ikonograficzny typ przedstawienia, który można określić jako „Salome triumfującą”. Jest to zwykle pełnopostaciowy portret urodziwej młodej kobiety, wraz z kolejnymi wiekami coraz bardziej pewnej swoich wdzięków i władzy nad pokonanym mężczyzną, trzymającej przed sobą misę z leżącą na niej ściętą głową Jana Chrzciciela. To typ, który często występował już w XVI stuleciu, żeby wymienić chociażby te najbardziej znane obrazy: Tycjana (ok. 1515) czy Łukasza Cranacha Starszego (ok. 1530), popularny także później.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 145–146., 6.

W XIX wieku, a szczególnie już w dobie symbolizmu został zmodyfikowany, a w niektórych wypadkach doprowadzony wręcz do skrajności. Pojawia się bowiem Salome jeszcze bez misy, ale swoim przepełnionym erotyzmem tańcem zapowiada zbliżającą się tragedię (np. na obrazie Roberta Henriego z 1909 roku), u Franza von Stucka (1906) zza pleców obnażonej do pasa tancerki wyłania się czarna służąca trzymająca przed sobą misę z głową, albo jeszcze bardziej prowokacyjnie, jak na znanym obrazie Henriego Regnaulta (1870) – siedząca postać, przyciągająca widza magnetyzującym wzrokiem i prowokacyjnym uśmiechem, trzymająca na kolanach miecz i pustą misę.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 146., 7.

Nie obyło się też […] bez elementów nekrofilii, tak chętnie wykorzystywanych również przez literaturę przełomu stuleci. Nie tylko na grafikach Aubreya Beardsleya (1893), stworzonych jako ilustracje do dramatu Oscara Wilde`a [Salome], pojawia się pełna erotyzmu i żądzy postać. […]

“Nie chciałeś dać mi swych ust, bym mogła je całować. Cóż, uczynię to teraz. Teraz je będę całować. Będę gryźć jak owoc. Tak, b ę d ę je całować. Jak powiedziałam. Czyż nie? Czyż nie mówiłam tego? I oto nadeszła chwila...”Indeks górny 1

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 146.

Indeks górny 1 Oscar Wilde, Salome, [w:] tegoż, Dwie sceny miłosne. Salome. Tragedia florencka, tłum. A. Libera, Warszawa 2003, s. 92. , 8.

Ale i w polskich literackich interpretacjach historii Salome odnajdziemy podobne wersy. Wojciech Gutowski twierdzi, że właśnie w naszej literaturze przełomu wieków można wskazać interesujące przykłady „symfonii krwi”. Istotne jest jednak i to, że “[...] w kręgu nekrofilsko-sadystycznej uczuciowości pojawiają się ślady marzeń o miłości twórczej, pojawia się fantazmat objawicielki ukrytych prawd o istocie bytu, ale te pogłosy wrażliwości romantycznej zostają stłumione przez natłok wizji destrukcji, w których ważną rolę odgrywa paralelny do motywu krwi obraz wulkanicznej lawy”Indeks górny 1. Taką Salome odnajdziemy przede wszystkim w hymnie Jana Kasprowicza i jego dramacie Uczta Herodiady.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 146–147.

Indeks górny 1 Wojciech Gutowski, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Kraków 1997, s. 36. , 9.

Pojawiały się także, nie zawsze udane, ale bardzo popularne w epoce, poetyckie ekfrazy na temat płótna Gustawa Moreau, dopisując kolejne ogniwo w łańcuchu dzieł powstałych z inspiracji biblijnego przekazu. Jednym z takich poetyckich opisów, odwołujących się do wystawionego na paryskim Salonie w 1876 roku obrazu Widzenie (Apparition), prezentowanego obecnie w paryskich zbiorach przy rue de La Rauchefoucauld, stworzyła polska poetka i wielbicielka sztuki, namiętnie odkrywająca europejskie zbiory muzealne, Zuzanna Rabska:

“Rozgorzała swym tańcem przed Tetrarchy tronem,

Stężała nagle w spazmie szału płomiennego...

Dłoń wyciąga ze zgrozą – oto widzi jego,

Święty Jan się jej jawi w okręgu złoconem...

Ciało młode od żądzy pała purpurowej,

Piersi drgają pod ciężkim z złota napierśnikiem,

Źrenice są pragnienia jednym głośnym krzykiem, –

Nie chce tańczyć... Przed królem już nie schyli głowy,

Wciąż czeka... A tam świeci klejnot nad klejnoty,

Krwawy, jako rubin w tęczy szczerozłotej,

Surowy, jak złom kruszcu...

Przepychem kamieni

Świecąc i swą nagością, patrzy w lica Jana,

I młodości swej żarem wszystka rozedrgana,

Od rozkoszy tajemnej bezwstydnie się mieni”.

Indeks dolny Justyna Bajda, Poetyckie wędrówki po galeriach sztuki. Spotkanie czwarte: „Salome” (Gustaw Moreau, Zuzanna Rabska), „Wędrujemy” 2006, nr 3–4, s. 148.

Indeks górny 1 Zuzanna Rabska, Salome, [w:] tejże, W płonącym lesie, Warszawa 1918, s. 88.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Gustave Moreau, Zjawa (Widzenie), 1876

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Polecenie 2

Wynotuj nazwiska artystów, którzy sięgali w swojej twórczości po motyw Salome. W dostępnych źródłach znajdź dwa dzieła odnoszące się do historii biblijnej i porównaj je. Opisz występujące między nimi podobieństwa i różnice.

Wynotuj nazwiska artystów, którzy sięgali w swojej twórczości po motyw Salome. W dostępnych źródłach znajdź dwa dzieła odnoszące się do historii biblijnej i porównaj je. Wskaż między nimi podobieństwa i różnice.

Uzupełnij

Słownik

ekfraza

(gr. ekphrasis – dokładny opis) – literacki (prozatorski, poetycki) opis dzieła sztuki

nekrofilia

(gr. nekrós – martwy, filia – miłość) – dewiacja seksualna polegająca na potrzebie kontaktu seksualnego ze zwłokami

Ćwiczenie 1

Zaznacz te momenty z życia Salome, które cieszyły się szczególnym zainteresowaniem jako temat dzieł literackich i plastycznych.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- pocałunek składany przez Salome na ustach Jana Chrzciciela

- wczesne dzieciństwo Salome

- taniec Salome przed Herodem

- Salome trzymająca w rękach misę ze ściętą głową Jana Chrzciciela

- potajemne spotkania z Janem Chrzcicielem

Ćwiczenie 2

Określ elementy obrazu Gustave’a Moreau Salome, do których odniosła się Zuzanna Rabska w poetyckiej ekfrazie dzieła.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Marzenna Śliwka

Przedmiot: Język polski

Temat: Wizerunek femme fatale w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy i rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

5) interpretuje treści alegoryczne i symboliczne utworu literackiego;

6) rozpoznaje w tekstach literackich: ironię i autoironię, komizm, tragizm, humor, patos; określa ich funkcje w tekście i rozumie wartościujący charakter;

9) rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi; poddaje ją refleksji;

11) rozumie pojęcie motywu literackiego i toposu, rozpoznaje podstawowe motywy i toposy oraz dostrzega żywotność motywów biblijnych i antycznych w utworach literackich; określa ich rolę w tworzeniu znaczeń uniwersalnych;

13) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty, dostrzega kontynuacje i nawiązania w porównywanych utworach, określa cechy wspólne i różne;

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

6) odczytuje pozaliterackie teksty kultury, stosując kod właściwy w danej dziedzinie sztuki;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

11) stosuje zasady poprawności językowej i stylistycznej w tworzeniu własnego tekstu; potrafi weryfikować własne decyzje poprawnościowe;

12) wykorzystuje wiedzę o języku w pracy redakcyjnej nad tekstem własnym, dokonuje korekty tekstu własnego, stosuje kryteria poprawności językowej.

IV. Samokształcenie.

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

4) porównuje teksty kultury, uwzględniając różnorodne konteksty;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach: esej, interpretacja porównawcza, reportaż, felieton.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- pozna różne typy postaci kobiety fatalnej w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku;

- określi cechy kobiety fatalnej;

- wyjaśni popularność kobiecych postaci hybrydycznych w literaturze i sztuce;

- porówna poetycki i malarski wizerunek postaci kobiety fatalnej;

- zinterpretuje poetycką ekfrazę obrazu Gustava Moreau Salome.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- z użyciem e-podręcznika;

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- elementy gry narracyjnej (RPG).

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Przygotowanie do zajęć. Na kilka dni przed lekcją nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał: Wizerunek femme fatale w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku.

Uczestnicy zajęć zapoznają się przed lekcją z treścią materiału (sekcja „Przeczytaj”) oraz z materiałem w sekcji „Prezentacja multimedialna” – Kobiece postacie hybrydyczne w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku. Będą to podstawowe informacje potrzebne uczniom do wykonania pracy przed i w trakcie lekcji. Później nauczyciel informuje uczestników zajęć, że będą pracowali w grupach, a ich celem będzie opracowanie strony internetowej Wehikułem czasu do…, czyli śladami femme fatale. Przeprowadza losowanie uczniów do sześciu zespołów: Muzycznie, Plastycznie, Gadżeciarsko, Filmowo, Z przymrużeniem oka, Właściciele.

Poszczególne grupy będą się zajmowały wyszukaniem informacji w określonej dziedzinie:

Muzycznie – prześledzenie motywów związanych z tematem w muzyce współczesnej;

Plastycznie – wykorzystanie pomysłów, odwołanie się do elementów sztuki współczesnej, kolaże, okładki płyt;

Gadżeciarsko – wybór ciekawych pomysłów na wykorzystanie motywu kobiety fatalnej w kulturze masowej, przedmiotach codziennego użytku (naczynia, ubiór, wystrój wnętrz);

Filmowo – tematyka filmów, nawiązanie do malarstwa i utworów literackich;

Z przymrużeniem oka – żartobliwe wykorzystanie motywu we współczesnej kulturze;

Właściciele – zapoznanie się z tematyką, tak by móc ocenić pracę pozostałych grup. Ustalenie oczekiwań dotyczących produktu, a podczas prezentacji efektów pracy pozostałych zespołów zwrócenie uwagi na poprawność merytoryczną i językową tekstów.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy temat lekcji oraz cele zajęć, omawiając lub ustalając razem z uczniami kryteria sukcesu.

2. Nauczyciel inicjuje rozmowę wprowadzającą w temat lekcji. Zwraca uwagę na fakt, że obraz kobiet w literaturze i sztuce Młodej Polski był niejednoznaczny. Z jednej strony był związany ze współczesnym życiem: jego rytmem, tempem i rozmachem; z drugiej – odzwierciedlał zmęczenie i niepewność końca wieku. Wśród wielu typów młodych dziewcząt, pięknych kobiet czy starych matron, które stały się podmiotami europejskiej i polskiej twórczości artystycznej końca stulecia, znalazł się także typ kobiety fatalnej – femme fatale. Typ kontrowersyjny, ale też fascynujący

Faza realizacyjna:

1. Praca w grupach. Nauczyciel rozpoczyna zasadniczą część lekcji, wprowadzając fabularną sytuację: Jesteście zespołami webmasterów i copywriterów opracowujących stronę internetową„Wehikułem czasu do…, czyli śladami femme fatale”. Właścicielom zależy na zwiększeniu popularności strony. Waszym zadaniem jest przygotować materiał, dokonać selekcji informacji, zaplanować stronę pod kątem merytorycznym, zadbać o jej atrakcyjność, aby zawierała wiele ciekawych treści i przyciągała uwagę. Wasi graficy muszą zaprojektować nowoczesne, a jednocześnie nawiązujące do tematyki tytuły podstron. Swój pomysł przedstawcie za pomocą prezentacji multimedialnej (plakatu). Przygotujcie odpowiednie argumenty, aby przekonać Właścicieli, że warto zamieścić wasz materiał.

Uczniowie pracują nad swoimi pomysłami i ich prezentacją przez wyznaczony czas.

2. Prezentacje grup. Liderzy poszczególnych zespołów prezentują pomysły, argumentując ich przydatność i atrakcyjność dla odbiorcy. Grupa Właścicieli przysłuchuje się propozycjom, ewentualnie zadaje pytania.

3. Dyskusja nad propozycjami. Właściciele dyskutują ze sobą na temat prezentacji. Nauczyciel komentuje efekty pracy grup.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel ponownie odczytuje temat lekcji i inicjuje krótką rozmowę, zadając pytania:

- Jakie refleksje nasuwają się wam po dzisiejszych zajęciach?

- Czy, według was, warto, by współcześni artyści inspirowali się dziełami twórców z poprzednich epok?

- Jakie znaczenie ma dla was fakt, że pracowaliście w grupach?

- Jakie są zalety i wady tej współpracy?

Uczniowie dzielą się refleksjami. Nauczyciel podsumowuje działania i wypowiedzi.

Praca domowa:

1. Dlaczego kobiece postaci hybrydyczne stały się popularne w poezji i sztuce przełomu XIX i XX wieku? W swojej wypowiedzi odwołaj się do informacji na temat femme fatale zawartych w sekcji „Przeczytaj” oraz przywołaj wybrane teksty poetyckie.

Materiały pomocnicze:

- Wojciech Gutowski, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Kraków 1997.

- Koniec wieku. Sztuka polskiego modernizmu 1890–1914, red. Ł. Kossowski, E. Charazińska, Warszawa 1996.

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą przed lekcją zapoznać się z multimedium z sekcji „Prezentacja multimedialna”, aby aktywnie uczestniczyć w zajęciach i pogłębiać swoją wiedzę.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Ilustracja interaktywna

Dla nauczyciela