Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia kartkę z zapisanym odręcznie tekstem.

Rozpoznawanie i analizowanie podstawowych problemów i zagadnień hermeneutyki na wybranych przykładach

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Hermeneutyka oznaczała w starożytności sztukę objaśniania, które w szczególności dotyczyło świętych tekstów. Współczesna filozofia hermeneutyczna łączy w swojej problematyce zagadnienia egzystencji człowieka w świecie, jego rozumienia i interpretacji. W tej lekcji zobaczysz, w jaki sposób problemy te przedstawione są w tekstach czołowego przedstawiciela hermeneutyki – niemieckiego filozofa Hansa-Georga Gadamera.

Twoje cele

- Przeanalizujesz fragmenty tekstów Hansa-Georga Gadamera – czołowego przedstawiciela współczesnej hermeneutyki.

- Zrekonstruujesz na podstawie tekstów źródłowych znaczenie podstawowych kategorii hermeneutycznych: rozumienia, koła hermeneutycznego oraz przesądów.

- Wskażesz podstawowe problemy hermeneutyki w tekstach źródłowych.

Przeczytaj

Rozumienie

Podstawową kategorią filozofii hermeneutycznej jest rozumienie. Według Wilhelma Diltheya (1833-1938) rozumienie jest metodą uchwytywania sensu przejawów życia duchowego człowieka. W hermeneutyce Martina Heideggera (1889-1976) rozumienie stanowi podstawowy wymiar istnienia człowieka. U Hansa-Georga Gadamera (1900-2002) modelem rozumienia jest rozmowa – oznacza ono porozumienie prowadzących ze sobą dialog ludzi. Rozumienie możliwe jest dzięki językowi oraz dziejowości. Ta ostatnia kategoria oznacza, że rozumienie nie rozpoczyna się nigdy od zera, nie ma swojego punktu początkowego, lecz zawsze wyrasta z jakiejś tradycji. A zatem rozumienie zawsze okazuje się uwarunkowane przez kontekst historyczny i kulturowy, w którym jest zanurzone.

Dziecko, które nie umie mówić, nie wie, czego chce. Dopiero, gdy pozna słowo, określające przedmiot, o który mu chodzi, rozumie sens swojego pragnienia. W hermeneutyce Heideggera i Gadamera człowiek nie używa języka jak narzędzia, lecz istnieje w języku. Tylko dlatego, że język wyprzedza i ogarnia naszą egzystencję, rozumiemy świat, w którym żyjemy.

Źródło: Needpix, domena publiczna.

Hans-Georg Gadamer

Tekst i interpretacja

Problemy hermeneutyki zostały początkowo rozwinięte w poszczególnych naukach, zwłaszcza w teologii oraz prawie, na końcu zaś także w naukach historycznych. Ale już w niemieckim romantyzmie był głęboko zakorzeniony pogląd, że rozumienie i interpretowanie wchodzi w grę nie tylko przy utrwalonych w piśmie ekspresjach życia, jak to sformułował Dilthey, ale dotyczy ogólnego stosunku ludzi do siebie nawzajem oraz do świata. Zyskuje to wyraz nawet w słowach pochodnych, jak choćby w słowie zrozumienie. W języku niemieckim rozumienie oznacza także: mieć zrozumienie dla czegoś. Zdolność rozumienia jest podstawową dyspozycją człowieka, która realizuje się w jego współżyciu z innymi, a w szczególności dokonuje się na drodze języka oraz rozmowy. Dlatego roszczenie hermeneutyki do uniwersalności pozostaje poza wszelkim wątpieniem.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Tekst i interpretacja, [w:] Anna Burzyńska, Teorie literatury XX wieku. Antologia, red. M. P. Markowski, tłum. P. Dehnel, Kraków 2006, s. 213.

Koło hermeneutyczne

Zrozumienie sensu przedmiotu, który jest częścią pewnej całości (świata), jest niemożliwe bez uprzedniej znajomości tej całości. Lecz nasze rozumienie całości przejawia w rozumieniu jej części. Rozumienie ma więc strukturę kolistą – zawsze zakłada pewne „przedrozumienie” sensu, który próbujemy zrozumieć. W hermeneutyce ten aspekt rozumienia nazywany jest kołem hermeneutycznym.

Friedrich Schleiermacher (1768–1834) był teologiem oraz tłumaczem (przełożył na niemiecki większą część dzieł Platona). Uczynił on hermeneutykę uniwersalną (a nie tylko teologiczną) metodą interpretacji tekstów. Sformułował również ideę koła hermeneutycznego – interpretacja polega na rozumieniu części w kontekście całości oraz całości w odniesieniu do poszczególnych części.

Źródło: Flickr, domena publiczna.

Hans-Georg Gadamer

Tekst i interpretacja

Heidegger z zamiarem krytycznej i polemicznej analizy rozumienia oparł się na wcześniejszej stylistyce, mówiącej o kole hermeneutycznym, zachowując je w jego pozytywności oraz czyniąc pojęciem w swojej analityce Dasein. Nie można jednak zapominać, że nie chodzi tutaj o kolistość jako metafizyczną metaforę, ale o strukturę pojęcia logicznego, które w teorii dowodu naukowego zajmuje swoją odrębną pozycję jako nauka o circulus vitiosus. Pojęcie kola hermeneutycznego wyraża zatem fakt, że w obszarze rozumienia nie ma miejsca na żadne wyprowadzanie czegoś jednego z czegoś drugiego, a logiczny błąd kolistości dowodzenia nie jest żadnym błędem rozumienia, lecz stanowi właściwy opis jego struktury.

Błędne koło (łac. circulus vitiosus) to błąd logiczny, polegający na kulistości rozumowania. Przesłankę, na podstawie której wyprowadzono wniosek, stosuje się również do jego uzasadnienia.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Mówienie o kole hermeneutycznym jako czymś różnym od ideału wnioskowania logicznego zapoczątkował w ślad za Schleiermacherem Dilthey.

Jeśli przy tym uwzględni się rzeczywisty dystans, jaki dzieli pojęcie rozumienia od zwyczaju językowego, wówczas mowa o kole hermeneutycznym wskazuje w istocie na strukturę samego bycia-w-świecie, to znaczy na zniesienie podziału na podmiot i przedmiot, leżące u podstaw Heideggerowskiej transcendentalnej analityki Dasein.

Tak jak ten, kto wie, jak używa się narzędzia, nie czyni go przedmiotem, ale pracuje wraz z nim, tak też rozumienie, w którym Dasein rozumie samo siebie w swym byciu oraz w świecie, nie jest żadnym zajmowaniem stanowiska wobec określonych przedmiotów poznania, lecz samym byciem-w-świecie Dasein.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Tekst i interpretacja, [w:] Anna Burzyńska, Teorie literatury XX wieku. Antologia, red. M. P. Markowski, tłum. P. Dehnel, Kraków 2006, s. 214.

Podobnie jak rzemieślnik, który zna się na swoim fachu, człowiek „zna się” na świecie, w którym żyje. Heidegger przeciwstawia się tradycyjnemu przeciwstawieniu podmiotu (człowieka) oraz przedmiotu (poznania). Za pomocą kategorii bycia-w-świecie traktuje rozumienie jako sposób bycia – człowiek rozumie świat, bo jest w nim zadomowiony, współistnieje w nim z przedmiotami.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Czym są przesądy?

Przesąd to ważna kategoria wielu koncepcji poznania. Negatywne konotacje, jakie przypisujemy temu słowu w mowie potocznej, wynikają z  faktu, że przesądy uznawano zazwyczaj za przeszkodę w skutecznym poznawaniu świata. Tymczasem hermeneutyka wykorzystuje tę kategorię, by pokazać, że nasze poznanie jest ciągle i nieuchronnie warunkowane przez język.

Język, którym mówimy, czyli używane przez nas pojęcia, sensy i  znaczenia, są niejako warstwą, która przesłania, skrywa rzeczywistość. Lecz gdyby języka nie było, nic w ogóle nie moglibyśmy zrozumieć ani wyrazić. Język zasłania nam świat tylko pozornie. W rzeczywistości, według hermeneutyki, jego obecność sprawia, że możemy rozumieć. Język, który ukierunkowuje więc zawsze nasze poznanie, jest zarazem warunkiem jego możliwości.

Przesądy – czy możliwe jest nieuwarunkowane, bezzałożeniowe poznanie?

Auguste Comte (1798–1857) jest uznawany za twórcę pozytywizmu, do którego odnosi się tutaj Gadamer. Pozytywizm postulował ograniczenie się w nauce tylko do tych metod poznania, które są bezzałożeniowe i odnoszą się do faktów. W praktyce, pozytywiści dokonywali przeszczepienia metodologii badań przyrodoznawczych, na inne – na przykład humanistyczne – dziedziny nauki.

Źródło: Jean-Pierre Dalbéra z Paryża, Francja, Portret Auguste Comte, 17.04.2008 r., dostępny w internecie: Wikimedia Commons/www.augustecomte.org, licencja: CC BY 2.0.

Hans-Georg Gadamer

Semantyka i hermeneutyka

Hermeneutyka wkracza bowiem tam tylko, gdzie zakłócony został proces porozumienia i porozumienia z samym sobą. [Dwie] potężne formy zakrycia przez mówienie, które refleksja hermeneutyczna powinna wziąć pod uwagę przede wszystkim i które chciałbym teraz rozważyć, dotyczą tego właśnie zakrycia, określającego cały ludzki stosunek do świata. Jedna — to milczące korzystanie z przesądów. Podstawowa struktura naszego języka w ogóle polega na tym, że aprioryczne pojęcia i aprioryczne rozumienie, trzymając się ciągle w cieniu, dyrygują tym, co mówimy tak, że uświadomienie sobie tych przesądów jako takich wymaga swoistego załamania się sensu, wskazywanego przez intencję naszych słów. Załamanie takie jest na ogół rezultatem nowego doświadczenia. To ono sprawia. że wstępny pogląd jest już nie do utrzymania. Podstawowe przesądy są jednak potężniejsze; zabezpieczają się przed obaleniem, pretendując do oczywistej pewności, ba — nawet przedstawiają się w postaci rzekomo wolnej od przesądów i w ten sposób umacniają swą ważność. Językową postać umacniania przesądów znamy jako uparte powtarzanie, właściwe wszelkiej dogmatyce. Znamy ją jednak także z nauki — spotykamy ją choćby tam, gdzie mając na względzie bezzałożeniowe poznanie i obiektywność nauki, przenosi się metody jakiejś już sprawdzonej nauki, na przykład fizyki, bez metodycznej modyfikacji na inne obszary, na przykład na poznawanie społeczeństwa. […]

Tymczasem refleksja hermeneutyczna ma zasięg uniwersalny. […] Podstawą nauki jest partykularność jej przedmiotu, który został ukonstytuowany jako przedmiot przez obiektywizujące metody samej nauki. Jako nowożytna nauka metodyczna, nauka określona jest przez swą początkową rezygnację — rezygnację ze wszystkiego, co wymyka się metodyce jej własnego postępowania. […] W ten sposób nauka stwarza pozór totalności poznania, pozór, za którym kryją się społeczne przesądy i społeczne interesy. Pomyślmy choćby o roli ekspertów we współczesnym społeczeństwie, o tym, że gospodarka i polityka, wojna i wymiar sprawiedliwości określone są w większym stopniu przez głos ekspertów niż przez gremia polityczne reprezentujące wolę społeczeństwa.

Krytyka hermeneutyczna staje się jednak rzeczywiście produktywna dopiero wówczas, gdy dokonuje autorefleksji; gdy poddaje refleksji także swój własny wysiłek, tzn. swe własne uwarunkowanie i własną zależność. Refleksja hermeneutyczna, która to robi, zbliża się, moim zdaniem, do rzeczywistego ideału poznania — ponieważ uświadamia nam również iluzję samej refleksji. Świadomość krytyczna, która wykrywa wszędzie przesądy i zależności, ale samą siebie uznaje za absolutną, tzn. za pozbawioną przesądów i niezależną, tkwi z konieczności w urojeniach. Ona sama motywowana jest bowiem przez to, co krytykuje. Jest zależna w nieredukowalny sposób od tego, co obala. Pretensja do zupełnej wolności od przesądów — czy to w postaci iluzji absolutnego oświecenia, czy jako iluzja empirii wolnej od wszelkich przesądów tradycji metafizycznej, czy jako iluzja przezwyciężenia nauki przez krytykę ideologii jest naiwnością.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Semantyka i hermeneutyka, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1977, nr 4/34, s. 182–183.

Przedmiot hermeneutyki

Hans-Georg Gadamer

Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja

W każdym razie świadomość oświecona hermeneutycznie, poddając refleksji samą siebie, daje — moim zdaniem — świadectwo wyższej prawdzie. Prawdą świadomości hermeneutycznej jest mianowicie prawda przekładu. Wyższość tej prawdy polega na tym, że daje ona możliwość przyswojenia czegoś obcego; prawdziwy przekład nie dokonuje bowiem tylko krytycznej destrukcji ani nie odtwarza czegoś bezkrytycznie, lecz interpretuje posługując się własnymi pojęciami w swym własnym horyzoncie, wykazując na nowo znaczenie tego, co tłumaczy. Dzięki przekładowi, który konfrontuje prawdę czegoś obcego z własną prawdą, to co obce i to co swojskie zbiegają się w nową postać. Taka forma hermeneutycznej praktyki refleksyjnej znosi w pewnym sensie to, co dane w językowej postaci, wyjmując je z jego własnej językowej struktury świata. Jednakże to ono samo, to, co dane — a nie tylko nasz pogląd o nim — zostaje włączone w nową językową wykładnię świata.

W tym procesie ciągłego, choć skończonego ruchu myśli, w procesie, w którym jest miejsce także dla czegoś obcego, innego, wychodzi na jaw potęga rozumu. Wie on, że poznanie ludzkie jest ograniczone i pozostaje ograniczone nawet wtedy, gdy uświadamia sobie własne granice. Tak więc refleksja hermeneutyczna uprawia samokrytykę swej myślącej świadomości, przekładającej wszystkie swoje abstrakcje, także poznanie naukowe, z powrotem na całość ludzkiego doświadczenia świata.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, „Semantyka i hermeneutyka” 1977, nr 4/34, s. 183.

Według Gadamera językowe rozumienie świata poprzedza wszelkie poznanie. Mówiąc o świecie, mówimy w rzeczywistości o pewnej uwarunkowanej przez język wykładni – czyli interpretacji – rzeczywistości. Wkraczamy w świat mając już w głowie jego obraz. Ten językowy, kulturowy obraz świata kształtuje sposób, w jaki go postrzegamy.

Źródło: Flickr, licencja: CC BY-SA 2.0.

Słownik

aprioryczny

(łac. a priori - z góry, uprzedzając fakty) odnosi się do tego, co poprzedza i warunkuje poznanie; w tym kontekście oznacza, że rozumienie zawsze uwarunkowane jest przedrozumieniem

Dasein

(z niem. „tubycie”) termin ontologiczny, którym Martin Heidegger określał egzystującą w świecie jednostkę; sposobem istnienia Dasein jest rozumienie siebie samego oraz świata, w którym żyje, a także troska – zainteresowanie światem, który je otacza; własnością rozumienia Dasein jest również to, że bycie jest dla niego czymś problematycznym – z tego powodu egzystencja polega na nieustannym, ponawianym zadawaniu pytań o sens bycia

dogmatyzm

(gr. dogma – przekonanie, zdanie, pogląd) określenie używane przez sceptyków starożytnych w odniesieniu do wszystkich tych stanowisk poznawczych, które zakładają, że możliwe jest zdobycie wiedzy pewnej; od czasów Immanuela Kanta utrwaliło się znaczenie dogmatyzmu jako poznania, które nie dokonuje refleksji nad samym sobą – czyli nad warunkami własnej możliwości

hermeneutyka

(gr. hermeneutike techne – sztuka objaśniania) w starożytności: sztuka objaśniania; jako dyscyplina teologii – metoda objaśniania świętych tekstów; w filologii metoda interpretacji tekstów starożytnych; w filozofii – metoda nauk rozumiejących (u Wilhelma Diltheya); w XX w. hermeneutyka stała się nurtem filozoficznym (M. Heidegger, H. Gadamer), który analizował rozumienie jako specyficzny sposób bycia człowieka

empiryzm metodologiczny

(gr. empeiros - doświadczony) pogląd, zgodnie z którym poznanie prawdziwe musi być oparte na poprzedzającym je doświadczeniu zmysłowym

język

(niem. Sprache) w hermeneutyce Heideggera i Gadamera jest warunkiem oraz fundamentem ludzkiej egzystencji – język wyprzedza ją i ogarnia; istnienie w języku jest warunkiem zrozumiałości świata.

obiektywizm

(łac. obiectivus – odnoszący się do przedmiotu) stanowisko w teorii poznania, głoszące możliwość intersubiektywnego i adekwatnego poznania rzeczywistości zewnętrznej wobec poznającego podmiotu

przesąd

głęboko zakorzenione przeświadczenia, którymi kieruje się podmiot w procesie poznania; w hermeneutyce przesądy uznaje się za warunek rozumienia

rozmowa

według Hansa-Georga Gadamera, modelem rozumienia jest rozmowa, przybierająca postać dialogu prowadzonego przez Ja i Ty

Schemat

Polecenie 1

Zapoznaj się z dwoma modelami poznawania rzeczywistości, które zostały przedstawione na schemacie. Wskaż pięć istotnych różnic między pozytywistycznym i hermeneutycznym modelem poznania, a następnie uporządkuj je, zaczynając od tej, która jest twoim zdaniem najważniejsza.

Uzupełnij

Polecenie 2

Porównaj pozytywistyczną i hermeneutyczną koncepcję rozumienia, wskazując silne i słabe strony każdej z nich, możliwości, jakie stwarzają, oraz zagrożenia, które ze sobą niosą. Rozważ zwłaszcza następujące pytania:

- Czy możliwe jest poznanie obiektywne?

- Czy istnieją granice poznania? Co je wyznacza?

- Czy możemy osiągnąć wiedzę pewną i ostateczną?

- Jaką rolę w poznaniu odgrywa język?

Uzupełnij

Schemat interaktywny. Co to znaczy „rozumieć”? Składa się z czterech bloków. Opisane elementy schematu. Rozumienie według pozytywizmu. Elementy należące do tej kategorii: 1. Rozumienie rzeczywistości możliwe jest na drodze poznania naukowego. 2. Modelem poznania naukowego są nauki przyrodnicze. Tylko metody oparte na doświadczeniu w sposób wiarygodny pozwalają na ustalenie faktów. 3. Poznanie = ustalenie, jakie są fakty i odkrycie związków między nimi. Koniec elementów należących do tej kategorii. Rozumienie według hermeneutyki. Elementy należące do tej kategorii: 4. Aspekt filologiczny: rozumienie tekstu

1. Rozumienie sensu tekstu (interpretacja) nie odbywa się tak, jak poznanie przedmiotu w badaniu naukowym

2. Koło hermeneutyczne: By rozumieć część tekstu, którą właśnie czytam, muszę mieć już pewne rozumienie całości. By rozumieć całość, muszę rozumieć sens części, które ją tworzą (koło hermeneutyczne). 5. Aspekt epistemologiczny: poznawanie kultury

1. Nauki przyrodnicze wyjaśniają mechanizmy, które istnieją w świecie

2. Nauki rozumiejące uchwytują sens przejawów duchowego życia człowieka, czyli kultury

3. Poznanie w naukach rozumiejących jest możliwe dlatego, że zawsze opiera się na założeniach

4. Każdy akt rozumienia wyrasta z tradycji – badany przez nas przedmiot jest dany w kontekście innych przedmiotów. Inni ludzie również badali go i rozumieli na różne sposoby.

5. Każdy akt rozumienia opiera się na języku. Język, którego używamy warunkuje poznanie, które odbywa się w jego ramach. 6. Aspekt ontologiczny

1. Rozumienie i filozofia egzystencji – człowiek jako byt, którego sposobem bycia jest rozumienie

2. Człowiek pyta o sens swojego bycia (literatura, zwłaszcza poezja; filozofia). Pytanie o sens bycia zakłada, że w jakiś sposób się go rozumie (koło hermeneutyczne)

3. Rozumienie to praktyczny wymiar egzystencji – to, że żyjemy i odnajdujemy się w świecie zakłada, że go rozumiemy

4. Rozumienie nigdy nie jest dane w pełni – ponawiane wciąż pytania o sens bycia towarzyszą człowiekowi aż do śmierci. Koniec elementów dla tej kategorii. Pozytywizm. Elementy należące do tej kategorii: 7. Obraz przedstawia portret starszego mężczyzny. Mężczyzna jest lekko łysiejący. Widoczne są na jego głowie niewielkie zakola. Ma krótkie, ciemne włosy. Jego twarz jest owalna. Widać na niej zmarszczki. Mężczyzna ma duże oczy i wydatny nos. Ubrany jest w ciemny surdut. Jean-Pierre Dalbéra;

August Comte (1798–1857) – francuski filozof i pozytywista. Postulował przeniesienie metody nauk przyrodniczych na inne dziedziny wiedzy. 8. Postulaty dotyczące nauki

• Bada przedmioty rzeczywiste (np. zjawiska przyrodnicze), a nie spekulatywne (np. Bóg, dusza)

• Ogranicza się do poznania faktów i związków między nimi, czyli jednych przedmiotów, o których można mieć wiedzę pewną

• Zajmuje się tematami pożytecznymi, które służą polepszaniu życia. 9. Odrzuca metafizykę jako naukę, która zajmowała się przedmiotami nierzeczywistymi. 10. Filozofię rozumie jako naukę o zasadach poznania naukowego. Miała być syntezą wyników dostarczanych przez nauki szczegółowe. 11. Wiedza naukowa – oparta na metodach doświadczalnych – jest z konieczności fragmentaryczna. Nie opisuje ani rzeczywistości samej w sobie, ani całości ludzkiego doświadczenia. 12. Metoda naukowa dąży do usunięcia z poznania wszelkich przesądów – czyli niepopartych doświadczeniem założeń. Koniec elementów należących do tej kategorii. Hermeneutyka. Elementy należące do tej kategorii: 13. Hermeneutyka (gr. hermeneutikḗ, téchnē ‘umiejętność objaśniania, unikania nieporozumień’) – praktyka i sztuka głoszenia, interpretacji (wyjaśniania, tłumaczenia, przekładania) i rozumienia tekstów mówionych i pisanych, religijnych (świętych) i świeckich (poetyckich, prawniczych), których sens jest obcy lub ukryty, oraz szeroko — dziejów i kultury pojętych na sposób tekstu.

Źródło: Encyklopedia PWN. 14. Zdjęcie przedstawia kobietę i mężczyznę, którzy mają zbliżone ku sobie twarze. Kobieta dotyka twarzy mężczyzny ręką.

Chcę nakręcić film o miłości – czyli o czym? Nasze rozumienie tego, czym jest miłość zakorzenione jest w tradycji kulturowej, w której żyjemy. Sięga ona między innymi do platońskiej teorii miłości czy do koncepcji chrześcijańskiej wyłożonej w Nowym Testamencie, lecz także np. do wizji miłości przedstawionej w amerykańskich filmach z Hollywood. Myśląc o miłości, nieuchronnie posługujemy się tymi wyobrażeniami; to zakorzenienie rozumienia w tradycji nazywane jest dziejowością., 15. Zdjęcie przedstawia trzy osoby, które są przy kominku. Po lewej stronie na bujanym fotelu siedzi mężczyzna. Po prawej stronie na krzesłach siedzą kobieta oraz dziecko.

By powiedzieć coś o mężczyźnie, którzy siedzi w bujanym fotelu, możemy stwierdzić np. „To jego ojciec”, ale również: „To jej mąż”. W obu przypadkach powiemy o tej samej osobie coś nieco innego. Ale bez tych przesądów (lub przed-sądów) nie moglibyśmy powiedzieć o tej postaci właściwie nic. Przesądy nie tylko nadają rozumieniu określony kierunek, ale również w ogóle je umożliwiają. 16. Ilustracja przedstawia kilka pierścieni.

Nie istnieje punkt zerowy, w którym rozumienie się rozpoczyna – zawsze jest w toku. By zapytać: kto to jest „mąż”?, muszę rozumieć już, że jego znaczenie jest częścią większej całości – rodziny. Rozumienie części pozwala na rozumienie całości, rozumienie całości pozwala zrozumieć części – tę kolistość myślenia nazywa się kołem hermeneutycznym.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Do jakich dziedzin filozoficznych można zaliczyć hermeneutyczną kategorię rozumienia?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- ontologii

- estetyki

- epistemologii

- etyki

Tekst A

Hans-Georg Gadamer

Tekst i interpretacja

Problemy hermeneutyki zostały początkowo rozwinięte w poszczególnych naukach, zwłaszcza w teologii oraz prawie, na końcu zaś także w naukach historycznych. Ale już w niemieckim romantyzmie byt głęboko zakorzeniony pogląd, że rozumienie i interpretowanie wchodzi w grę nie tylko przy utrwalonych w piśmie ekspresjach życia, jak to sformułował Dilthey, ale dotyczy ogólnego stosunku ludzi do siebie nawzajem oraz do świata. Zyskuje to wyraz nawet w słowach pochodnych, jak choćby w słowie zrozumienie. W języku niemieckim rozumienie oznacza także: mieć zrozumienie dla czegoś. Zdolność rozumienia jest podstawową dyspozycją człowieka, która realizuje się w jego współżyciu z innymi, a w szczególności dokonuje się na drodze języka oraz rozmowy. Dlatego roszczenie hermeneutyki do uniwersalności pozostaje poza wszelkim wątpieniem.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Tekst i interpretacja, [w:] Teorie literatury XX wieku. Antologia, red. A. Burzyńska, M. P. Markowski, tłum. P. Dehnel, Kraków 2006, s. 213.

Ćwiczenie 2

Na podstawie tekstu A wskaż jedną odpowiedź, która twoim zdaniem najlepiej wyraża, co – zdaniem przedstawicieli hermeneutyki – podlega rozumieniu i może być interpretowane.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- przeżycia duchowe

- teksty

- całość ludzkiego doświadczenia: stosunek do samego siebie, świata oraz innych ludzi

- utrwalone w piśmie ekspresje życia

Ćwiczenie 3

Który filozof sformułował ideę koła hermeneutycznego w odniesieniu do interpretacji tekstu?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Hans-Georg Gadamer

- Martin Heidegger

- Friedrich Schleiermacher

- Wilhelm Dilthey

Ćwiczenie 4

Ćwiczenie 5

Zdecyduj, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

Zdanie

Prawda

Fałsz

Hermeneutyka głosi, że poznanie powinno być pozbawione założeń.

Przesądy są według hermeneutyki przeszkodą w poznaniu.

Koło hermeneutyczne zakłada, że rozumienie części przedmiotu jest niemożliwe bez rozumienia całości.

Hermeneutyka głosi, że nauki przyrodnicze dostarczają modelu poznania naukowego.

Tekst B

Hans-Georg Gadamer

Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja

Krytyka hermeneutyczna staje się jednak rzeczywiście produktywna dopiero wówczas, gdy dokonuje autorefleksji; gdy poddaje refleksji także swój własny wysiłek, tzn. swe własne uwarunkowanie i własną zależność. Refleksja hermeneutyczna, która to robi, zbliża się, moim zdaniem, do rzeczywistego ideału poznania – ponieważ uświadamia nam również iluzję samej refleksji. Świadomość krytyczna, która wykrywa wszędzie przesądy i zależności, ale samą siebie uznaje za absolutną, tzn. za pozbawioną przesądów i niezależną, tkwi z konieczności w urojeniach. Ona sama motywowana jest bowiem przez to, co krytykuje. Jest zależna w nieredukowalny sposób od tego, co obala. Pretensja do zupełnej wolności od przesądów – czy to w postaci iluzji absolutnego oświecenia, czy jako iluzja empirii wolnej od wszelkich przesądów tradycji metafizycznej, czy jako iluzja przezwyciężenia nauki przez krytykę ideologii jest naiwnością.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1977, nr 4/34, s. 182–183.

Ćwiczenie 6

Żółtym kolorem zaznacz w tekście B fragment, w którym Gadamer referuje pogląd, z którym się nie zgadza.

zolty

Krytyka  hermeneutyczna  staje  się  jednak  rzeczywiście  produktywna  dopiero  wówczas,  gdy  dokonuje  autorefleksji;  gdy  poddaje  refleksji  także  swój  własny  wysiłek,  tzn.  swe  własne  uwarunkowanie  i  własną  zależność.  Refleksja  hermeneutyczna,  która  to  robi,  zbliża  się,  moim  zdaniem,  do  rzeczywistego  ideału  poznania  —  ponieważ  uświadamia  nam  również  iluzję  samej  refleksji.  Świadomość  krytyczna,  która  wykrywa  wszędzie  przesądy  i  zależności,  ale  samą  siebie  uznaje  za  absolutną,  tzn.  za  pozbawioną  przesądów  i  niezależną,  tkwi  z  konieczności  w  urojeniach.  Ona  sama  motywowana  jest  bowiem  przez  to,  co  krytykuje.  Jest  zależna  w  nieredukowalny  sposób  od  tego,  co  obala.  Pretensja  do  zupełnej  wolności  od  przesądów  —  czy  to  w  postaci  iluzji  absolutnego  oświecenia,  czy  jako  iluzja  empirii  wolnej  od  wszelkich  przesądów  tradycji  metafizycznej,  czy  jako  iluzja  przezwyciężenia  nauki  przez  krytykę  ideologii  jest  naiwnością.

Ćwiczenie 7

Wyraź własnymi słowami ten pogląd na poznanie.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Jakiego kontrargumentu używa Gadamer w swojej polemice z opisanym w poprzednim ćwiczeniu stanowiskiem. Zapisz go, a następnie, odwołując się do poglądów Gadamera, odpowiedz, czy możliwe jest poznanie pozbawione założeń.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Katarzyna Maćkowska

Przedmiot: Filozofia

Temat: Rozpoznawanie i analizowanie podstawowych problemów i zagadnień hermeneutyki na wybranych przykładach

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

II. Elementy historii filozofii.

12. Egzystencjalizm. Uczeń:

4) charakteryzuje jeden z następujących kierunków filozofii XX wieku: filozofia życia, hermeneutyka, personalizm, filozofia dialogu;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji.

Cele lekcji. Uczeń:

- przeanalizuje fragmenty tekstów Hansa-Georga Gadamera – czołowego przedstawiciela współczesnej hermeneutyki;

- zrekonstruuje na podstawie tekstów źródłowych znaczenie podstawowych kategorii hermeneutycznych: rozumienia, koła hermeneutycznego oraz przesądów;

- wskaże podstawowe problemy hermeneutyki w tekstach źródłowych.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- odwrócona klasa;

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja;

- rozmowa kierowana;

- praca z multimedium.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Uczniowie zapoznają się z treściami w sekcji „Przeczytaj”.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel, po zalogowaniu na platformie, wyświetla na tablicy interaktywnej lub za pomocą rzutnika temat lekcji. Nawiązując do zagadnień opisanych w sekcji „Wprowadzenie”, omawia zaprezentowane cele. Uczniowie ustalają kryteria sukcesu.

2. Krótka rozmowa wprowadzająca w temat lekcji: Czym była hermeneutka w starożytności, a czym jest obecnie?

Faza realizacyjna:

1. Praca z tekstem. Jeżeli przygotowanie uczniów do lekcji jest niewystarczające, nauczyciel prosi o indywidualne zapoznanie się z treścią w sekcji „Przeczytaj”. Każdy uczestnik zajęć podczas cichego czytania wynotowuje najważniejsze kwestie poruszone w tekście. Następnie wybrani uczniowie odczytują na głos swoje notatki. Nauczyciel inicjuje rozmowę kierowaną porządkującą ten etap pracy.

2. Praca z multimedium. Nauczyciel wyświetla materiał z sekcji „Schemat”, a następnie czyta polecenie Zapoznaj się z dwoma modelami poznawania rzeczywistości, które zostały przedstawione na schemacie. Wskaż pięć istotnych różnic między pozytywistycznym i hermeneutycznym modelem poznania, a następnie uporządkuj je, zaczynając od tej, która jest twoim zdaniem najważniejsza. Uczniowie wykonują zadanie w parach. Następnie wybrana osoba prezentuje propozycję odpowiedzi, a pozostali uczniowie ustosunkowują się do niej. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia ją, udzielając uczniom informacji zwrotnej.

3. Uczniowie dzielą się na grupy. Następnie wspólnie wykonują polecenie nr 2: Porównaj pozytywistyczną i hermeneutyczną koncepcję rozumienia, wskazując silne i słabe strony każdej z nich, możliwości, jakie stwarzają, oraz zagrożenia, które ze sobą niosą. Rozważ zwłaszcza następujące pytania:

- Czy możliwe jest poznanie obiektywne?

- Czy istnieją granice poznania? Co je wyznacza?

- Czy możemy osiągnąć wiedzę pewną i ostateczną?

- Jaką rolę w poznaniu odgrywa język?

Po wykonaniu zadania zespoły prezentują wyniki pracy na forum klasy.

4. Uczniowie wykonują ćwiczenia nr 1-4. Nauczyciel sprawdza poprawność wykonanych zadań, omawiając je wraz z uczniami.

5. Ostatnią partię ćwiczeń (nr 6 i 7) uczniowie wykonują wspólnie i omawiają je razem z nauczycielem.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel ponownie wyświetla na tablicy temat lekcji zawarty w sekcji „Wprowadzenie” i inicjuje krótką rozmowę na temat kryteriów sukcesu. Czego się uczniowie nauczyli?

2. Wszyscy uczniowie podsumowują zajęcia, zwracając uwagę na nabyte umiejętności.

Praca domowa:

1. Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 8 zawarte w sekcji „Sprawdź się”. Przygotowują uzasadnienia poprawnych odpowiedzi.

Materiały pomocnicze:

- Słownik-przewodnik filozoficzny. Osoby, problemy, terminy, oprac. zbiorowe, Lublin 2012.

- Przyłębski A., Hermeneutyka od sztuki interpretacji do teorii i filozofii rozumienia, Poznań 2019.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

- Nauczyciel może wykorzystać medium w sekcji „Schemat” do pracy przed lekcją. Uczniowie zapoznają się z jego treścią i przygotowują do pracy na zajęciach w ten sposób, żeby móc samodzielnie rozwiązać zadania.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Sprawdź się

Dla nauczyciela