Spis treści

Od renesansu do baroku

Barokowe wnętrze kościoła w Melku (Austria)

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Barok to epoka, której nazwę nadali potomni. Zdarzyło się tak już wcześniej: średniowiecze to słowo, którego dla określenia okresu od V do XV wieku używać zaczęli twórcy i uczeni uświadamiający sobie, że żyją już w nowych (renesansowych) czasach. Barok został nazwany przez przedstawicieli okresu późniejszego, czyli oświecenia. O tym, co myśleli na temat baroku, może świadczyć fakt, że uznawali go za zdegenerowany renesans.

Już wiesz

1) Przypomnij sobie podstawowe informacje o renesansie europejskim i polskim.

Uzupełnij

2) Zredaguj głos w dyskusji na temat najważniejszych wydarzeń w kulturze renesansu.

Uzupełnij

Nieregularność

Perły to wytwory małży lub ślimaka. Należą do najcenniejszych kamieni szlachetnych, a za szczególnie cenne uznaje się te, które mają kulisty kształt.

Źródło: Hannes Grobe/AWI, licencja: CC BY 3.0.

Długo uważano barok za kolejną, schyłkową fazę renesansu. Oceniano go negatywnie - nawet nazwa to sugerowała. Wprawdzie nie ma pewności, jakie jest jej źródło,

ale przyjęło się uważać, że określenie barok wywodzi się z języka portugalskiego, gdzie barocco oznacza perłę o nieregularnym kształcie.

Barok to nieregularna perła. Nawet jeśli etymologia tego słowa była inna, to takie jej rozumienie w pełni przekłada się na charakter epoki.

Polecenie 1

Określ, co kojarzy ci się z wyrażeniem nieregularna perła. Postaraj się znaleźć pozytywne i negatywne skojarzenia.

Uzupełnij

Przepych

Można w nieregularnej perle dostrzec coś skażonego, nieidealnego, tylko pozornie pięknego, można też widzieć w niej przepych, ale nietypowy, niebanalny, odbiegający od schematu. Do końca XIX wieku dominowała pierwsza opinia: barok wypaczył ideały renesansu. W XX stuleciu zanikło negatywne postrzeganie tego okresu – uznano,

że barok to okres inny niż odrodzenie.

Jednym z historyków sztuki, którzy to udowadniali, był Hans Wölfflin. Aby odróżnić

te dwie epoki, skoncentrował się on na cechach zauważalnych w sztukach plastycznych.

Ćwiczenie 1

Uporządkuj cechy charakteryzujące sztuki plastyczne dwóch sąsiednich epok.

RENESANS

BAROK

Przenieś element.malarskość

Przenieś element.głębia

Przenieś element.forma otwarta

Przenieś element.linearność (liniowość)

Przenieś element.niejasność

Przenieś element.forma zamknięta

Przenieś element.wielość

Przenieś element.płaskość

Przenieś element.jedność

Przenieś element.jasność

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 2

Wybierz z dowolnych źródeł dwa obrazy z epoki renesansu i baroku. Opisz wybrane przez siebie dzieła sztuki malarskiej, wykorzystując wszystkie określenia z poprzedniego ćwiczenia.

Uzupełnij

Barok to epoka łącząca odmienne propozycje filozoficzne, artystyczne itd. Jedną z jej podstawowych cech jest porzucenie przekonania o konieczności zachowania harmonijności, regularności, które wynikało z wcześniejszych teorii piękna.

Renesans

Barok

Piękno jest przewidywalne, polega na proporcji i kompletności, ładzie i harmonii.

Nie istnieje jedno rozumienie piękna – może ono polegać na wyolbrzymieniu, odejściu od proporcji, regularności.

Jadwiga Sokołowska

Barok

Barok przynosi zdecydowane odejście od renesansowego poczucia harmonii świata i życia. A także odrzucenie koncepcji obiektywnie istniejącego w naturze piękna – koncepcji wynikającej z teorii klasycyzmu antycznego, którą zaakceptował renesans. Barok głosi ideę względności piękna […] zgodnie z zasadą, że piękno jest niewytłumaczalne […] i zależne od okresu dziejów i gustu odbiorców. Lecz ten nurt estetyki barokowej nie jest jedyny. Swoistą cechę okresu stanowi współistnienie dwóch estetyk – klasycznej i barokowej. Klasycyzm odpowiadał człowiekowi, był na jego miarę i zaspokajał poczucie ładu i harmonii. W tym świetle zrozumiały jest fakt, że estetyka klasyczna była tak długotrwała, a swoje apogeum osiągnęła właśnie w XVII wieku, tuż nieomal przed całkowitym upadkiem. […] Mimo tych ważkich zalet estetyka klasyczna – w obliczu nowych problemów i potrzeb człowieka – przestała wystarczać. Oprócz niej zaczął kiełkować […] nowy ideał. Wspomniana teza o niewytłumaczalności piękna to jeden z fundamentów barokowej estetyki; drugim jest teza o subiektywizmie estetycznym. […] Estetyka barokowa zniszczyła mit piękna.

Źródło: Jadwiga Sokołowska, Barok, [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. Teresa Michałowska, Warszawa 1990, s. 74: Barok.

Z czego wzięła się ta odmienność? Jednym ze źródeł były odkrycia naukowe. Barok różnicował się od renesansu w jeszcze jednym, ważnym aspekcie – to właśnie w tej epoce w znaczącym stopniu nastąpił rozwój nauk przyrodnicznych: astronomia, biologia, określany jako rewolucja naukowa. Na przykład John Ray opracował pierwszą systematykę roślin, a angielski biolog William Harvey wyjaśnił, jak działa układ krwionośny. Dokonał się przełom również w innych dziedzinach nauki, dzięki pojawieniu się wynalazków takich jak: termometr rtęciowy, latarnia czarnoksięska, zegary wahadłowe.

Odkrycia naukowe

Giordano Bruno

Źródło: Berthold Werner, licencja: CC BY 3.0.

Pomnik Giordana Bruna stoi na placu Campo di Fiori w Rzymie – na tym placu Bruno został spalony.

Źródło: Myrabella, licencja: CC BY-SA 3.0.

Giordano Bruno

1547 – 1600

– włoski filozof i humanista renesansowy. Został skazany na śmierć przez trybunał inkwizycyjny Kościoła katolickiego. Jednym z powodów pozwalających na uznanie go za heretyka było głoszenie przez niego teorii, że świat jest nieskończony i wieczny. Pojawiło się więc pytanie: gdzie jest miejsce dla Boga?, na które postawiono hipotezę: Jeśli Bóg i świat nie mają granic, to nakładają się na siebie dwie nieskończoności, co prowadziło do wniosku: Bóg i świat są jednością.

Giordano Bruno twierdził, że kosmos jest przestrzenią nieskończoną, ale jednorodną. Głosił teorię wielości światów, uważając, że układów gwiezdnych podobnych do naszego jest bardzo wiele, a ludzie nie są jedynymi istotami rozumnymi we wszechświecie. Skonstruował sekstans, czyli kątomierz lusterkowy, optyczny przyrząd nawigacyjny, stosowany w astronomii, służący do mierzenia wysokości ciał niebieskich nad horyzontem.

Galileusz

Źródło: Justus Susterman, 1636, National Maritime Museum, Greenwich, London, domena publiczna.

Galileusz

1564 – 1642

– włoski astronom, fizyk i filozof. Był zwolennikiem heliocentrycznej teorii Mikołaja Kopernika, co przyczyniło się do oskarżenia go przez trybunał inkwizycyjny Kościoła katolickiego o herezję. Wprawdzie Galileusz (aby uniknąć kary śmierci) odwołał swe poglądy, ale tradycja przypisuje mu zdanie wypowiedziane na łożu śmierci: 'A jednak się kręci!' (dotyczy to obrotu Ziemi wokół swej osi i wokół Słońca). Galileusz był również wynalazcą – to on skonstruował pierwszy zegar wahadłowy, ale przede wszystkim przypisuje mu się wynalezienie teleskopu (dzięki czemu odkrył np. księżyce Jowisza).

Antoni van Leeuwenhoek

Źródło: Jan Verkolje, 1686, domena publiczna.

Antoni van Leeuwenhoek

1632 – 1723

– holenderski przyrodnik i wynalazca. Pamięta się go przede wszystkim ze względu na to, że udoskonalił działanie mikroskopu (powiększającego obiekt do 270 razy). Dzięki temu urządzeniu obserwował różne obiekty, np. bakterie, pierwotniaki, plankton. Antoniego uznaje się za prekursora mikrobiologii.

Ćwiczenie 2

Połącz nazwisko naukowca z nazwą wynalezionego/udoskonalonego przez niego urządzenia.

Galileusz

sekstansPołączony z: Galileusz

Antoni van Leeuwenhoek

teleskopPołączony z: Antoni van Leeuwenhoek

Giordano Bruno

mikroskopPołączony z: Giordano Bruno

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Dla zainteresowanych

Nagranie koncertu brandenburskiego Jana Sebastiana Bacha, No. 4 in G, movement I (allegro, G major), BWV 1049 .

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/P1G3fkMvx

Jan Sebastian Bach to najważniejszy kompozytor epoki baroku, twórca m.in. Koncertów brandenburskich, No. 4 in G, movement I (allegro, G major), BWV 1049.

Źródło: Jan Sebastian Bach, Jan Sebastian Bach, licencja: CC BY 2.0.

Nagranie koncertu brandenburskiego Jana Sebastiana Bacha, No. 4 in G, movement I (allegro, G major), BWV 1049 .

Przestrzeń i czas baroku

Przestrzeń

Rzymska Fontanna di Trevi [czyt. di trewi] – najsłynniejsza barokowa fontanna w stolicy Włoch

Źródło: Diliff, licencja: CC BY 3.0.

Barokowy ołtarz w katedrze w Toledo

Źródło: Wenjie, Zhang, licencja: CC BY 2.0.

Ołtarz w kaplicy Matki Boskiej Różańcowej w kościele pod wezwaniem św. Dominika w meksykańskim Pueblo przypomina typowe ołtarze ze świątyń hiszpańskich.

Źródło: Gusvel, licencja: CC BY-SA 4.0.

Historycy kultury piszą o dwóch ojczyznach baroku. Za pierwszą z nich uchodzą Włochy, za drugą – Hiszpania. Barok jest pierwszą formacją kulturową, która pojawiła się poza granicami naszego kontynentu – budowle barokowe są wciąż obecne w Ameryce (zwłaszcza – Środkowej).

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, dlaczego w Ameryce Łacińskiej nie ma zabytków typowych dla europejskiego średniowiecza czy renesansu, natomiast do dziś można zobaczyć wiele budowli barokowych. Odpowiedz na podstawie informacji historycznych i geograficznych.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Czas baroku

Przyjęło się, że we Włoszech początki baroku przypadają na drugą połowę XVI wieku, a reszta kontynentu przejęła nowe idee na przełomie XVI i XVII stulecia. Niemal w całej Europie barok trwał do końca XVII wieku – najkrócej jego wpływy były dostrzegalne we Francji.

W Polsce wczesny barok przypada na lata od ok. 1580 (wtedy powstały Treny Jana Kochanowskiego) do ok. 1620. Dojrzały barok to następne ponad półwiecze, a późny barok datuje się na lata ok. 1680-1740.

Kto rządził w barokowej Europie?

W XVII wieku Europa była wstrząsana ciągłymi wojnami, m.in. o podłożu religijnym. Szczególne znaczenie dla ukształtowania się mapy politycznej miała wojna trzydziestoletnia. Zaangażowały się w nią niemal wszystkie państwa, podzielone na dwa stronnictwa. Pierwsze z nich tworzyły głównie kraje protestanckie (np. Szwecja) i Francja, drugie – Austria i Hiszpania, w których władali Habsburgowie.

We Francji pojawił się model sprawowania rządów, który będzie dominował już w następnej epoce, czyli oświeceniu. Była to monarchia absolutna – w niej panujący skupia w swych rękach niemal pełnię władzy i może powiedzieć: 'Państwo to ja!'. Tak podobno stwierdził król francuski Ludwik XIV.

Do rodziny europejskiej należała także Rzeczpospolita.

Francuski malarz Henri Testelin [czyt. ąri testelo] namalował obraz ukazujący młodego Ludwika IV podczas koronacji (choć został następcą tronu jako 5-latek, to do jego 22. roku życia władzę faktycznie sprawował kardynał Jules Mazarin [czyt. żul mezara).

Źródło: Henri Testelin [czyt. ąri testelo], 1648, olej na płótnie, Palace of Versailles [czyt. palis of wersejls], domena publiczna.

Kto rządził w Rzeczypospolitej?

W Polsce władali królowie elekcyjni. Na początek epoki przypadają rządy dynastii Wazów: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza.

Po Wazach królowali władcy pochodzenia polskiego, m.in. Jan III Sobieski.

W końcowej fazie polskiego baroku rządzili w Rzeczypospolitej królowie wywodzący się z dynastii Sasów: August II Mocny.

Władysław IV . Po ojcu Zygmuncie III, a przed przyrodnim bratem Janem Kazimierzem władał Polską

Źródło: Aleksander Lesser, 1860, domena publiczna.

Jan III Sobieski pod Wiedniem. Zdobył koronę m.in. dzięki swej sławie wielkiego wojownika.

Źródło: Jerzy Siemiginowski-Eleuter, ceniony polski malarz barokowy, 1686, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.

August II Mocny, który rządził w Polsce w latach 1697–1706 oraz 1709–1733.

Źródło: Louis de Silvestre [czyt. lui de silwestr], domena publiczna.

Choć Polska była wciąż ogromnym krajem, to coraz wyraźniej odróżniała się od reszty Europy – na kontynencie dominowały rządy silnej ręki, u nas demokracja szlachecka (uważana przez polską szlachtę za ideał), która przeradzała się w panowanie magnatów.

Na osłabienie kraju miał wpływ m.in. ciąg wojen z: Kozakami (powstanie Chmielnickiego, 1648–1654), Szwedami (potop szwedzki, 1655-1660) i Turkami (1672-1676). Mimo że później Rzeczpospolita podniosła się z kryzysu (największym sukcesem militarnym okazała się odsiecz Wiednia w 1683 roku), to dużo racji było w utyskiwaniach jednego z najważniejszych polskich poetów baroku - Wacława Potockiego:

Wacław Potocki

Veto albo nie pozwalam

Powiedałem ci nieraz, miły bracie, że to

Po polsku: nie pozwalam, po łacinie: veto.

Wiem. Niechże wedle sensu swego kto przekłada,

To będzie z łacińskiego: vae, po polsku: biada.

Jakobyś rzekł: biada to, gdy zły nie pozwala

Na dobre i tym słówkiem ojczyznę rozwala.

Źle zażywasz, bękarcie, wolności sekretu,

Powetujeć pokusa kiedyś tego wetu.

Źródło: Wacław Potocki, Veto albo nie pozwalam, [w:] tegoż, Wiersze wybrane, oprac. Stanisław Grzeszczuk, Wrocław 1992, s. 132.

Zadaniowo

Polecenie 3

Wykorzystaj informacje podane w temacie lekcji i ułóż krzyżówkę, której rozwiązaniem będzie 'barok'. Zredaguj hasła wraz z pytaniami.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.