Spis treści

Rozdział I Obywatel

Nabywanie obywatelstwa. Obywatelstwo Unii Europejskiej Prawa i obowiązki obywatelskie Prawo do informacji publicznej Obywatel w urzędzie Obywatel jako wyborca Współczesne idee polityczne

Rozdział II Elementy prawa

Prawo i jego funkcje Źródła i obszary prawa Gałęzie prawa wewnętrznego Władza sądownicza w Polsce Postępowanie sądowe Organy ścigania Nieletni wobec prawa

Rozdział III Prawa człowieka

Czym są prawa człowieka? Uniwersalny system ochrony praw człowieka Europejski system ochrony praw człowieka Organizacje pozarządowe chroniące prawa człowieka Ochrona praw i wolności w Polsce Naruszanie praw człowieka

Rozdział IV Edukacja i praca

Jestem uczniem - mam prawa i obowiązki w szkole Jak zdobywać wiedzę za granicą, czyli kształcenie w innych krajach Unii Europejskiej Mobilny pracownik - metody i zasady poszukiwania pracy Podróżuję - co robić przed wyjazdem za granicę i w trakcie wyjazdu?

Nabywanie obywatelstwa. Obywatelstwo Unii Europejskiej

Okładka polskiego paszportu

Julo, licencja: CC 0

Przeczytaj zamieszczony tekst źródłowy.

USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji

Art. 1.

1. Repatriantem jest osoba polskiego pochodzenia, która przybyła do Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wizy krajowej w celu repatriacji z zamiarem osiedlenia się na stałe. (...) Art. 9.

2. Wiza krajowa w celu repatriacji może być wydana osobie polskiego pochodzenia, która przed dniem wejścia w życie ustawy zamieszkiwała na stałe na terytorium obecnej Republiki Armenii, Republiki Azerbejdżańskiej, Republiki Gruzji, Republiki Kazachstanu, Republiki Kyrgyskiej, Republiki Tadżykistanu, Republiki Turkmenistanu, Republiki Uzbekistanu albo azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej.

USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji.

Ćwiczenie 1

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Wypiszcie problemy, z którymi repatrianci ze Wschodu mogą zetknąć się w codziennym życiu w Polsce.

- Zastanówcie się, jakiego rodzaju pomocy potrzebują ze strony społeczeństwa przyjmującego, czyli Polaków.

- Poszukajcie informacji na temat przyczyn powstania diaspory polskiej na Wschodzie.

- Wskażcie na mapie wymienione w ustawie państwa.

Okładka polskiego paszportu

Julo, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wymienić cechy, jakimi charakteryzuje się państwo;

- wymienić przykładowe obowiązki państwo wobec obywatela.

Nauczysz się

- porównać różne sposoby nabywania i utraty obywatelstwa;

- rozróżniać prawa przysługujące obywatelowi państwa i obywatelowi Unii Europejskiej.

Czym jest obywatelstwo?

Historia ludzkości to historia społeczeństw i narodów. Społeczeństwa, zwłaszcza w dzisiejszym świecie, mogą być wielonarodowe. Społeczeństwa i narody w określonych warunkach historycznych tworzyły państwa, które miały m.in. zapewnić im poczucie bezpieczeństwa i określić normy zachowań zapisane w prawie. W ten sposób wykształciła się szczególna więź między państwem i członkami społeczeństw. Więź tę nazywamy obywatelstwem.

Ważne!

W dzisiejszym świecie obywatelstwem nazywamy więź prawną łączącą jednostkę z państwem, na której mocy jednostka ma określone prawa i obowiązki wobec państwa, a państwo ma obowiązki i prawa wobec jednostki. Określenie spraw związanych z obywatelstwem, a zwłaszcza sposobów jego nabycia i ewentualnie także utraty, należy do samego państwa.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Geneza obywatelstwa

Agora w Atenach

Agora w Atenach, licencja: CC BY-SA 3.0

Pojęcia obywatelstwa używamy dopiero przy omawianiu praw ludności zamieszkującej starożytne greckie polis. W okresie wcześniejszym, tzn. w państwach starożytnego Wschodu trudno mówić o prawach większości jednostek zamieszkujących te kraje. Wobec nich posługujemy się raczej określeniem poddani. Greckie pojęcie „obywatel” (polities) etymologicznie wywodzi się od terminu polis, co znaczy miasto-państwo. Starożytna Grecja utożsamiana jest z początkami demokracji, a przede wszystkim dla tego ustroju charakterystyczna jest pełnia praw obywatelskich (w tamtej epoce dotyczących wyłącznie mężczyzn). Oczywiście poza prawami, obywatele w starożytnych polis mieli też obowiązki wobec państwa. Były one porównywalne z obowiązkami, jakie spadają na współczesnych obywateli i podobnie jak dziś można sprowadzić je do świadomego zaangażowania w życie publiczne, zarówno w czasie pokoju, jak i zagrożeń zewnętrznych. Zgodnie zatem z tradycją starożytnych Greków obywatel to człowiek wolny, mający prawo do wyboru miejsca zamieszkania bez względu na wiek i płeć. Prawdziwy obywatel – co najważniejsze – powinien być mądry i wykształcony, musiał w pełni uczestniczyć w życiu swojego państwa, poświęcać się dla niego. Wydaje się, że taki model obywatela obowiązuje również współcześnie.

Sposoby nabywania obywatelstwa

Sposoby nabywania obywatelstwa są regulowane prawem wewnętrznym poszczególnych krajów. Natomiast państwa mają dość ograniczone możliwości wykładni prawnej związanej z obywatelstwem. Dlatego prawne sposoby nabywania obywatelstwa dzielimy na pierwotne i wtórne.

Pierwotne sposoby nabywania obywatelstwa

- Prawo krwi (łac. ius sanguinis)

Przynajmniej jedno z rodziców powinno być obywatelem danego kraju, wtedy może zadecydować o przyznaniu obywatelstwa swojemu dziecku. Jeżeli oboje rodzice są obywatelami tego samego kraju, dziecko nabywa obywatelstwo po rodzicach automatycznie i nie są potrzebne żadne dodatkowe deklaracje.

- Prawo ziemi (łac. ius soli)

Dziecko uzyskuje obywatelstwo państwa, na którego terytorium następują narodziny, przy czym bez znaczenia jest obywatelstwo rodziców. Terytorium państwa rozumiemy szeroko zarówno jako właściwe terytorium, ograniczone umowami międzynarodowymi, jak i terytorium statków powietrznych oraz morskich, a także terytoria placówek dyplomatycznych.

Obywatelstwo nabywa się z chwilą urodzenia

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Wtórne sposoby nabywania obywatelstwa

- Naturalizacja

Nadanie cudzoziemcowi obywatelstwa państwa, na którego terytorium się osiedlił. Dotyczy imigrantów przybywających z przyczyn ekonomicznych a także uchodźców uciekających ze swojego kraju w obawie przed prześladowaniem oraz współmałżonków. Naturalizacja jest dobrowolna, a proces naturalizacyjny wszczyna się na wniosek osoby zainteresowanej uzyskaniem obywatelstwa. Jednym z warunków jej podjęcia jest zamieszkiwanie na terytorium danego kraju 5, 7 lub 10 lat, znajomość języka kraju, o którego obywatelstwo prowadzone są starania. Uwzględnia się także przeszłość starającego się, jego dobrą opinię, posiadanie stałych dochodów. Często przygotowane są też egzaminy, które sprawdzają poziom świadomości kandydata i jego zainteresowanie krajem, o którego obywatelstwo się stara. Można również nabyć obywatelstwo kraju w wyniku poślubienia jego obywatela. Wówczas procedury nadania obywatelstwa są skrócone.

- Urodzenie

Polega na nadaniu obywatelstwa dziecku, gdy rodzice są nieznani lub ich obywatelstwo jest nieokreślone.

- Repatriacja

Polega na powrocie do kraju ojczystego osób, które z różnych przyczyn znalazły się poza krajem (wojna, zmiana granic) i utraciły obywatelstwo kraju pochodzenia.

Sposoby nabycia obywatelstwa polskiego

W Polsce obowiązuje zasada prawa krwi. Dziecko nabywa – na mocy prawa – obywatelstwo polskie przez urodzenie z rodziców, z których co najmniej jedno posiada obywatelstwo polskie, bez względu na miejsce urodzenia dziecka. Zgodnie z polskim prawem może również zostać zastosowana zasada prawa ziemi. Dzieje się tak wtedy, gdy dziecko urodzi się lub zostanie znalezione na terytorium RP, a oboje rodzice są nieznani lub obywatelstwo ich jest nieokreślone bądź nie mają żadnego obywatelstwa. Wtedy dziecko na mocy prawa nabywa obywatelstwo polskie.

Prawo polskie dopuszcza też nabycie obywatelstwa przez przysposobienie pełne, czyli adopcję. Dziecko przysposobione przez osobę lub osoby posiadające obywatelstwo polskie nabywa to obywatelstwo, jeżeli przysposobienie pełne nastąpiło przed ukończeniem przez niego 16 lat.

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński podpisuje ustawę z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka podczas III Zjazdu Polonii i Polaków z Zagranicy.

Senat Rzeczypospolitej Polskiej, licencja: CC BY-SA 3.0

Prezydent RP może nadać cudzoziemcowi, na jego wniosek, obywatelstwo polskie. Wniosek o nadanie obywatelstwa polskiego osoby zamieszkałe w Polsce wnoszą za pośrednictwem wojewody właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby zainteresowanej, a zamieszkałe za granicą – za pośrednictwem właściwego konsula.

W przypadku cudzoziemców, którzy ubiegają się o obywatelstwo polskie, a zamieszkiwali wcześniej terytorium państwa polskiego, istnieje możliwość skrócenia procedur i uznania za obywateli polskich. W drodze uznania o obywatelstwo polskie będą mogli ubiegać się cudzoziemcy:

- zamieszkujący w Polsce na podstawie określonych zezwoleń, którzy w toku długoletniego (przynajmniej 3 lata) legalnego pobytu w Polsce zintegrowali się ze społeczeństwem polskim,

- znają język polski,

- mają zapewnione mieszkanie i źródła utrzymania,

- respektują polski porządek prawny,

- nie stanowią zagrożenia dla obronności lub bezpieczeństwa państwa.

Prawo to dotyczy zwłaszcza uchodźców, osób bez obywatelstwa, dzieci oraz małżonków obywateli polskich oraz osoby polskiego pochodzenia. Uznanie obywatelstwa nie wymaga decyzji Prezydenta RP, ale może nastąpić w trybie postępowania administracyjnego, w którym pierwszą instancją jest odpowiedni wojewoda.

Z Archiwum TVP

Film - Roger Guerreiro i Chin Xu Jie Źródło: TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl

Film - Roger Guerreiro i Chin Xu Jie Źródło: TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Karta Polaka

Wzór Karty Polaka ogłoszony w Dzienniku Ustaw

licencja: CC 0

O Kartę Polaka mogą ubiegać się osoby polskiego pochodzenia, które z przyczyn historycznych i politycznych utraciły polskie obywatelstwo lub nigdy go nie posiadały, a są dzisiaj obywatelami państw powstałych w wyniku rozpadu ZSRR lub mający na ich terenie status bezpaństwowca. Zgodnie z ustawą z dnia 7 września 2007 roku, Karta Polaka może być przyznana osobie, która deklaruje przynależność do narodu polskiego i spełni łącznie następujące warunki:

- wykaże się podstawową znajomością języka polskiego i kultywowaniem polskich tradycji i zwyczajów;

- złoży (np. w polskiem konsulacie) pisemną deklarację przynależności do narodu polskiego;

- wykaże, że jest narodowości polskiej (np. przez przedstawienie aktów urodzenia jednego z rodziców lub dziadków albo obojga pradziadków) lub posiadała obywatelstwo polskie. O przynależności do narodu polskiego poświadczyć może również działająca na danym terenie organizacja polska lub polonijna.

Otrzymanie Karty Polaka nie oznacza przyznania obywatelstwa polskiego, przyznania prawa do osiedlania się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ani prawa przekraczania bez wizy granic Rzeczypospolitej Polskiej.

Ważne!

Osoba, która ma Kartę Polaka, może:

- bez opłat otrzymać wizę pobytową długoterminową uprawniającą do wielokrotnego przekraczania granicy Rzeczypospolitej Polskiej;

- podejmować na terenie Rzeczypospolitej Polskiej legalną pracę bez konieczności posiadania zezwolenia na pracę;

- prowadzić w Polsce działalność gospodarczą na takich samych zasadach jak obywatele polscy;

- korzystać w Polsce z bezpłatnego systemu oświaty.

Utrata obywatelstwa

Warunki utraty obywatelstwa określa każde państwo w swoim wewnętrznym prawie. Najczęściej jednak stosowana jest zasada, również w Polsce, że obywatelstwa może zrzec się tylko sam obywatel, choć i w tym wypadku organy państwa dbają, by zrzeczenie się obywatelstwa nie prowadziło do bezpaństwowości.

Zgodnie z konwencją ONZ z 1954 roku należy unikać tworzenia apatrydów, tzn. osób nieposiadających żadnego obywatelstwa. Bycie apatrydą jest niekorzystne dla jednostki ze względu na brak ochrony ze strony państwa, jego służb konsularnych czy brak praw obywatelskich przysługujących jego dzieciom, zwłaszcza jeżeli w danym kraju obowiązuje prawo krwi. Gdy rodzice są znani, ale nie mają żadnego obywatelstwa, dzieci nie mogą go wówczas uzyskać.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Warunkami utraty obywatelstwa mogą być np.:

- nabycie obywatelstwa innego państwa;

Może to skutkować utratą obywatelstwa już posiadanego. W państwach demokratycznych zwyczajowo uznawane jest podwójne obywatelstwo, nawet jeżeli takiej możliwość nie wpisano w prawo;

- wstąpienie do służby wojskowej innego kraju;

Istnieją kraje, które posiadają wojska najemne. Często są werbowani do nich byli żołnierze z innych państw (przykładem może być francuska Legia Cudzoziemska). Jeżeli jednak interesy państwa posiadajacego taką armię są sprzeczne z interesami kraju, którego dana osoba jest obywatelem, może ona utracić obywatelstwo;

- zawarcie małżeństwa z obywatelem innego państwa.

Jest to dość rzadki przypadek.  Dotyczy sytuacji, kiedy kraj małżonka uznaje tylko jedno obywatelstwo. Także wtedy ważne są jednak uregulowania prawa międzynarodowego.

Obywatelstwo Unii Europejskiej

Obywatelstwo Unii Europejskiej wprowadzone zostało traktatem z Maastricht w 1992 roku oraz potwierdzone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Przyznane ono zostało wszystkim osobom posiadającym obywatelstwo państw członkowskich Unii Europejskiej, co oznacza, że przysługuje również obywatelom Polski.

Prawa przysługujące obywatelom Unii Europejskiej możemy podzielić na dwa obszary. Pierwszy to prawa podstawowe, wynikające z konstytucji państw członkowskich i wzmocnione tylko ochroną instytucji wspólnotowych, drugi to prawa obywateli Unii, wskazujące na ich równouprawnienie bez względu na państwo, z którego pochodzą.

Prawa obywateli Unii Europejskiej:

- Prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej ze strony władz innego państwa członkowskiego na terenie państwa trzeciego.

- Prawo do składania petycji do Parlamentu Europejskiego oraz prawo zwrócenia się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

- Prawo do pisemnego zwrócenia się do każdej instytucji lub organu Wspólnoty w jednym z języków państw europejskich.

- Prawo do swobodnego przemieszczania i osiedlania się na terenie państw członkowskich.

- Czynne i bierne prawo wyborcze w wyborach do PE oraz w wyborach lokalnych w państwie członkowskim zamieszkania.

Obywatelstwo Unii Europejskiej nie wiąże się z żadnymi obowiązkami jednostki wobec wspólnot, choć w traktacie wprowadzającym obywatelstwo są one przewidziane.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Podsumowanie

Więź prawna, łącząca jednostkę ze swoim państwem, nazywana obywatelstwem, powstaje na wiele sposobów. Z istnienia tej więzi wynikają wzajemne prawa i obowiązki. Współcześnie systemy prawne państw dopuszczają lub tolerują posiadanie więcej niż jednego obywatelstwa. Polska należy do grupy państw, w których obywatelstwo nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi (prawo krwi). Jednocześnie art. 34 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie. Po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej obywatele polscy uzyskali automatycznie obywatelstwo Unii Europejskiej.

Polecenie 1

Przygotuj własną notatkę na temat następujacych pojeć: obywatelstwo, repatriacja i emigracja.

Ćwiczenie 2

Wymień okoliczności, które mogą skłaniać do zrzeczenia się obywatelstwa polskiego.

Ćwiczenie 3

Rozważ, jakie korzyści i problemy wynikają z posiadania tzw. podwójnego obywatelstwa.

Ćwiczenie 4

Przedstaw prawa obywateli Unii Europejskiej.

Ćwiczenie 5

Obywatelstwo polskie nabywa się:

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- przez uznanie za obywatela polskiego.

- z mocy prawa.

- przez przywrócenie obywatelstwa polskiego.

- przez nadanie obywatelstwa polskiego.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Rozstrzygnij, które zdania dotyczące Karty Polaka są prawdziwe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Karta Polaka daje prawo podejmowania studiów i korzystania z innych form kształcenia.

- Karta Polaka może być wydana osobie, która wykaże, że co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej lub posiadało obywatelstwo polskie.

- Kartę Polaka mogą otrzymać Polacy będący obywatelami każdego kraju europejskiego.

- Wydanie Karty Polaka oznacza nabycie obywatelstwa polskiego.

- Posiadanie Karty Polaka oznacza zwolnienie z obowiązku posiadania pozwolenia na pracę.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Prawa i obowiązki obywatelskie

Prawa obywateli

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Co potrafię?

- omówić sposoby nabywania polskiego obywatelstwa;

- wymienić instytucje państwowe, które stoją na straży praw i wolności obywatelskich w Polsce.

Nauczysz się

- źródeł praw i wolności we współczesnych państwach;

- poznawać wolności i prawa obywatelskie zawarte w Konstytucji RP;

- wymieniać konstytucyjne ograniczenia praw i wolności obywatelskich;

- analizować obowiązki obywatelskie zawarte w Konstytucji RP.

Zasada godności człowieka jako źródło konstytucyjnych praw i wolności

Splecione ręce

lostintheredwoods, Splecione ręce, licencja: CC BY-ND 2.0

Fundamentem konstytucyjnych praw i wolności jest zasada godności człowieka, przywołana zarówno we Wstępie do Konstytucji RP („Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi…”), jak i w jej artykule 30. Stanowi on, że godność jest przyrodzoną (czyli wynikającą z  bycia człowiekiem) i niezbywalną (czyli taką, której człowiek nie może być pozbawiony) cechą człowieka, jest nienaruszalna oraz pozostaje źródłem wolności i praw człowieka i obywatela. Wspomniany artykuł nakłada także na władzę publiczną obowiązek poszanowania i ochrony godności człowieka.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Na gruncie prawa nie da się sformułować precyzyjnej definicji pojęcia „godność”, jest to raczej temat debat filozoficznych. Można jednak zwrócić uwagę na kilka najważniejszych elementów tej zasady:

- źródłem godności człowieka jest prawo naturalne, a więc przysługuje ona człowiekowi niezależnie do tego, czy prawo stanowione wprost odwoła się do tej zasady;

- jest nienaruszalna – człowiek nie może się jej zrzec, nie może jej także znieść, ograniczyć czy zawiesić prawodawca;

- przysługuje ona każdemu człowiekowi w jednakowym stopniu, bez względu na płeć, rasę, narodowość, obywatelstwo, wykształcenie, wyznawaną religię czy pozycję społeczną;

- stanowi fundament porządku konstytucyjnego. W tym kontekście inne normy i wartości zawarte w tym porządku muszą być odnoszone do zasady godności.

Wolności i prawa osobiste

Zostały one wymienione w art. 38-56 Konstytucji RP. Większość z nich przysługuje każdemu, kto znajdzie się pod władzą państwa polskiego. Mamy więc tutaj do czynienia nie tyle z prawami obywatelskimi, ile prawami człowieka.

Oto niektóre z nich:

Prawa i wolności

Regulacje konstytucyjne [fragmenty]

Prawo do życia

Art. 38 – Rzeczypospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia.

Nietykalność osobista

Art. 40 – Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych. Art. 41 ust. 1 – Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Art. 50 – Zapewnia się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie mieszkania. pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony.

Prawo do rzetelnej procedury sądowej

Art. 45 ust. 1 – Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

Prawo do ochrony prywatności

Art. 47 – Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. Art. 49 – Zapewnia się wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się. Art. 48 ust. 1 – Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.

Wolność przemieszczania się

Art. 52 ust. 1 – Każdemu zapewnia się wolność poruszania się po terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu. Art. 52 ust. 2 – Każdy może swobodnie opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Wolność sumienia i religii

Art. 53 ust. 1 – Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.

Wolność wyrażania opinii i poglądów

Art. 54 ust. 1 – Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji.

Wolności i prawa polityczne

Zostały one zawarte w art. 57-63. Przysługują przede wszystkim obywatelom polskim. Obejmują m.in.:

- prawa związane z udziałem w życiu publicznym (prawo do głosowania w wyborach i referendach, prawo do kandydowania w wyborach, prawo do inicjatywy ustawodawczej, prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne; prawo do składania petycji);

- wolność zgromadzeń, obejmująca swobodę ich organizowania oraz uczestniczenia w nich;

- wolność zrzeszania się, obejmująca swobodę zakładania partii politycznych, związków zawodowych, organizacji pracodawców, stowarzyszeń.

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne

Ustalanie katalogu tych praw budziło wielkie kontrowersje polityczne w trakcie prac nad nową konstytucją. Ostateczne rozwiązania są dość ostrożne i nie mogą być stosowane bezpośrednio. Konstytucja w tym zakresie określa bardziej zasady polityki państwa niż prawa jednostki, często też szczegółowe regulacje pozostawia ustawodawcy. W art. 64-76 Konstytucji RP zostały wskazanie wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, z których najważniejsze to:

Prawa i wolności

Treść regulacji

Prawo do własności

Zgodnie z art. 64 Konstytucji RP każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia, które podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej.

Uprawnienia pracownicze

Obejmują: wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, prawo do minimalnego wynagrodzenia, prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prawo do wypoczynku.

Prawo do zabezpieczenia społecznego

Przysługuje ze względu na niezdolność do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo, osiągnięcie wieku emerytalnego oraz na wypadek bezrobocia.

Prawo do ochrony zdrowia

Art. 68 daje każdemu prawo do ochrony zdrowia oraz określa, że „obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej, finansowanej ze środków publicznych”.

Prawo do nauki

Art. 70 Konstytucji RP daje prawo do bezpłatnej nauki w szkołach publicznych (wyjątek dotyczy niektórych form kształcenia w szkołach wyższych), wprowadza także obowiązek nauki do 18. roku życia.

Prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska

Zgodnie z art. 74 ust. 3 Konstytucji RP przysługuje ono każdemu. Artykuł ten nakłada na władze publiczne obowiązek ochrony środowiska, zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa ekologicznego oraz wspierania działań obywateli na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska.

Ograniczenia praw i wolności

Zwarty szyk policji

Jakob Sigurðsson, licencja: CC BY 2.0

Prawa i wolności obywatela we współczesnym świecie podlegają ograniczeniom, między innymi ze względu na prawa i wolności innych osób lub inny ważny interes publiczny (np. bezpieczeństwo państwa). Zakres tych ograniczeń nie może być jednak efektem arbitralnych decyzji władzy, lecz powinien wynikać z istniejących regulacji prawnych i podlegać kontroli parlamentu.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Konstytucyjne ograniczenia praw i wolności

Art. 31 ust. 3 wskazuje na przesłanki, które mogą być podstawą do wprowadzenia ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych praw i wolności. Dotyczą one sześciu chronionych konstytucyjnie wartości:

- ochrona środowiska,

- zdrowie publiczne,

- moralność publiczna,

- wolność i prawa innych osób,

- bezpieczeństwo państwa,

- porządek publiczny.

Ponadto takie ograniczenia mogą być wprowadzone tylko w drodze ustawy i tylko w taki sposób, aby „nie naruszały istoty praw i wolności”.

Obowiązki obywatelskie w Konstytucji RP

Wojsko Polskie. Obrona Ojczyzny jest obowiazkiem każdego obywatela.

włodi, licencja: CC BY-SA 2.0

Katalog obowiązków obywatelskich, zapisanych w Konstytucji RP, jest stosunkowo ograniczony.

Art. 82 nakłada na obywateli polskich obowiązek wierności Rzeczypospolitej oraz troski o jej dobro wspólne. Zgodnie z art. 85 obowiązkiem obywatelskim jest także obrona Ojczyzny. Ponadto każdy ma obowiązek przestrzegania polskiego prawa (art. 83), ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków (art. 84), oraz dbałości o stan środowiska i ponoszenie odpowiedzialności za spowodowane przez siebie jego pogorszenie (art. 86).

Podsumowanie

System praw i wolności obywatelskich obowiązujących w Polsce po uchwaleniu Konstytucji RP z 1997 roku nawiązuje do wypracowanych po II wojnie światowej międzynarodowych systemów ochrony praw człowieka i obywatela. W rozdziale II ustawy zasadniczej wyróżniono więc kolejno wolności i prawa osobiste, następnie polityczne oraz ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Artykuły 82-88 Konstytucji RP określają obowiązki obywateli wobec państwa.

Literatura uzupełniająca

Chmaj M. (red.), Wolności i prawa człowieka w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Zakamycze 2006.

Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2012.

Prawo do informacji publicznej

pixabay, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wyliczyć najważniejsze prawa i wolności obywatelskie zawarte w Konstytucji RP,

- porównać uprawnienia poszczególnych organów samorządu terytorialnego,

- ocenić znaczenie samorządu dla życia pojedynczego obywatela.

Nauczysz się

- definiować pojęcie informacji publicznej,

- rozumieć, jakie znaczenie ma jawność działań urzędników dla funkcjonowania państwa demokratycznego,

- oceniać, jakie są możliwości kontroli urzędników przez obywateli zgodnie z prawem polskim i unijnym.

Czym jest prawo do informacji publicznej?

Żyjąc w państwie demokratycznym, mamy prawo współuczestniczyć w najważniejszych decyzjach nas dotyczących. Możemy mieć wpływ na działania władz lokalnych, urzędników rządowych i samorządowych. Mamy możliwość decydowania o planach zagospodarowania najbliższych okolic, w których żyjemy i pracujemy. Możemy to wszystko robić zgodnie z prawem i dobrym obyczajem. Temu zatem, choć również kontroli działalności urzędników, służy prawo do informacji publicznej.

Informacją publiczną nazywamy każdą informację o sprawach publicznych. Do spraw publicznych zaliczymy na przykład wszystkie dokumenty wydawane przez Sejm i Senat RP. Są one publikowane w odpowiednich periodykach i każdy zainteresowany ma do nich dostęp, zwłaszcza współcześnie, gdy istnieją internetowe wydania „Dziennika Urzędowego” i „Monitora Polskiego”.

Jawne są też akty wykonawcze do ustaw, wydawane m.in. przez członków Rady Ministrów. Ich upowszechnianie odbywa się w podobny sposób jak publikowanie ustaw.

Są jeszcze wyroki wydawane przez sądy oraz decyzje administracyjne podejmowane przez organy samorządu terytorialnego, wojewodę, kuratora oświaty itp. Te informacje też powinny być podawane do publicznej wiadomości, by trafiły zwłaszcza do tych obywateli, którzy są nimi bezpośrednio zainteresowani. Przecież wszystkie akty normatywne są wydawane w interesie obywateli i regulują ich życie codzienne.

Ważnym obszarem decyzji urzędniczych są bez wątpienia różnego rodzaju decyzje administracyjne, plany zagospodarowania przestrzennego. Dostęp obywatela do informacji o tych decyzjach, który wynika z polskiego prawa, może zapobiec niepotrzebnym niesnaskom i konfliktom, ale może również spowodować większe zainteresowanie obywateli własnym regionem i wzbudzić w nich chęć współuczestniczenia w jego zarządzaniu. Tego typu rozwiązania budują kapitał społeczny i poczucie odpowiedzialności za „małe ojczyzny”.

Prawo do informacji w Konstytucji RP

Głównym dokumentem regulującym wszystkie prawa i obowiązki obywatelskie w państwie jest jego konstytucja. Dlatego prawo do informacji publicznej, jako jedno z podstawowych praw obywatelskich, znalazło się w polskiej konstytucji z 1997 roku.

Są to postanowienia zawarte w kolejnych artykułach drugiego rozdziału tegoż dokumentu.

Art. 51 ust. 3 i 4 - każdemu obywatelowi RP przysługuje prawo dostępu do dotyczących go dokumentów urzędowych i danych osobowych. Każdy ma też prawo do sprostowania oraz usunięcia danych nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą (ust. 4).

Art. 61 - każdy obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Zgodnie z tymi uregulowaniami mamy również prawo do uzyskiwania informacji o działalności samorządu gospodarczego oraz wszystkich instytucji finansowanych, nawet częściowo, z budżetu państwa. Prawo to obejmuje również dostęp do dokumentów oraz możliwość wstępu na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów.

Art. 74 ust. 3 - stanowiący, że każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska.

Zgodnie z art. 61 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenie prawa do informacji publicznej może nastąpić wyłącznie ze względu na ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa.

Egzemplarz Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej podpisany przez Bronisława Komorowskiego i Jarosława Kaczyńskiego, kandydatów na urząd Prezydenta RP, w dniu 2 lipca 2010 r. podczas telewizyjnej debaty prezydenckiej, i przekazany Wielkiej Orkiestrze Świątecznej Pomocy.

Adrian Grycuk, domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Ustawa o prawie do informacji publicznej

Konstytucja jest dokumentem ogólnym, choć najważniejszym aktem prawnym regulującym uprawnienia poszczególnych organów władzy oraz prawa o obowiązki obywatelskie. Aktem konkretyzującym postanowienia konstytucji są ustawy. Również prawo do informacji publicznej i sposób jego realizacji zostały zawarte w ustawie o dostępie do informacji publicznej uchwalonej 6 września 2001 roku, która weszła w życie 1 stycznia 2002 roku.

Zgodnie z postanowieniami ustawy za informację publiczną uznajemy każdą informację o sprawach publicznych, która podlega udostępnieniu i ponownemu wykorzystaniu, na zasadach określonych we wspomnianej ustawie.

Do udostępniania informacji publicznej zobowiązane są, będące w ich posiadaniu, władze publiczne oraz inne podmioty wykonujące zadania publiczne. Informacje te mogą dotyczyć, np.:

- poziomu dochodów i ewentualnego stanu zadłużenia;

- sposobu i kolejności rozstrzygania spraw;

- sposobu stanowienia i wykonywania prawa;

- informacji o wolnych miejscach pracy w jednostkach, z określeniem zakresu kompetencji ewentualnych kandydatów oraz sposobu ubiegania się o zatrudnienie;

- zasad konkursu na wyższe stanowisko w służbie cywilnej.

Realizacja uregulowań prawnych zawartych w ustawie powinna pozwolić każdemu obywatelowi przekonać się o przejrzystości organów władzy publicznej na wszelkich poziomach oraz dać możliwość kontrolowania urzędników. Dlatego jawne są podstawowe dane osobowe (imię i nazwisko) urzędnika, do którego zwracamy się z prośbą o decyzję. Możliwe jest też uzyskanie informacji o podejmowaniu przez poszczególnych posłów i senatorów decyzji w interesujących wyborcę sprawach. Wyborca może sięgnąć do stenogramów sejmowych i zapoznać się ze sposobem sprawowania mandatu przez przedstawiciela, na którego głosował. Może ocenić jego zaangażowanie w życie parlamentarne i zgodność głoszonych poglądów z decyzjami podejmowanymi podczas głosowania. Jest to jeden z najprostszych sposobów kontroli władzy.

Sposoby realizacji prawa do informacji publicznej przez obywatela

Logo Biuletynu Informacji Publicznej

domena publiczna

Podstawowym sposobem udostępnienia informacji publicznej jest tworzony przez organy administracji Biuletyn Informacji Publicznej. Jest to specjalnie skonstruowana strona internetowa spełniająca wymogi ustaw i rozporządzeń, zwłaszcza ustawy o  dostępie do informacji publicznej. Osobą wskazaną przez ustawę jako odpowiedzialną za wypełnianie tego obowiązku jest kierownik podmiotu, który bierze całkowitą odpowiedzialność za udostępniane tam informacje. Struktura strony głównej, a także zakres i tryb przekazywania informacji zostały określone w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Informację publiczną udostępniają podmioty wykonujące zadania publiczne oraz finansowane ze środków publicznych.

Biuletyn Informacji Publicznej jest podstawowym sposobem uzyskiwania wszelkich danych dotyczących adresu i zakresu uprawnień podmiotów publicznych. Nie dotyczy on działalności przedsiębiorstw prywatnych. W przypadku podmiotów prywatnych o wszelkich danych przeznaczonych do publikowania decyduje ich kierownictwo.

Innym sposobem pozyskiwania informacji o działalności organów władzy lub organów administracji jest złożenie wniosku (w formie ustnej lub pisemnej) do odpowiedniego przedstawiciela władzy lub urzędnika. Można też osobiście uczestniczyć w posiedzeniach kolegialnych lub przeczytać stenogramy z tych posiedzeń.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Strona główna Biuletynu Informacji PublicznejOtwiera się w nowym oknie

Uzasadnianie wniosków o dostęp do informacji publicznej

Składając wniosek o udzielenie informacji publicznej, nie musisz tłumaczyć, kim jesteś i dlaczego potrzebujesz uzyskać daną informację. Wniosek może mieć dowolną formę, może zostać wysłany pocztą, e-mailem lub zaniesiony do urzędu. Musi zawierać wyłącznie niezbędne informacje. Warto jednak pamiętać, by składając wniosek, powołać się na podstawę prawną. Należy też wyjaśnić, jakiej informacji dotyczy wniosek i w jaki sposób urząd ma udzielić odpowiedzi (najlepiej podać adres do korespondencji lub e-mailowy). Niektóre organy samorządu lub inne podmioty publiczne mają na swoich stronach internetowych odpowiednie formularze wniosku, które można wypełniać elektronicznie. Wtedy odbiór odpowiedzi można potwierdzić podpisem elektronicznym. Urząd nie może zażądać podania adresu zamieszkania, jeżeli obywatel oczekuje odpowiedzi pocztą elektroniczną.

Udostępnienie informacji powinno nastąpić w ciągu 14 dni od złożenia przez obywatela wniosku. W razie uzasadnionych opóźnień obywatel powinien zostać poinformowany o ich przyczynach. Zwłoka nie może przekroczyć dwóch miesięcy. Odmowa udostępnienia informacji publicznej musi być uzasadniona. Jej przyczynami mogą być:

- ochrona informacji niejawnych lub tajemnic (państwowej, służbowej, skarbowej, statystycznej);

- prywatności osoby fizycznej lub przedsiębiorcy;

- ochrona danych osobowych.

Postępowanie w razie odmowy udzielenia informacji publicznej:

Jeżeli odmowa nastąpiła z innych przyczyn niż ochrona tajemnicy, prywatności lub danych osobowych, obywatelowi przysługuje prawo do wniesienia powództwa do sądu powszechnego.

Jeżeli odmowa nastąpiła z powodu ochrony tajemnicy, obywatel może odwołać się do drugiej instancji, a następnie do sądu administracyjnego.

Prawo do informacji publicznej w przepisach Unii Europejskiej

Zgodnie z prawem Unii Europejskiej wszyscy jej obywatele i wszystkie osoby fizyczne lub prawne, zamieszkałe lub posiadające swoją statutową siedzibę w państwie członkowskim, mają prawo dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji, na ustalonych prawnie zasadach.

Obowiązkiem każdej z wymienionych instytucji jest określenie w swoim regulaminie wewnętrznym szczegółowego postępowania odnośnie do dostępu do jej dokumentów.

Zasadę tę, nazywaną zasadą przejrzystości, wprowadzono po raz pierwszy na mocy traktatu z Maastricht. Jej celami były: wzmocnienie demokratycznego charakteru oraz wzrost zaufania opinii publicznej do administracji. W wyniku tych założeń Komisja i Rada Europejska wprowadziły kodeks postępowania w sprawie dostępu do dokumentów.

Z kolei na mocy traktatu amsterdamskiego obywatele Unii Europejskiej uzyskali dostęp do dokumentów Rady, Komisji i Parlamentu Europejskiego.

Zgodnie z rozporządzeniem parlamentu ustalono tryb pozyskiwania informacji i dostępu do dokumentów. Przewiduje on, że każdy obywatel UE lub osoba prawna mająca siedzibę w państwie członkowskim ma prawo dostępu do dokumentów instytucji. Sama procedura dostępu do informacji publicznej określana jest prawem krajowym państw członkowskich Unii Europejskiej.

Podsumowanie

Jawność życia publicznego jest podstawową zdobyczą państwa demokratycznego. Pozwala ona na kontrolowanie urzędników, sprawdzanie zasadności podejmowanych przez nich decyzji oraz wspiera poziom obywatelskiej inicjatywy. Właściwie rozumiane i wykonywane prawo do informacji publicznej może doprowadzić do wzrostu poziomu kapitału społecznego przez zwiększenie zaufania do urzędników i ich decyzji. Jest to bardzo ważne z punktu widzenia zarówno obywatela, jak i państwa. Wzrasta bowiem udział obywateli w życiu publicznym i ich odpowiedzialność za działania własne oraz poziom inicjatyw lokalnych. W ten sposób buduje się niezbędne w demokracji społeczeństwo obywatelskie.

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj pojęcie przejrzystości działań instytucji.

Ćwiczenie 2

Skonstruuj przebieg procesu odwoławczego, dotyczącego odmowy podania informacji o zarobkach urzędników przez prezydenta miasta.

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z danymi o twojej szkole dostępnymi w Biuletynie Informacji Publicznej.

Ćwiczenie 4

Rozstrzygnij, czy zdania dotyczące ochrony danych osobowych są prawdziwe, czy fałszywe

Prawda

Fałsz

Za dane osobowe uważa się wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej.

Obywatel może być zobowiązany do ujawnienia informacji dotyczących jego osoby jedynie na podstawie ustawy.

Każdy ma nieograniczony dostęp do dotyczących go danych urzędowych, dokumentów i zbiorów danych.

Każdy ma prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą.

Władze publiczne mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać wszelkie informacje o obywatelach.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Prawo obywateli do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne może być ograniczone wyłącznie ze względu na...

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- moralność publiczną.

- ochronę porządku publicznego.

- bezpieczeństwo.

- ważny interes gospodarczy państwa.

- ochronę wolności i praw innych osób.

- ochronę środowiska.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Kamińska I., Rozbicka-Ostrowska M., Ustawa o dostępie do informacji publicznej, komentarz, Warszawa 2012.

Rydlewski G., Szustakiewicz P., Udzielanie informacji przez administrację publiczną, Warszawa 2012.

Obywatel w urzędzie

Maszyna do pisania

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Co potrafię?

- scharakteryzować strukturę administracji publicznej w Polsce;

- przedstawić różnice między administracją rządową a samorządową;

- porównać sposoby powoływania (wyboru) urzędników w administracji rządowej i samorządowej.

Nauczysz się

- określać, w którym urzędzie powinieneś szukać pomocy przy załatwieniu konkretnych spraw;

- ustalać, do kogo możesz się odwołać od niekorzystnej dla siebie decyzji;

- wypełniać przykładowe formularze urzędowe.

Podstawowe akty prawne regulujące prawa obywatela wobec administracji publicznej

Organy administracji publicznej (rządowej i samorządowej) rozpatrują skargi i wnioski obywateli na podstawie ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – kodeksu postępowania administracyjnego (z późniejszymi zmianami). Jest to podstawa prawna dla działań urzędników, którzy rozstrzygają indywidualne sprawy obywateli w drodze decyzji administracyjnej. Decyzją administracyjną nazywamy akt wydany przez uprawniony do tego organ państwa, określający sytuację prawną wskazanego adresata w indywidualnie oznaczonej sprawie. Decyzją administracyjną jest na przykład przyjęcie do szkoły lub na studia. To decyzje, które dotyczą bezpośrednio ludzi młodych, uczniów i studentów. W życiu dorosłym decyzjami administracyjnymi mogą być między innymi zgoda na budowę domu, przyznanie zasiłku rodzinnego czy wychowawczego.

Kolejny ważnym aktem prawnym regulującym relacje między państwem i obywatelem jest ustawa o ewidencji ludności z dnia 10 kwietnia 1974 roku z późniejszymi zmianami. Zgodnie z jej brzmieniem każdy obywatel ma obowiązek zameldować się w miejscu zamieszkania na pobyt stały lub czasowy. Ten obowiązek dotyczy również obiektów hotelarskich. Poza tym obywatel ma obowiązek zawiadomić urząd gminy o narodzinach dziecka, przy okazji podając jego dane personalne. Powinien także niezwłocznie powiadomić urząd gminy o zawarciu związku małżeńskiego i związanej z tym faktem zmianie nazwiska. Informacja o zgonie osoby najbliższej powinna także niezwłocznie wpłynąć do urzędu. Niedopełnienie tych obowiązków wiąże się z odpowiedzialnością karną. Informacje te podaje się też w celu uzyskania prawa do zasiłku pogrzebowego w przypadku zgonu lub tzw. becikowego z okazji narodzin dziecka. Trzeba również pamiętać, że niezarejestrowanie dziecka w urzędzie uniemożliwia korzystanie z opieki medycznej i innych przysługujących mu świadczeń.

Łacińskie powiedzenie mówi: nieznajomość prawa szkodzi. Warto więc znać prawo!

domena publiczna[online], dostępny w internecie: https://pixabay.com

Co możemy załatwić w urzędzie gminy?

Nowa siedziba Urzędu Gminy Michałowice w Regułach

U. G. Michałowice, licencja: CC BY-SA 3.0

Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina. Jest ona najbliżej obywatela i większość spraw związanych z życiem codziennym możemy załatwić właśnie dzięki pomocy jej urzędników. Do najważniejszych spraw, które można załatwić w urzędzie gminy (miasta), należy wydawanie dowodów osobistych i numerów PESEL.

Poza tym w urzędzie gminy możemy uzyskać akt urodzenia, co oznacza również rejestrację dzieci w tym urzędzie. Zawierane są też cywilne związki małżeńskie przed przedstawicielem prezydenta, wójta lub burmistrza albo któregoś z tych urzędników osobiście. Zgodnie z obowiązującym obecnie prawem można poprosić o udzielenie ślubu poza urzędem, w miejscu przez nas wybranym. Wiążą się z tym nieco wyższe koszty. Oczywiście urząd gminy wydaje odpisy skróconych aktów urodzenia, małżeństwa czy zgonu.

W sytuacjach trudnych władze gminy powinny zadbać o jej mieszkańców. Urzędnicy zajmują się na przykład przydziałem mieszkań komunalnych osobom, które z powodów finansowych nie mają możliwości uzyskania mieszkania z innych źródeł. Pozyskuje się też fundusze, np. ze sprzedaży mieszkań komunalnych. W Polsce są miasta, w których najpierw za pieniądze gminy rewitalizuje się stare kamienice, po czym zostają one sprzedane nowym nabywcom, co ułatwia dysponowanie pozostałymi zasobami.

Do urzędu gminy zwrócimy się także z prośbą o przeprowadzenia zbiórek publicznych czy wydanie zaświadczenia o prawie do głosowania poza miejscem zamieszkania.

Wydawanie dowodów osobistych

Jednym z zadań gminy jest wydawanie dowodów osobistych. Dowód osobisty ma obowiązek posiadać każdy pełnoletni obywatel polski mieszkający na terenie naszego państwa, ale prawo do posiadania dowodu osobistego przysługuje każdemu obywatelowi Rzeczpospolitej Polskiej. Oznacza to, że dowód osobisty może otrzymać każda osoba posiadająca polskie obywatelstwo, niezależnie od wieku i miejsca zamieszkania.

Po wejściu Polski w struktury Unii Europejskiej dowód osobisty umożliwia też swobodne podróżowanie po strefie Schengen oraz daje prawo do zamieszkania, nauki i pracy w dowolnym kraju Wspólnoty.

W życiu codziennym dowód osobisty ułatwia założenie konta bankowego, uzyskanie kredytu, a także daje możliwość wzięcia udziału w wyborach bez konieczności uzyskiwania dodatkowych dokumentów.

Dowód osobisty jest ważny:

- 10 lat od daty jego wydania,

- 5 lat od daty jego wydania, gdy został wydany osobie, która nie ukończyła 5. roku życia,

Dowód osobisty należy wymienić w przypadku:

- upływu jego terminu ważności – wniosek należy złożyć co najmniej 30 dni przed upływem tego terminu,

- utraty dowodu osobistego,

- zmiany danych zamieszczonych w dowodzie,

- uszkodzenia dowodu,

- zmiany wizerunku twarzy w stopniu utrudniającym lub uniemożliwiającym identyfikację posiadacza.

Ważne!

W czterech ostatnich przypadkach wniosek należy złożyć niezwłocznie!

wzór dowodu osobistego

domena publiczna

Ważne!

Wniosek o wydanie dowodu osobistego składa się w organie dowolnej gminy, niezaleznie od miejsca zameldowania.

Aby otrzymać dowód, należy przedłożyć:

- wniosek o wydanie dowodu osobistego,

- zdjęcie.

Ważne!

Jedną z informacji, którą zawiera dowód osobisty, jest numer ewidencyjny tzw. PESEL (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności). Wystarczy znajomość tego numeru, aby osoba do tego uprawniona mogła poznać wszelkie dane personalne obywatela (jego datę urodzenia, imiona rodziców, urząd stanu cywilnego, w którym został zarejestrowany). Na podstawie samego zbioru 11 cyfr, z których składa się numer PESEL, każdy może ustalić datę urodzenia i płeć osoby, której numer ewidencyjny analizuje.

Co możemy załatwić w urzędzie powiatowym?

Po prawo jazdy udamy się do urzędu powiatowego. Jednak, by uzyskać prawo jazdy, należy najpierw zdać egzamin (teoretyczny i praktyczny) w Wojewódzkim Ośrodku Ruchu Drogowego (WORD), który potwierdzi umiejętności kierowania pojazdem oraz to, że nie jesteśmy zagrożeniem dla innych uczestników ruchu drogowego. Po uzyskaniu pozytywnego wyniku egzaminu należy złożyć, za pośrednictwem właściwego ośrodka, wniosek o jego wydanie do urzędu powiatowego. We wniosku powinny znaleźć się następujące informacje:

- dane osobowe;

- kategoria prawa jazdy, o które się ubiegamy, i kwalifikacje do posiadania którego uzasadnia zdany egzamin;

- załączniki: fotografia, zaświadczenie o ukończeniu szkolenia, orzeczenie lekarskie, dowód uiszczenia opłaty za wydanie dokumentu;

- informacje o miejscu zamieszkania;

- oświadczenie o braku uzależnienia od alkoholu oraz środków odurzających (narkotyków),

- oświadczenie o niepodleganiu zakazowi prowadzenia pojazdów. Wniosek należy własnoręcznie podpisać.

W prawie polskim istnieje możliwość uzyskania prawa jazdy po ukończeniu 16. roku życia. Wtedy wniosek podpisuje rodzic (prawny opiekun) osoby niepełnoletniej, ponieważ tylko w jej obecności osoba młodociana może prowadzić samochód. Po dojściu do pełnoletności uzyskuje się pełne prawa do kierowania pojazdami mechanicznymi zgodnie z kategorią, na którą wskazuje posiadany dokument.

Wydawanie dowodów rejestracyjnych

Rejestracja pojazdów jest bardzo ważnym uprawnieniem przynależnym urzędowi powiatowemu. Dowód rejestracyjny potwierdza prawomocność zakupu pojazdu oraz właściwy stan techniczny, który nie zagraża bezpieczeństwu właściciela ani innych uczestników ruchu drogowego.

Wniosek o rejestrację pojazdów kierujemy do starostwa powiatowego w miejscu stałego pobytu. W formularzu powinny być zawarte najważniejsze informacje dotyczące pojazdu: jego rodzaj i przeznaczenie, marka, typ, model, rok produkcji, numer identyfikacyjny podwozia i nadwozia, dotychczasowy numer rejestracyjny, jeżeli rejestrujemy samochód kupiony z tzw. drugiej ręki, oraz numer karty pojazdu.

Do wniosku należy dołączyć:

Tablica rejestracyjna (indywidualna)

Midhir, domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

- dowód rejestracyjny (przy zakupie pojazdu używanego);

- kartę pojazdu;

- umowę kupna–sprzedaży;

- tablice rejestracyjne.

różne wzory amerykańskich tablic rejestracyjnych

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Polskie tablice rejestracyjne wydawane przed 2 maja 2006 r. (z polską flagą) i po tej dacie (z gwiazdkami UE).

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikipedia

Wniosek po złożeniu podlega sprawdzeniu przez odpowiednie organy. Dowód rejestracyjny drukowany jest przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych, dlatego czas oczekiwania na wydanie dowodu trwa ok. 30 dni. Na ten okres wnioskodawca otrzymuje tzw. pozwolenie czasowe, a starostwo powiatowe czasowo rejestruje pojazd. Wydawane są wtedy też stałe tablice rejestracyjne. Rejestracja pojazdu wiąże się z określonymi opłatami administracyjnymi.

W przypadku mieszkańców jednego z 66 miast na prawach powiatu wszystkimi sprawami możliwymi do załatwienia w urzędzie gminnym i powiatowym zajmuje się urząd miejski.

Stany Zjednoczone, rok 1923. Podwójne tablice rejestracyjne - dla Dystryktu Columbii i stanu Maryland

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikipedia

Dokumenty wydawane przez urząd wojewódzki

Okładka polskiego paszportu

Julo, licencja: CC 0

Paszport jest dokumentem wydawanym przez urząd wojewódzki, kompetencje do jego wydawania ma zatem organ administracji rządowej. Paszport pełni za granicą funkcje dowodu osobistego. Nie jest potrzebny do podróżowania po państwach strefy Schengen. Uprawnia do przekraczania granic i pobytu w innych krajach niż ojczysty oraz państwach Unii Europejskiej. Umożliwia potwierdzenie tożsamości oraz obywatelstwa danej osoby.

Paszport zawiera:

- imiona i nazwisko właściciela;

- datę i miejsce jego urodzenia;

- informacje o obywatelstwie i płci;

- zdjęcie i podpis właściciela;

- daty wydania i upływu terminu ważności;

- numer PESEL;

- nazwę organu wydającego;

- dane biometryczne (elektroniczny sposób umieszczania w dokumencie paszportowym wizerunku twarzy oraz odcisków palców).

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

W prawie polskim znamy kilka rodzajów paszportów:

- paszport zwykły – może otrzymać każdy, kto złoży odpowiedni wniosek do urzędu wojewódzkiego. Dokument jest ważny 10 lat. Jego wydanie jest związane z opłatą administracyjną. W przypadku dzieci (osób małoletnich) wydanie paszportu wiąże się ze zgodą obojga rodziców, potwierdzoną ich podpisami;

- paszport tymczasowy – wydaje się dzieciom poniżej 5. roku życia oraz osobom przebywającym za granicą, oczekującym na doręczenie paszportu zwykłego. Jego ważność nie przekracza 12 miesięcy. Dokument ten można również uzyskać w nagłych przypadkach związanych z chorobą lub pogrzebem osoby spokrewnionej;

- paszport służbowy – przysługuje członkom służby zagranicznej nieposiadającym stopnia dyplomatycznego oraz innych osobom skierowanym do pracy w placówkach zagranicznych;

- paszport dyplomatyczny – przysługuje: Prezydentowi oraz byłym prezydentom Rzeczypospolitej Polskiej, marszałkowi i wicemarszałkom Sejmu i Senatu, prezesowi i wiceprezesom Rady Ministrów, ministrom, sekretarzom i podsekretarzom stanu, posłom i senatorom, posłom do Parlamentu Europejskiego wybranym w RP, byłym prezesom Rady Ministrów oraz byłym ministrom spraw zagranicznych, pracownikom organizacji międzynarodowych oraz członkom ich rodzin. Można się nim legitymować wyłącznie w trakcie podróży służbowych albo w związku z wykonywaniem obowiązków poza granicami kraju. Dokument jest ważny przez wskazany w nim czas, maksymalnie 10 lat od daty wydania.

Prawo obywatela do odwołania od decyzji

Każdy obywatel ma prawo odwołania się od otrzymanej decyzji

domena publiczna

Stronie niezadowolonej z decyzji administracyjnej przysługuje prawo do wniesienia odwołania. Powinno ono być wniesione do organu wyższego stopnia w terminie określonym ustawą od daty wydania lub ogłoszenia decyzji. Na przykład w wypadku decyzji dyrektora szkoły można odwołać się do kuratora oświaty, a jeżeli niekorzystną dla nas decyzję podejmie dziekan, przysługuje nam odwołanie do rektora. Jeżeli termin zostanie przekroczony, organ odwoławczy stwierdza postanowieniem o niedopuszczalności odwołania. Ta decyzja nie podlega zaskarżeniu. Jest ostateczna. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

Jeżeli zaskarżona decyzja ma charakter natychmiastowego wykonania, w gestii organu odwoławczego pozostaje decyzja, czy należy zawiesić jej wykonanie. Powinien tak zrobić zawsze, gdy skarga wydaje się zasadna lub gdy powrót do stanu pierwotnego jest bardzo trudny lub niemożliwy.

W wypadku decyzji wydanych przez organy samorządu terytorialnego (np. wójta), w których ramach nie istnieje bezpośrednia podległość między nimi, mamy prawo złożyć skargę na decyzję do Samorządowego Kolegium Odwoławczego.

Organ odwoławczy może wydać decyzję o uchyleniu poprzedniego postanowienia i oddać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji lub uznać sprawę za przeprowadzoną właściwie i ją zakończyć. Wówczas stronie niezadowolonej pozostaje złożenie skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Polecenie 1

Wyobraź sobie sytuację, że załatwiasz jakąś sprawę w wybranym urzędzie i jesteś niezadowolony z wydanej decyzji lub też z postępowania urzędnika. Wyszukaj więc potrzebnę informacje i przygotuj jedno z wybranych pism: odwołanie, skargę lub wniosek.

Podsumowanie

Uważaj: twoje dane osobowe są cenne!

domena publiczna

Urzędy i urzędnicy w Polsce są reprezentantami organów państwa. Ich działalność powinna dawać obywatelowi poczucie opieki ze strony państwa. Urzędnicy powinni być osobami kompetentnymi i chętnymi do pomocy, jeżeli taka jest potrzeba. Podejmowane przez nich decyzje mają duży wpływ na nasze życie codzienne.

Bardzo istotny w załatwianiu spraw urzędowych jest numer PESEL, dzięki któremu uprawnieni urzędnicy mają dostęp do wielu danych osobowych. Trzeba też pamiętać, że ten dostęp nie może być nadużywany. Nad tym czuwa generalny inspektor ochrony danych osobowych. Oznacza to, że jeżeli nasze dane dostaną się w niepowołane ręce, możemy dochodzić swoich praw przed sądem.

Ćwiczenie 1

Określ, w jakim urzędzie uzyskasz akt ślubu i zarejestrujesz nowo narodzone dziecko.

Ćwiczenie 2

Zbierz informacje dotyczące lokalizacji na twoim terenie urzędu gminy i powiatu.

Ćwiczenie 3

Znajdź odpowiedni formularz i wypełnij wniosek paszportowy oraz wniosek o rejestrację pojazdu.

Ćwiczenie 4

Określ, gdzie należy złożyć wniosek o wydanie wymienionych dokumentów.

Paszport

Wojewódzki Ośrodek Ruchu DrogowegoPołączony z: Paszport

Dowód osobisty

Urząd Wojewódzki lub jego oddziały zamiejscowePołączony z: Dowód osobisty

Prawo jazdy

Urząd gminyPołączony z: Prawo jazdy

Dowód rejestracyjny samochodu

Urząd powiatowy lub urząd miasta na prawach powiatuPołączony z: Dowód rejestracyjny samochodu

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Określ, do jakiego organu może odwołać się obywatel od niekorzystnej dla siebie decyzji administracyjnej wydanej przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w ramach kompetencji własnych gminy.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- wojewoda

- samorządowe kolegium odwoławcze

- starosta

- rada gminy

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Obywatel jako wyborca

Karta wyborcza

pixabay, licencja: CC 0

Co potrafię?

- scharakteryzować różnice między systemem wyborczym proporcjonalnym i większościowym;

- ocenić poziom trwałości rządu i zależności premiera od parlamentu w obu typach systemów wyborczych;

- określić znaczenie udziału obywateli w wyborach dla budowy demokratycznego państwa.

Nauczysz się

- rozumieć znaczenie cenzusu wieku w poszczególnych typach elekcji;

- definiować przymiotniki wyborcze;

- rozumieć zasady oddawania głosów ważnych;

- charakteryzować sposób powoływania i obowiązki członków komisji wyborczych.

Podstawowe zasady kodeksu wyborczego obowiązujące w Polsce

Po 1989 roku wybory w Polsce odbywały się na podstawie wielu ordynacji wyborczych (ustaw regulujących organizację wyborów), określających zasady wyborów parlamentarnych, prezydenckich, samorządowych, a od 2004 roku także europejskich. W 2010 roku Sejm podjął pracę nad jednolitym aktem prawnym – Kodeksem wyborczym – który miał ujednolić zasady przeprowadzanych w Polsce elekcji. Ustawa została uchwalona 5 stycznia 2011 roku. Reguluje przepisy dotyczące głosowania w wyborach parlamentarnych, prezydenckich, samorządowych i do Parlamentu Europejskiego. W kodeksie wyborczym wyjaśniono zasady głosowania, sposoby liczenia głosów oraz przepisy o warunkach i instytucjach uznających ważność wyborów i przepisy karne za przestępstwa popełnione przeciwko wyborom. Ponadto ujednolicono też godziny głosowania – lokale wyborcze są zawsze otwarte między godziną 7.00 a 21.00. Głosowanie zawsze odbywa się w dniu wolnym od pracy.

Wraz z wejściem w życie Kodeksu wyborczego przestały obowiązywać wszelkie inne ordynacje wyborcze, według których wcześniej odbywały się elekcje.

Nowością wprowadzoną przez wspomniany Kodeks jest możliwość głosowania przez pełnomocnika dla obywateli, którzy ukończyli 75 lat oraz prawo do głosowania korespondencyjnego.

wzór przesyłki wyborczej

domena publiczna

Kodeks określił również bardzo precyzyjne zasady finansowania kampanii wyborczych oraz sposób rozliczania dochodów i wydatków poniesionych na ich prowadzenie.

Pierwszą elekcją, która została przeprowadzona zgodnie z zasadami Kodeksu wyborczego, były wybory parlamentarne w 2011 roku.

Zasady wyborów

Przymiotniki, które określają zasady przeprowadzenia wyborów:

Głosując - zawsze rób to uważnie!

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

- powszechne – jedynym ograniczeniem w prawie do głosowania w elekcjach jest cenzus wieku. Jego pozostawienie oznacza, że prawodawca oczekuje od obywateli świadomych decyzji w wyborze przedstawicieli. Natomiast od przedstawicieli - wykształcenia i doświadczenia życiowego, które daje szansę na lepsze przygotowanie do odpowiedzialnego decydowania o życiu innych obywateli państwa i Europy.

- równe – głos oddany przez każdego obywatela powinien być tak samo ważny. Nakłada to również na ustawodawcę konieczność adekwatnego podziału państwa na okręgi wyborcze.

- bezpośrednie – obywatel bezpośrednio głosuje na swojego przedstawiciela (parlamentarzystę, radnego, prezydenta).

- głosowanie tajne – organizatorzy wyborów reprezentujący państwo mają obowiązek zapewnić wyborcy całkowitą anonimowość w akcie głosowania. Dlatego ustawia się kabiny, a karty wyborcze są anonimowe.

- proporcjonalne – obywatel w akcie głosowania wybiera komitet wyborczy, z którego programem się identyfikuje. W wypadku polskiego prawa wyborczego możliwe (konieczne) jest też wskazanie konkretnego kandydata w ramach wybranego komitetu.

Zasady czynnego prawa wyborczego

Prawo do wybierania swoich przedstawicieli przysługuje obywatelom polskim. W wyborach do samorządu terytorialnego i wyborach do Parlamentu Europejskiego także obywatelom państw członkowskich Unii Europejskiej stale zamieszkujących terytorium Polski. Warunkiem koniecznym jest ukończenie 18 lat.

Zasady biernego prawa wyborczego. Cenzus wieku uprawniający do kandydowania:

- do rady gminy, rady powiatu, sejmiku województwa - 18 lat;

- do Sejmu i do Parlamentu Europejskiego - 21 lat;

- na wójta, burmistrza, prezydenta miasta - 25 lat;

- do Senatu - 30 lat;

- na Prezydenta RP - 35 lat.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

film zatytułowany - niska frekwencja wyborcza w Polsce

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Niska frekwencja wyborcza w Polsce

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

film zatytułowany - niska frekwencja wyborcza w Polsce

Techniczne aspekty aktu głosowania

Stawiając znak X na karcie wyborczej pamiętaj, że w ten sposób wybierasz osoby, którym dajesz prawo do rządzenia w twoim imieniu.

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Akt głosowania, zgodnie z polskim prawem wyborczym i zasadami demokracji, jest jednym z najważniejszych elementów uczestnictwa obywateli w życiu publicznym. Daje możliwość wyboru swoich przedstawicieli, którzy najlepiej będą reprezentować interesy obywateli i państwa. Dlatego powinna to być decyzja przemyślana i odpowiedzialna.

W zależności od elekcji, zaznaczamy znak X na jednej lub kilku kartach wyborczych.

Wybory prezydenckie

Jeden znak X na karcie wyborczej przy nazwisku wybranego kandydata

Wybory do parlamentu

Dwie listy wyborcze, jedna do Sejmu, druga do Senatu. Lista do Sejmu: bez względu na formę karty do głosowania (płachta, książeczka) zaznaczamy jeden znak X, wybierając komitet wyborczy i na jego liście wybieramy kandydata. Na liście do Senatu (jednomandatowe okręgi wyborcze) zaznaczamy znak X przy nazwisku wybranego kandydata.

Wybory samorządowe

W tych wyborach dostajemy 4 (w miastach na prawach powiatu 3) karty wyborcze o różnych kolorach.

1. Pierwsza to karta do głosowania na wójta (burmistrza, prezydenta) - stawiamy jeden znak X przy wybranym nazwisku kandydata.

2. Druga to karta do rady gminy (okręgi jednomandatowe) - wpisujemy jeden znak X przy nazwisku wybranego kandydata.

3. Trzecia to karta do rady powiatu (wybory proporcjonalne) - zaznaczamy jeden znak X. Wybieramy komitet wyborczy i na jego liście głosujemy na wybranego kandydata. Tak samo wybieramy radnych do rady miasta na prawach powiatu.

4. Czwarta karta jest do sejmiku województwa (wybory proporcjonalne) - stawiamy jeden znak X. Wybieramy komitet wyborczy i na liście wybranego komitetu zaznaczmy wybranego kandydata.

Wybory do Parlamentu Europejskiego

Zaznaczamy jeden znak X, bez względu na formę karty wyborczej (płachta, książeczka). Wybieramy komitet wyborczy i na jego liście zaznaczmy wybranego kandydata.

Zasady głosowania przez pełnomocnika

W Kodeksie wyborczym wprowadzono prawo głosowania przez pełnomocnika. Z prawa tego mogą korzystać wyborcy, którzy najpóźniej w dniu głosowania ukończą 75 lat albo posiadają orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, w tym także wyborcy mający właściwe orzeczenie organu rentowego.

Oznacza to, że prawo do głosowania przez pełnomocnika mają wszyscy obywatele polscy, którzy z różnych powodów mogą mieć problem z dostaniem się do lokalu wyborczego, a powodowani obywatelskim obowiązkiem chcą uczestniczyć w  elekcji. We wcześniejszych rozwiązaniach prawnych konieczne było osobiste udanie się do lokalu wyborczego, który nie zawsze był przystosowany dla osób niepełnosprawnych.

Pełnomocnikiem może być osoba wpisana do rejestru wyborców w tej samej gminie, co udzielający pełnomocnictwa. Pełnomocnictwo do głosowania można przyjąć od dwóch osób, pod warunkiem że przynajmniej jedna z nich jest krewną lub na przykład powinowatą. Pełnomocnikiem nie może być osoba wchodząca w skład komisji wyborczej właściwej dla obwodu głosowania osoby udzielającej pełnomocnictwa. Pełnomocnikami nie mogą być również mężowie zaufania i kandydaci startujący w danych wyborach.

Urna wyborcza

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Akt pełnomocnictwa do głosowania sporządza się przed wójtem lub upoważnionym przez niego pracownikiem urzędu. Sporządza się go na wniosek wyborcy, wniesiony do wójta (burmistrza, prezydenta) gminy, w której wyborca jest wpisany do rejestru wyborców, najpóźniej 10 dni przed dniem wyborów. Wniosek powinien zawierać: nazwisko i imię (imiona), imię ojca, datę urodzenia, numer ewidencyjny PESEL oraz adres zamieszkania zarówno wyborcy, jak i osoby, której ma być udzielone pełnomocnictwo do głosowania, a także wyraźne oznaczenie wyborów, których dotyczy pełnomocnictwo do głosowania.

Prawo głosowania przez pełnomocnika nie przysługuje wyborcom:

- przebywającym w zakładach opieki zdrowotnej;

- będącym w domach opieki społecznej;

- osadzonym w zakładach karnych i aresztach śledczych;

- głosującym korespondencyjnie.

Sposoby rekrutowania członków komisji wyborczych i ich obowiązki

Zgodnie z obowiązującym w Polsce Kodeksem Wyborczym obwodową komisję wyborczą powołuje się spośród wyborców. Na przykład w wyborach ogólnokrajowych jej członków powołuje wójt (burmistrz, prezydent miasta). W skład komisji wyborczej wchodzi od 6 do 8 osób. Kandydatami na członków komisji wyborczych mogą być tylko osoby ujęte w rejestrze wyborczym danej gminy. W skład obwodowej komisji wyborczej wchodzi też jeden pracownik samorządowy wskazany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Skład komisji podaje się do publicznej wiadomości.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

W Kodeksie wyborczym określono zadania komisji obwodowych:

- przeprowadzenie głosowania w obwodzie, z uwzględnieniem zasad wyborczych;

- czuwanie w dniu wyborów nad przestrzeganiem prawa wyborczego w miejscu i czasie głosowania. Zapewnienie otwarcia lokalu wyborczego w ustalonych godzinach, zapewnienie zasady tajności głosowania, dbanie o brak agitacji wyborczej w lokalu;

- ustalenie wyników głosowania w obwodzie (policzenie oddanych w obwodzie głosów) i podanie ich do publicznej wiadomości przez wywieszenie w miejscu ogólnodostępnym protokołu z przebiegu głosowania;

- przesłanie wyników głosowania drogą elektroniczną do właściwej komisji wyborczej i zabezpieczenie kart do głosowania.

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Za przygotowanie lokali wyborczych na danym terenie odpowiada wójt (burmistrz, prezydent miasta). Zgodnie z ustawą połowa lokali obwodowych komisji wyborczych powinna być dostosowana do potrzeb wyborców niepełnosprawnych.

Rola mężów zaufania w komisjach wyborczych

Mężowie zaufania reprezentują komitety wyborcze w obwodowych komisjach wyborczych. W jednej komisji wyborczej może być jeden przedstawiciel danego komitetu wyborczego, który wystawił swojego kandydata w okręgu wyborczym. Oznacza to, że w każdym lokalu wyborczym może być tylu mężów zaufania, ile komitetów wyborczych zostało tam zarejestrowanych.

Osoba wyznaczona na męża zaufania nie może być kandydatem w wyborach, pełnomocnikiem wyborczym, pełnomocnikiem finansowym oraz członkiem komisji wyborczej.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Zgodnie z postanowieniami polskiego prawa mężowie zaufania mogą:

- być obecni w lokalu wyborczym w czasie wszystkich czynności komisji wyborczych, zwłaszcza w czasie głosowania, ustalania wyników głosowania i sporządzania protokołu;

- być obecni przy przekazywaniu protokołu obwodowej komisji wyborczej;

- uczestniczyć w procesie liczenia głosów;

- uczestniczyć w procesie sprawdzania prawidłowości ustalenia wyników głosowania;

- wnosić do protokołu komisji wyborczej uwagi związane z jej pracą, w których powinny zostać zawarte konkretne zarzuty.

Obecny w lokalu wyborczym mąż zaufania powinien mieć identyfikator z imieniem i nazwiskiem oraz nazwą komitetu wyborczego, który reprezentuje. Nie wolno mu, pod groźbą odpowiedzialności karnej, prowadzić agitacji w lokalu wyborczym.

Zadania Państwowej Komisji Wyborczej oraz Krajowego Biura Wyborczego

Państwowa Komisja Wyborcza

Nad prawidłowym przebiegiem wyborów i referendów w Polsce czuwa Państwowa Komisja Wyborcza (PKW), która jest najwyższym, stałym organem wyborczym. Jej członkowie są prawnikami o długoletniej praktyce zawodowej, proponowanymi przez przedstawicieli władzy sądowniczej.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

W skład Państwowej Komisji Wyborczej wchodzą:

- trzej sędziowie Trybunału Konstytucyjnego, wskazani przez prezesa Trybunału;

- trzej sędziowie Sądu Najwyższego, wskazani przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego;

- trzej sędziowie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazani przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Powoływani przez Prezydenta RP w drodze postanowienia członkowie PKW wybierają spośród siebie przewodniczącego i dwóch jego zastępców. W skład PKW wchodzi również szef Krajowego Biura Wyborczego, który pełni równocześnie funkcję sekretarza PKW. Uczestniczy w pracach komisji z głosem doradczym.

Do zadań Państwowej Komisji Wyborczej należy:

- sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem prawa wyborczego i prawidłowe przeprowadzenie wyborów;

- powoływanie okręgowych komisji wyborczych i komisarzy wyborczych;

- ustalanie wzorów urzędowych formularzy oraz druków wyborczych, a także wzorów pieczęci organów wyborczych niższego stopnia,

- ustalanie i ogłaszanie wyników głosowania i wyników wyborów w zakresie określonym przepisami szczególnymi kodeksu.

Krajowe Biuro Wyborcze jest urzędem zapewniającym obsługę organów wyborczych oraz wykonującym zadania związane z organizacją wyborów i referendów w zakresie określonym w Kodeksie wyborczym i innych ustawach.

Stwierdzenie ważności wyborów - procedury sądowe

Ogłoszenie ważności wyborów i ich rezultatów (przyznanie odpowiedniej liczby mandatów poszczególnym komitetom wyborczym) jest zadaniem Państwowej Komisji Wyborczej.

Natomiast stwierdzenia ważności wyborów należy do Sądu Najwyższego. Może on tego dokonać w wyborach do Sejmu, Senatu, wyborach Prezydenta RP i wyborach do Parlamentu Europejskiego. Jeżeli Sąd Najwyższy uzna wybory za nieważne, wtedy zostają one ponownie przeprowadzone na terenie całego kraju. Nie przeprowadza się ich poza terytorium Polski. W przypadku stwierdzenia ważności wyborów następuje ogłoszenie ich wyników przez Państwową Komisję Wyborcza w Dzienniku Ustaw RP.

W przypadku wyborów samorządowych ich ważność jest uznawana przez sądy okręgowe, właściwe dla danego województwa. Sądy te rozpatrują również ewentualne skargi obywateli na ważność przeprowadzonych procedur wyborczych. Po rozpatrzeniu protestów sąd okręgowy może zarządzić powtórzenie wyborów w danym okręgu lub może unieważnić mandat radnego i polecić ponowne przeprowadzenie wyborów w okręgu. Jeżeli sąd okręgowy nie znajduje dowodów na błędy w przeprowadzeniu wyborów, orzeka o ich ważności.

Podsumowanie

Prawo wyborcze jest jednym z najważniejszych praw obywatelskich we współczesnych państwach demokratycznych. Demokracja przedstawicielska, która stała się symbolem najlepszego systemu politycznego, powinna opierać się właśnie na dobrze przygotowanych parlamentarzystach czy radnych, którzy swoją pracę traktują jako działania dla dobra publicznego. Natomiast każdy obywatel, mając prawo wyboru przedstawicieli, powinien równie świadomie głosować. Oddanie głosu to obywatelski obowiązek, świadczący o dojrzałości i odpowiedzialności za państwo. W Polsce wszelkie zasady głosowania i uznawania ważności wyborów zawarte są w jednej ustawie, uchwalonej przez parlament w 2011 roku. Jest nią Kodeks wyborczy. Rozstrzyga on wszelkie kwestie wątpliwe, które dotyczą wszystkich elekcji, w jakich mogą uczestniczyć obywatele RP.

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj, odwołując się do Kodeksu wyborczego, zasady polskiego prawa wyborczego w wyborach do Sejmu.

Ćwiczenie 2

Przedstaw zadania samorządu terytorialnego w przeprowadzeniu procesu wyborczego.

Ćwiczenie 3

Określ, ile lat należy ukończyć, aby uzyskać bierne prawo wyborcze w Polsce.

Na Prezydenta RP

18Połączony z: Na Prezydenta RP

Do rad gmin, powiatów i sejmików wojewódzkich

35Połączony z: Do rad gmin, powiatów i sejmików wojewódzkich

Do Sejmu i Parlamentu Europejskiego

25Połączony z: Do Sejmu i Parlamentu Europejskiego

Na urząd wójta, burmistrza, prezydenta miasta

21Połączony z: Na urząd wójta, burmistrza, prezydenta miasta

Do Senatu

30Połączony z: Do Senatu

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Ustaw we właściwej kolejności czynności, które należy wykonać, aby zarejestrować listę kandydatów w wyborach do rady gminy. Zacznij od czynności najwcześniejszej.

- Poziom 1:Rejestracja listy kandydatów

- Poziom 2:Zebranie podpisów popierających powstanie komitetu

- Poziom 3:Organizacja komitetu wyborczego

- Poziom 4:Zawiadomienie właściwego komisarza wyborczego o powstaniu komitetu

- Poziom 5:Przygotowanie listy kandydatów

- Poziom 6:Zebranie podpisów popierających listę kandydatów

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Chmaj M., Skrzydło W., System wyborczy w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2011.

Rążewski K., Słomczyński W., Życzkowski K., Wójcikiewicz M., Każdy Głos Się Liczy!: Wędrówka Przez Krainę Wyborów, Warszawa 2014.

Współczesne idee polityczne

licencja: CC 0

Co potrafię?

- odróżnić system demokratyczny od niedemokratycznego,

- wymienić rodzaje systemów partyjnych w państwach demokratycznych;

- scharakteryzować ideologiczne różnice między „lewicą” a „prawicą”.

Nauczysz się

- rozróżniać relacje między obywatelem a aparatem państwa w różnych ideologiach politycznych;

- uzasadniać znaczenie kontekstu historycznego w kształtowaniu się ideologii politycznych;

- rozumieć zmiany cywilizacyjne i ich oddziaływanie na postrzeganie relacji między państwem a obywatelem i ich wpływ na wolność jednostki;

- porównywać poglądy zwolenników różnych ideologii dotyczące tego samego problemu w relacjach obywatel-państwo.

Pojęcie ideologii politycznej

Słowo „ideologia” pochodzi z języka greckiego: idéa – wyobrażenie; lógos – słowo, nauka. Ideologią nazywamy zbiór wartości, przekonań, idei i poglądów opisujących i oceniających rzeczywistość. Jest ona wizją świata istniejącego i projekcją przyszłości. Ideologia jest też zbiorem zasad postępowania ruchów społecznych, partii politycznych. Na ideologię składają się koncepcje filozoficzne, ekonomiczne, prawne, etyczne, religijne, artystyczne. Twórcy i zwolennicy ideologii odnoszą się do praw jednostki i jej roli w społeczeństwie, funkcjonowania instytucji państwowych, zmian obowiązującego porządku społecznego, wolności i sprawiedliwości. Przedstawiają oni uporządkowany obraz świata istniejącego, mówiąc o koniecznych ich zdaniem zmianach i udoskonaleniach. Wskazują idealistycznie pojmowany cel, do którego powinno dążyć społeczeństwo. Ideologia najczęściej uzasadnia całokształt działań politycznych i określa cele, mające zakończyć pewien etap działań, np. zdobycie władzy i reformy, które zostaną wprowadzone po jej zdobyciu.

Na podstawie ideologii powstają programy partii politycznych, które próbują realizować konkretne zamierzenia, a odwoływanie się do ideologii pomaga im w komunikowaniu się ze społeczeństwem.

Zawężonym w stosunku do ideologii pojęciem jest termin „doktryna polityczna”. Uściśla on pewne szerokie idee i dopasowuje je do określonego miejsca i czasu, czyli poziomu rozwoju cywilizacyjnego społeczeństwa.

Okoliczności narodzin i główne założenia liberalizmu

Większość głównych założeń współczesnej myśli politycznej narodziła się w okresie oświecenia. Był to czas rozwoju społecznego, emancypacji politycznej zachodniego mieszczaństwa. W okresie oświecenia we Francji, gdzie powstały główne założenia filozoficzne tej epoki, nastąpił w II połowie XVIII wieku gwałtowny kryzys państwa i Kościoła.

Te dwie instytucje, współpracujące w okresie wcześniejszym, były głównymi autorytetami dla większości społeczeństwa francuskiego. W II połowie XVIII wieku na skutek wydarzeń wewnętrznych i sytuacji międzynarodowaej ujawniła się nieudolność ich działań, a wydarzenia wewnętrzne uwidoczniły upadek moralny. Trudno wtedy o zachowanie autorytetu. Jednocześnie był to okres szybkiego rozwoju jednostki, zaczęły kształtować się tak zwane wolne zawody, przybywało ludzi światłych i wykształconych, powstały nowe nurty filozoficzne, całkowicie negujące pośrednictwo Kościoła między człowiekiem a Bogiem lub negujące istnienie Boga. W tych zupełnie nowych, ale sprzyjających odważnym poglądom, okolicznościach narodziła się doktryna liberalna. Jej twórca, choć nie był Francuzem, obserwował zmiany społeczne w sąsiednim kraju. Mógł też dostrzec efekty rozwoju manufaktur i pierwszych fabryk we własnym państwie. Za głównego twórcę liberalizmu uważny jest John Locke.

Na jego poglądach oparli się i rozwinęli je w liberalizm polityczny m.in. Karol Monteskiusz czy John Stuart Mill. Liberalizm to ideologia dość dynamiczna. Ma różne odmiany - począwszy od darwinizmu społecznego, a skończywszy na liberalizmie socjalnym.

Slajd 1 z 3

Portret Johna Locke`a

Sir Godfrey Knelle, Portret Johna Locke`a, olej na płótnie, Państwowe Muzeum Ermitażu w Sankt Petersburg, domena publiczna

Główne założenia liberalizmu opierają się na koncepcji wolności jednostki, na jej prawie do wyboru własnej drogi życiowej. W XVIII wieku zwolennicy liberalizmu zakładali, że ludzie rodzą się równi, dlatego wystarczy wprowadzić równość prawa i każdy może sam decydować o sobie. Nie brali pod uwagę różnic kulturowych, które wynikają z pozycji społecznej każdej jednostki. Uważali, że każdy może być wolny i jedyną wolnością, która ogranicza jednostkę, jest wolność innych. Współcześni zwolennicy liberalizmu dostrzegają problem kapitału kulturowego i głoszą pogląd, że państwo ma minimalne obowiązki wobec obywatela w kwestii umożliwienia mu zdobycia wykształcenia.

Kolejnym ważnym założeniem liberalizmu jest istnienie gospodarki wolnorynkowej. Za twórców liberalizmu gospodarczego uznaje się Adama Smitha i Dawida Ricardo. Pragnęli oni ograniczyć ingerencję państwa do roli „stróża nocnego”. Oznaczało to, że obowiązkiem państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom, natomiast pozostałe sfery życia zależą wyłącznie od ich inwencji. Byli oni zwolennikami tzw. leseferyzmu. Pogląd ten zakładał całkowitą wolność gospodarczą i niechęć do elementów interwencji państwa w gospodarkę.

Liberałowie byli też zwolennikami rozdziału państwa od Kościoła i pozostawieniu spraw związanych z praktykami religijnymi wyłącznym decyzjom jednostki. Wiązało się to w późniejszym czasie z koniecznością wprowadzenia cywilnego ustawodawstwa rodzinnego.

Liberalizm w  XIX i XX wieku przechodził różne przeobrażenia. Obecnie jednym z przedstawicieli tego kierunku jest August Friedrich von Hayek. Jego Konstytucja wolności jest podstawowym wyznacznikiem poglądów współczesnych liberałów.

Konserwatyzm - jego twórcy i ich poglądy

Edmund Burke

Joshua Reynolds, National Portrait Gallery, licencja: CC 0

Odpowiedzią na doktrynę liberalną, opartą na odrzuceniu autorytetów, a zwłaszcza autorytetu państwa i Kościoła, stała się doktryna konserwatywna, która powstała na początku XIX wieku. Za jednego z głównych twórców tej doktryny uważny jest Edmund Burke. Jego najsłynniejsze dzieło, Rozważania na temat rewolucji francuskiej, jest bezpośrednią oceną wydarzeń we Francji końca XVIII wieku. Zawarto w nim także główne założenia nowej doktryny. Nazwa konserwatyzm (z łac. conservatus - zachowany) została jednak użyta nieco później. W 1820 roku François-René de Chateaubriand wydał pierwszy numer swego periodyku pod tytułem „Konserwatysta”.

Podstawowe założenia konserwatyzmu to oparcie działań społecznych i politycznych na uznanych autorytetach oraz głęboki szacunek dla przeszłości i tradycji. W przeciwieństwie do liberałów, konserwatyści są zwolennikami silnego państwa potwierdzonego autorytetem Kościoła jako instytucji dbającej o moralność jednostki. Zwolennicy tej doktryny uważali podział klasowy społeczeństwa za rzecz naturalną i przyznają prawo do sprawowania władzy tylko elitom intelektualno-kulturowym. W okresie narodzin doktryny konserwatyści uważali, że jedyną grupą, która powinna mieć prawo sprawowania władzy, jest arystokracja, ponieważ w tych rodzinach tradycje władzy i wykształcenia pozwalają na wybór najlepszych przedstawicieli. Równocześnie byli zwolennikami poglądu noblesse oblige, co oznacza szlachectwo zobowiązuje. Rozumieli to jako obowiązek pracy dla dobra wspólnego i oświecenia warstw niższych. Współcześni konserwatyści doceniają oczywiście dobrodziejstwa demokracji.

W dziedzinie gospodarki konserwatyści są zwolennikami gospodarki wolnorynkowej i ochrony przez państwo prawa własności. Uważają również, że należy ograniczyć socjalne zobowiązania państwa i rolę związków zawodowych w gospodarce.

Tradycja dla konserwatystów to przede wszystkim zasady życiowe, które można wynieść z domu rodzinnego. Dlatego konserwatyści są zwolennikami trwałych wielopokoleniowych rodzin, w których jednostka zdobywa kapitał kulturowy i uczy się pracować dla dobra społecznego. Związane jest to z kolejnym założeniem konserwatystów, a mianowicie z poglądem, że każda jednostka, w miejscu, w którym znajduje się na drabinie społecznej, powinna pracować dla dobra społecznego. W tych poglądach zdaniem konserwatystów może obywatela wspierać wspólnota wyznaniowa.

Kończąc powierzchowną charakterystykę doktryny konserwatywnej, trzeba pamiętać także o jednoznacznych poglądach konserwatystów na kwestie prawa karnego. Zwolennicy tej doktryny są za surowością karania. Niektórzy z nich głoszą też konieczność przywrócenia kary śmierci.

Narodziny idei socjalistycznych i komunistycznych

W XIX wieku nastąpił szybki rozwój gospodarczy państw europejskich, realizujących założenia gospodarki liberalnej. Doprowadził on do liczebnego zwiększenia nowej grupy społecznej, jaką byli robotnicy. Jednocześnie założenia gospodarki wolnokonkurencyjnej nie uwzględniały praw pracowniczych. Połowa XIX wieku, okres Wiosny Ludów, to czas narodzin nowych ruchów społecznych przeciw różnego rodzaju uciskom, przede wszystkim narodowym i społecznym. W roku wybuchu europejskich rewolucji zostało opublikowane przez dwóch niemieckich filozofów i ekonomistów dzieło, które stało się podstawą nowej doktryny politycznej, a właściwie dwóch doktryn - socjaldemokracji i komunizmu.

W wydanym w 1848 roku Manifeście komunistycznym jego twórcy, Karol Marks i Fryderyk Engels, odwołują się do trzech podstawowych dziedzin: poglądów socjalistów utopijnych działających wcześniej na terenie Europy i Stanów Zjednoczonych, ekonomii politycznej kapitalizmu i filozofii materialistycznej. Nowa doktryna ma więc teoretyczne podstawy naukowe.

Karol Marks wraz z Fryderykiem Engelsem jest uważany za ojca komunizmu, ich ideologię starał się wprowadzić w życie Włodzimierz Lenin

Jgaray, licencja: CC BY-SA 3.0

Głównymi założeniami socjalizmu, bo tak ostatecznie nazwano pierwsze lewicowe poglądy, było zaprzestanie walki klas, wprowadzenie wspólnej własności, zlikwidowanie państwa. Twórcy doktryny wierzyli, że robotnicy potrafią sami decydować o sobie, a państwo jest tylko formą utrzymania w ryzach grup wyzyskiwanych i działa w interesie warstw posiadających. Stąd hasłem przewodnim twórców doktryny było Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się. Hasło to miało sprowokować ogólnoeuropejską rewolucję wywołaną przez świadomych swoich praw i oczekiwań robotników niemieckich jako najlepiej zorganizowanych i uświadomionych. Po zakończeniu rewolucji granice między państwami miały zaniknąć.

Poglądy te nie znalazły odzwierciedlenia w działaniach robotników, a rozwijający się przemysł przyniósł zróżnicowanie w ich poziomie życia i oczekiwaniach wobec pracodawców. Równocześnie wprowadzenie we Francji powszechnego prawa wyborczego i obniżanie cenzusu majątkowego w wyborach parlamentarnych w Wielkiej Brytanii dawały szanse na zmiany polityczne bez wywoływania rewolucji, z wykorzystaniem zasada demokratycznych. Przełomowym momentem w  narodzinach dwóch odrębnych doktryn, wywodzących się z socjalizmu, była II Międzynarodówka, która rozpoczęła swoje obrady w 1889 roku.

Socjaldemokracja i komunizm

W tracie trwania II Międzynarodówki jej uczestnicy podzielili się na dwa nurty: zwolenników reformizmu, który przekształcił się w doktrynę socjaldemokratyczną, i zwolenników rewolucjonizmu, którzy w ostateczności stworzyli nieco zmienioną w stosunku do poglądów Marksa i Engelsa doktrynę komunistyczną.

Socjaldemokraci, wśród których byli m.in. Ilia Berlin, Eduard Bernstein, Jack Jaures, zaczęli głosić konieczność i możliwość reformowania kapitalizmu drogą parlamentarną. Uważali, że należy wprowadzić powszechne prawo wyborcze w wyborach parlamentarnych, ośmiogodzinny dzień pracy, płatne urlopy wypoczynkowe, emerytury, renty i zasiłki zdrowotne dla osób, które uległy w pracy wypadkom. Z pierwotnych założeń socjalizmu pozostało w ich doktrynie przede wszystkim przekonanie, że interesy jednostki należy podporządkować interesom społeczności. Głosili hasło: każdemu według potrzeb. To mogło być odbierane negatywnie, ponieważ oznaczało, że nie zawsze ciężka praca i zaangażowanie na rzecz społeczności zostaną we właściwy sposób wynagrodzone. Zwolennicy doktryny głosili bowiem konieczność zmniejszenia różnic społecznych, oczekując pełnego zaangażowania od każdego obywatela. Z punktu widzenia gospodarczego współcześni zwolennicy socjaldemokracji opowiadają się za gospodarką wolnorynkową oparta na trzech rodzajach własności: prywatnej, spółdzielczej i państwowej. Różnice między obywatelami pragną zmieniać za pomocą systemu podatkowego, w którym procent płaconego podatku rośnie wraz z dochodem podatnika (podatek progresywny). Popierają też interwencjonizm państwowy.

Doktryna komunistyczna także ulega przeobrażeniom. Nowi zwolennicy komunizmu, Włodzimierz Lenin i Lew Trocki uważali, że proces uświadamiania proletariatu może nastąpić po rewolucji komunistycznej. W ich poglądach pojawiła się przewodnia rola partii komunistycznej, która powinna stanąć na czele zrywu rewolucyjnego, a po jego zwycięstwie miał nastąpić proces edukowania. Podobnie jak twórcy doktryny komunistycznej (Marks, Engels) uważali, że rewolucja powinna objąć wszystkie kraje europejskie (cały świat). Komuniści byli zwolennikami całkowitej równości, która miała również przejawiać się w dostępie do dóbr konsumpcyjnych. Głosili pogląd, że każdej jednostce należy się tyle samo. Nie brali pod uwagę ani indywidualnych potrzeb, ani zaangażowania. Chcieli wprowadzić państwową, centralnie planowaną gospodarkę, co umożliwiłoby redystrybucję dóbr. Nie widzieli potrzeby tworzenia państw narodowych. Kiedy w końcu powstały, okazały się wypaczeniem wszelkich zasad samorządności i stały się państwami o reżimach niedemokratycznych. Obecnie poglądy komunistyczne głosi nieznacząca grupa obywateli państw demokratycznych. Stara sie jednak w swoich poglądach zachować zasady systemu demokratycznego. Partie komunistyczne przestały być antysystemowe.

Społeczna nauka Kościoła

W XIX wieku nastąpił szybki rozwój nowych klas społecznych - coraz bardziej wewnętrznie zróżnicowanej klasy robotniczej, w Europie Środkowej zaś inteligencji. Była to grupa społeczna, która charakteryzowała się wysokim wykształceniem, często znacznym kapitałem kulturowym, natomiast nie posiadała majątku. Warstwa inteligencji wywodziła się ze zubożałej szlachty, rzadziej z mieszczaństwa, czasami z wzbogaconych i wykształconych chłopów. Bez względu na to, z jakiej grupy społecznej wywodzili się inteligenci, łączyło ich to, że poziom życia był uzależniony od pracodawców, państwa lub właścicieli fabryk, szkół szpitali. Dostrzegając znaczenie społeczne i rosnącą liczbę zatrudnionych, papież Leon XIII wydał w 1891 roku encyklikę Rerum novarum. Stała się ona podstawą tzw. nauki społecznej Kościoła (doktryny chrześcijańsko- demokratycznej). Jak wskazuje tytuł papieskiego dokumentu, zawarto w nim nowe spojrzenie Kościoła na rolę pracy w życiu człowieka - praca nie jest już traktowana jako kara za grzech pierworodny, lecz zaczyna się dostrzegać wartość pracy w kształtowaniu osobowości jednostki. Tak ukształtował sie ruch polityczny nazwany chrześcijańską demokracją chadecją.

Papież Leon XIII

autor nieznany, domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Ciekawostka

Treści zawarte w encyklice Rerum novarum Leona XIII, a zwłaszcza głoszona przez niego idea solidaryzmu społecznego, która nie tylko stawiała w centrum rozważań zasadę dobra wspólnego, ale także uznawała prawo robotników do organizowania się w związki zawodowe spowodowała, że często był on nazywany „papieżem robotniczym”.

Program chadecji wychodzi z założenia, że najważniejszy jest człowiek, jest więc oparty na zasadzie personalizmu, czyli szacunku dla człowieka i całościowego spojrzenia na jednostkę w wymiarze fizycznym, duchowym i kulturowym. Chadecy głosili pogląd, że praca jest elementem samorozwoju jednostki i powinna być wybierana zgodnie z jej zainteresowaniami i możliwościami. Podjęcie właściwej decyzji powinno jednostce ułatwić społeczeństwo, w którym żyje. W przeciwieństwie do socjaldemokratów chadecy wyżej stawiali jednostkę i jej potrzeby niż społeczeństwo, któremu pozostawiono rolę pomocniczą. Państwo i społeczeństwo, zdaniem chadeków, powinno wspomagać jednostkę, lecz nie może jej niczego narzucić.

Współcześni chadecy są zwolennikami gospodarki wolnorynkowej i ochrony własności prywatnej. Jednocześnie widzą konieczność wprowadzenia podatku progresywnego, interwencjonizmu państwa w gospodarkę oraz godziwej płacy za uczciwą pracę. Ważnym elementem poglądów chadeckich jest też rozdział Kościoła od państwa. Po soborze watykańskim II Kościół zabronił swoim funkcjonariuszom sprawowania urzędów państwowych. Jednocześnie do obowiązków osoby wierzącej dodano odpowiedzialność za państwo i społeczeństwo oraz czynny udział w życiu publicznym. Dotyczy to ludzi o świeckich, którzy powinni angażować się w życie społeczne. Chadecy są też zwolennikami solidarności międzyludzkiej i  sprzeciwiają się wyzyskowi pracowników w krajach biedniejszych.

Określenie „nauka społeczna Kościoła” wiąże się z tym, że poglądy charakterystyczne dla chadecji można znaleźć w encyklikach papieskich. Nie oznacza to jednak, że zwolennikami tej doktryny czy członkami partii chadeckich są wyłącznie katolicy.

Inne tradycje ideologiczne

Faszyzm i nazizm

W XX wieku myśl polityczna rozwinęła się w wielu różnych kierunkach, powodując powstanie nowych ideologii politycznych, często charakteryzujących się skrajnymi koncepcjami.

Benito Mussolini i Adolf Hitler (podczas wizyty Mussoliniego w Monachium, 1937 r.)

Muzej Revolucije Narodnosti Jugoslavije, domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Flaga włoskiego faszyzmu

R-41, Flaga włoskiego faszyzmu, licencja: CC 0

Jedną z takich ideologii jest z całą pewnością faszyzm. Narodził się we Włoszech, w czasie rządów Benita Mussoliniego. Faszyzm można traktować jako bunt przeciw ideom i wartościom, które dominowały w myśli politycznej od czasów rewolucji francuskiej. W miejsce racjonalizmu, postępu wolności i równości faszyści zaproponowali idee wodzostwa, władzy, heroizmu i wojny. Faszyzm jest antykapitalistyczny, antydemokratyczny, antyliberalny i antyindywidualistyczny. Najważniejszą wartością faszyzmu jest wiara w hasło „w jedności siła”. Jednostka, jej potrzeby są niczym. Jej tożsamość musi być całkowicie wchłonięta przez tożsamość wspólnoty lub grupy społecznej. Ideałem faszystowskim jest „nowy człowiek” kierujący się obowiązkiem i honorem, który pragnie i potrafi poświęcić życie i osobiste potrzeby dla dobra państwa, narodu, rasy lub przywódcy reprezentującego ten naród.

W  faszyzmie włoskim nie ma elementów rasistowskich. Działalność państwa oparta jest na charyzmie przywódcy. Społeczeństwo funkcjonuje w korporacjach, dzięki którym interesy grup społecznych są podporządkowane interesom i dobru państwa. Działania obywatelskie to poparcie dla władzy, która realizuje interesy narodowe.

W Niemczech poza kultem wodza i wprowadzeniem zasad państwa totalitarnego nastąpiła radykalizacja ideologii. Teorie rasistowskie wprowadzone przez Adolfa Hitlera przekształciły ideologię faszystowską w nazizm.

Inne tradycje ideologiczne

Feminizm

Symbol Women Power, używany przez niektóre feministki od lat sześćdziesiątych XX wieku

Ahmadi, licencja: CC 0

Feminizm jest ideologią polityczną i ruchem społecznym, którego zwolennicy uważaja, że jednym z podstawowych elementów funkcjonowania społeczeństw jest równouprawnienie kobiet. Narodził się w XIX wieku w państwach anglosaskich. Amerykańskie i angielskie sufrażystki pierwsze zaczęły walczyć o prawa kobiet. Głównym celem ich działania było równość praw kobiet i mężczyzn, poprawa ekonomicznej sytuacji kobiet, zwłaszcza samotnych, dostęp do oświaty i możliwość studiowania. Domagały się również zmian niekorzystnego dla kobiet prawa rodzinnego, podporządkowującego je decyzjom męskiej „głowy rodu”. Dążyły też do uzyskania prawa wyborczego, widząc w dostępnie do parlamentu drogę do zmian w innych dziedzinach życia.

Źródło: Harris & Ewing, public domain.

Uzyskanie przez kobiety praw wyborczych w większości państw demokratycznych po I wojnie światowej osłabiło na jakiś czas działania ruchów feministycznych. Jednak od końca lat 80. ubiegłego wieku można mówić o odrodzeniu feminizmu. Obecnie jednak ruch ten ma różne oblicza. Feministki liberalne dostrzegają złożoność problemów kobiet w różnych krajach świata. Walczą zwłaszcza o prawo dostępu do edukacji dla kobiet w krajach trzeciego świata i równe płace dla kobiet i mężczyzn w krajach wysokorozwiniętych. Feministki skrajne dążą do radykalnego zmniejszenia udziału mężczyzn w życiu politycznymo. Są zwolenniczkami głębokich przemian społecznych w kierunku zwiększenia wolności jednostki. Z całą pewnością wartością ruchu feministycznego było doprowadzenie do równouprawnienia w dostępie do prawa wyborczego i pomoc kobietom w wyemancypowaniu się w sferze społecznej.

Dr Monika Piotrowska-Marchewa opowiada o ruchu feministycznym Źródło: Dr Monika Piotrowska-Marchewa opowiada o ruchu feministycznym, Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Dr Monika Piotrowska-Marchewa opowiada o ruchu feministycznym

Dr Monika Piotrowska-Marchewa opowiada o ruchu feministycznym, Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego

Dr Monika Piotrowska-Marchewa opowiada o ruchu feministycznym Źródło: Dr Monika Piotrowska-Marchewa opowiada o ruchu feministycznym, Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego.

Inne tradycje ideologiczne

Anarchizm

Symbol anarchii

Necr0manzer, licencja: CC 0

Piotr Proudhon

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Dla zwolenników ideologii anarchistycznej najważniejsza jest wolność jednostki nieograniczana przez państwo, władzę kapitału ani religię. Anarchiści uważają, że ludzie są z natury dobrzy, dlatego struktury państwa nie są potrzebne, ponieważ obywatele stworzą wspólnotę bezpaństwową, wolną od wyzysku formą kooperacji, opartą na zasadach moralnych, rozumie i harmonijnych stosunkach międzyludzkich. Możemy wyróżnić cztery najważniejsze nurty anarchizmu:

- anarchizm indywidualistyczny, którego twórcą był Piotr Proudhon. Negował on wszelką władzę państwową. Uważał, że powinien powstać system oparty na bezpieniężnym zakupie towarów. Nad całością miały czuwać instytucje społeczne i prawne;

Michał Bakunin

Nadar, domena publiczna[online], dostępny w internecie: The New York Public Librar

- anarchizm kolektywistyczny, którego głównym twórcą był Michał Bakunin. Odrzucał państwo jako aparat zbrodniczy. Zakładał wybuch rewolucji anarchistycznej skierowanej przeciwko władzy państwowej oraz ludziom sprawującym ważne funkcje w państwie. Był zwolennikiem całkowitego zniesienia własności prywatnej;

- anarchizm komunistyczny (anarchokomunizm). Twórcą tej idei był Piotr Kropotkin, zwolennik spontanicznej, długotrwałej ewolucji i przekonywania ludzi do idei anarchistycznej. Uważał, że powinno powstać społeczeństwo oparte na absolutnej wolności jednostek połączonych z zasadą komunizmu ekonomicznego.

Okładka książki Piotra Kropotkina

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

- anarchizm syndykalistyczny. Twórcą tej ideologii był m.in. Georges G. Sorel. Jego zdaniem, instytucje państwowe są zupełnie zbędne. Powinny zostać zastąpione przez związki zawodowe. Konsekwencją przemian społecznych byłoby powstanie społeczeństwa bezklasowego.

Zwolennicy anarchizmu to jednostki o skrajnie antypaństwowych poglądach, zakładające, że jednostka działająca w grupie społecznej potrafi wyzwolić z siebie wyłącznie pozytywne instynkty i instytucje państwa nie są potrzebne, aby pełnić funkcje integracyjną i regulacyjną. Jednostki poradzą sobie same. Dla zwolenników tej ideologii państwo było przede wszystkim formą ucisku i gwarantowało przewagę klasom uprzywilejowanym. Stworzenie społeczeństwa bezklasowego miało uzasadnić bezwartościowość instytucji państwowych.

Podsumowanie

Ideologie polityczne były i są ważnym elementem życia społeczeństw demokratycznych. Pozwalają partiom politycznym na kształtowanie rozpoznawalnych programów, w których czasami hasła określają program polityczy. Ideologie wskazują miejsce partii politycznych na rynku wyborczym. Dzięki wpisaniu nazwy ideologii w nazwę partii łatwiej jest obywatelowi akceptować lub odrzucać jej koncepcje. Dzięki ideologii możemy określić stosunek jej zwolenników do wolności jednostki, relacji państwo–Kościół, czy poziomu interwencji państwa w gospodarkę. Znając teoretyczne podstawy ideologii, łatwiej obywatelowi odnaleźć reprezentantów odpowiadających jego spojrzeniu na świat.

licencja: CC 0

Ćwiczenie 1

Zdefiniuj pojęcie ideologii politycznej.

Ćwiczenie 2

Określ poglądy dwóch wybranych ideologii na temat zakresu wolności jednostki.

Ćwiczenie 3

Przygotuj program partii politycznej, w którym wykorzystasz wybraną ideologię.

Ćwiczenie 4

Uzasadnij znaczenie ideologii dla funkcjonowania społeczeństwa w państwie demokratycznym

Ćwiczenie 5

Określ, do jakiej doktryny politycznej odwołują się przytoczone cytaty.

Ludzie, którzy na co dzień uważają, że państwo nie powinno moralizować ani umoralniać, że obywatel sam jest za siebie odpowiedzialny, że należy sprzedawać potencjalnym klientom wszystko to, czego oni chcą, że rynek powinien zaspokajać wszystkie ich pragnienia, a nawet kreować nowe potrzeby, nowe upragnione towary – ci ludzie nagle zawieszają swoje przekonania w przypadku tego jednego towaru.

LiberalizmPołączony z: Ludzie, którzy na co dzień uważają, że państwo nie powinno moralizować ani umoralniać, że obywatel sam jest za siebie odpowiedzialny, że należy sprzedawać potencjalnym klientom wszystko to, czego oni chcą, że rynek powinien zaspokajać wszystkie ich pragnienia, a nawet kreować nowe potrzeby, nowe upragnione towary – ci ludzie nagle zawieszają swoje przekonania w przypadku tego jednego towaru.

Zawiera przekonanie, że należy płacić podatki, że powinny być ona progresywne, nawet lepiej, żeby była to progresja łagodna. Że ci, którym się powiodło, i nieudacznicy tworzą jedną wspólnotę, że państwo jest wartością nadrzędną, ponad radykalnymi estetykami i radykalnymi interesami. Że nie należy być fanatykiem narodu, ale fanatykiem wartości takich jak wolność, sprawiedliwość, życie jednostki i jej prawo do poszukiwania szczęścia.

SocjaldemokracjaPołączony z: Zawiera przekonanie, że należy płacić podatki, że powinny być ona progresywne, nawet lepiej, żeby była to progresja łagodna. Że ci, którym się powiodło, i nieudacznicy tworzą jedną wspólnotę, że państwo jest wartością nadrzędną, ponad radykalnymi estetykami i radykalnymi interesami. Że nie należy być fanatykiem narodu, ale fanatykiem wartości takich jak wolność, sprawiedliwość, życie jednostki i jej prawo do poszukiwania szczęścia.

Akumulacji kapitału nie tylko nie można przedstawić, gdy zakłada się wyłączne i absolutne panowanie kapitalistycznego sposobu produkcji, lecz co więcej, bez środowiska niekapitalistycznego jest ona w ogóle nie do pomyślenia (…). Zrozumienie specyfiki kapitalizmu leży w dialektycznej sprzeczności polegającej na tym, że akumulacji kapitału potrzebne jest do jej ruchu otoczenie niekapitalistycznych formacji społecznych i że tylko w stałej wymianie materii z nimi postępuje ona naprzód i trwać może tylko tak długo, jak długo znajduje to środowisko.

KomunizmPołączony z: Akumulacji kapitału nie tylko nie można przedstawić, gdy zakłada się wyłączne i absolutne panowanie kapitalistycznego sposobu produkcji, lecz co więcej, bez środowiska niekapitalistycznego jest ona w ogóle nie do pomyślenia (…). Zrozumienie specyfiki kapitalizmu leży w dialektycznej sprzeczności polegającej na tym, że akumulacji kapitału potrzebne jest do jej ruchu otoczenie niekapitalistycznych formacji społecznych i że tylko w stałej wymianie materii z nimi postępuje ona naprzód i trwać może tylko tak długo, jak długo znajduje to środowisko.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Przyporządkuj wymienione nazwiska do odpowiednich ideologii.

Socjalizm

Liberalizm

Konserwatyzm

Chadecja

Przenieś element.E. Bernstein

Przenieś element.E. Burke

Przenieś element.B. Disraeli

Przenieś element.F. Engels

Przenieś element.F. Lassalle

Przenieś element.K. Adenauer

Przenieś element.H. Spencer

Przenieś element.M. Thatcher

Przenieś element.F. von Hayek

Przenieś element.A. De Gasperi

Przenieś element.F.R. de Chateaubriand

Przenieś element.J.S. Mill

Przenieś element.K. Marks

Przenieś element.Leon XIII

Przenieś element.J. Locke

Przenieś element.Jan XXIII

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Prawo i jego funkcje

Biblioteka prawnicza

domena publiczna

Co już wiesz o prawie? Przekonaj się, wykonując krótki test.

Ćwiczenie 1

Najstarszy zachowany kodeks prawa powstał na terenie...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- polis greckich.

- imperium rzymskiego.

- starożytnej Mezopotamii.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Istotne znaczenie dla formowania się prawa średniowiecznej Europy miały zasady...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- prawa rzymskiego.

- prawa sumeryjskiego.

- prawa greckiego.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Kodyfikacji prawa dla Wielkopolski i Małopolski dokonano za panowania...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Zygmunta Augusta.

- Bolesława Chrobrego.

- Kazimierza Wielkiego.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Ludwik Węgierski wydał przywilej dla szlachty polskiej w...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Koszycach.

- Cerekwicy.

- Piotrkowie.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Pierwsze zbiory praw (kodeksy), odwołujące się do zasady równości wszystkich ludzi wobec prawa, pojawiły się na ziemiach polskich...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- w okresie powstania styczniowego.

- po zakończeniu I wojny światowej.

- w czasie wojen napoleońskich.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Sufrażystki walczyły o...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- przyznanie kobietom praw wyborczych.

- likwidację segregacji rasowej.

- zniesie podziałów stanowych.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Biblioteka prawnicza

domena publiczna

Co potrafię?

- przedstawić narzędzia sprawowania władzy politycznej;

- zdefiniować pojęcie państwa prawnego oraz wskazać instrumenty, za których pomocą obywatel może domagać się poszanowania swoich praw;

- wyjaśnić, w jaki sposób nabywa się polskie obywatelstwo.

Nauczysz się

- wyjaśniać, co to jest prawo i czym różni się od innych systemów norm;

- przedstawiać podstawowe funkcje prawa;

- wymieniać najważniejsze zasady prawa.

Pojęcie prawa

Temida, bogini prawa i sprawiedliwości, była czczona przez Greków jako doradczyni Zeusa. Opiekowała się sądami. Przedstawiano ją z opaską na oczach, symbolizującą bezstronność i wydawanie wyroków wyłącznie na podstawie prawa. Trzymała wagę służącą do sprawiedliwego oceniania dowodów winy i niewinności oskarżonego.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 4.0

Sformułowanie jednoznacznej definicji prawa nie jest zadaniem prostym. Spór dotyczący tego, „czym jest prawo”, toczy się na gruncie filozofii i teorii prawa od czasów starożytnych. W sensie formalnym prawo to system norm, charakteryzujących się specyficznymi cechami, obowiązujących na określonym terytorium. Cechy tego systemu to hierarchiczność (normy prawne pozostają względem siebie w stosunku nadrzędności i podrzędności), spójność (niesprzeczność), a także zupełność (czyli regulowanie wszystkich aspektów życia społecznego).

Tatiana Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek

Wstęp do prawoznawstwa

Prawo – „zespół reguł ustanowionych lub uznanych przez odpowiednie organy państwa, wobec których posłuch zapewniony bywa w ostateczności dzięki przymusowi, jaki stosować może to państwo”.

Tatiana Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, s. 17.

Istotą prawa jest określanie dozwolonych, zakazanych lub nakazanych zachowań oraz sytuacji, w których można legalnie stosować przymus państwowy.

Prawo było i jest podstawowym instrumentem realizacji polityki. Współcześnie reguluje praktycznie wszystkie dziedziny aktywności społecznej, umożliwiając rozwiązywanie konfliktów między jednostkami i grupami społecznymi.

domena publiczna

Dla zainteresowanych

Podstawowe koncepcje prawa

Koncepcje prawnonaturalne

Zakładają one istnienie dwóch rodzajów norm. Z jednej strony mamy do czynienia z normami prawa naturalnego, które nie zostało ustanowione przez prawodawcę, z drugiej zaś prawo pozytywne, stanowione przez ludzi, które powinno naśladować i urzeczywistniać prawo naturalne. Źródłem prawa naturalnego może być istota człowieka (Arystoteles, Cyceron), Bóg (św. Augustyn, św. Tomasz z Akwinu), natura człowieka (Grocjusz).

Pozytywizm prawniczy

Prawo tworzą normy ustanowione, wyznawane i chronione przez państwo posługujące się środkami przymusu. Prawo może być stanowione wyłącznie przez człowieka, niezależnie od innych systemów normatywnych. Normy prawne mogę dotyczyć tylko zachowań ludzi względem siebie, są stanowione przez suwerena wobec osób poddanych jego władzy oraz zagwarantowane przymusem państwowym.

Realizm prawniczy

Prawo jest faktem społecznym osadzonym w szerokim kontekście kulturowym. Jest to „prawo w działaniu”. W ramach tego podejścia istnieją różne nurty. Niektóre z nich istotę prawa widzą w ludzkich emocjach, inne w zachowaniach ludzi.

Prawo a inne systemy normatywne

Prawo nie jest jedynym systemem normatywnym regulującym zachowania ludzi. Taką samą rolę odgrywają normy moralne, religijne, obyczajowe oraz stanowione przez organizacje społeczne.

- normy moralne - dotyczą zachowań, postaw i intencji, które oceniane są z punktu widzenia takich wartości, jak dobro, słuszność, sprawiedliwość. Ustalenie wyczerpującego i przyjmowanego przez wszystkich członków danej społeczności katalogu norm moralnych jest bardzo trudne;

- normy religijne - normy obowiązujące wyznawców określonej religii, uzasadniane przez odwołanie się do Boga (absolutu). Ich treść jest często tożsama z normami prawnymi lub moralnymi;

- normy obyczajowe - regulują formy zachowania, ukształtowane przez tradycję oraz nawyki, przyjęte w danej zbiorowości w określonej epoce historycznej;

- normy organizacji społecznych - są ustalane przez odpowiednie organy organizacji społecznych, politycznych, gospodarczych itp. Odnoszą się jedynie do członków danej organizacji.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Normy prawne są często tożsame z normami moralnymi, religijnymi, obyczajowymi czy ustanowionymi przez organizacje społeczne. Jeśli dana norma (np. nie kradnij) występuje w różnych systemach normatywnych, tym większa szansa, że będzie ona uznawana przez członków danej zbiorowości. Zdarza się jednak, że normy zawarte w innych systemach normatywnych są sprzeczne z normami prawnymi.

Funkcje prawa

Klejstenes

Yaniv256 , Klejstenes, licencja: CC BY 2.0

W literaturze występują rozmaite typologie dotyczące funkcji prawa. Wyróżnia się między innymi następujące funkcje prawa:

- stabilizacyjną - prawo utrwala w społeczeństwie istniejący ład społeczny, gospodarczy i polityczny;

- ochronną - prawo z jednej strony wspiera wartości i zachowania istotne ze społecznego punktu widzenia, z drugiej zaś stara się eliminować zachowania zagrażające chronionym wartościom (życiu, wolności, własności itp.) przez zastosowanie środków przymusu;

- organizacyjną - prawo kształtuje instytucje niezbędne do funkcjonowania sfery publicznej oraz innych obszarów życia społecznego i gospodarki;

- represyjną - polega na wymierzaniu kar w przypadku naruszenia norm prawnych.

Oprócz wymienionych, w literaturze wskazuje się także na inne funkcje prawa:

- kontrolną - która polega na poddawaniu ludzkich zachowań społecznej kontroli, przez co stają się one przewidywalne, co podnosi społeczne poczucie bezpieczeństwa. Taką funkcję pełni nie tylko prawo, ale także inne systemy normatywne;

- dystrybutywną - prawo określa zasady podziału deficytowych dóbr materialnych i niematerialnych;

- regulacyjną - prawo tworzy mechanizmy i procedury rozstrzygania konfliktów między ludźmi, wynikające z różnic interesów, celów, wartości i opinii.

Zasady prawa

Kodeks Justyniana, Strona tytułowa wydania z 1583

Yakoo, Kodeks Justyniana, Strona tytułowa wydania z 1583, licencja: CC 0

Prawo nie działa wstecz (Lex retro non agit)

Zasada ta pochodzi z prawa rzymskiego. Oznacza, że ustawodawca nie może ustanawiać norm prawnych powodujących skutki prawne w odniesieniu do zdarzeń z przeszłości.

Zasada domniemania niewinności (domniemanie dobrej wiary - praesumptio boni viri) wywodzi się z prawa rzymskiego. Według niej dana osoba jest uznawana za niewinną, dopóki stawiane jej zarzuty nie zostaną udowodnione przed sądem.

Nie ma kary bez ustawy (Nulla poena sine lege), czyli nie można zostać ukaranym za czyn, jeśli w czasie jego popełnienia nie istniała norma prawna określająca sankcję za popełnienie tego czynu.

Nieznajomość prawa szkodzi (Ignorantia iuris nocet), to znaczy, że nieznajomość normy prawnej nie zwalnia z odpowiedzialności w przypadku jej naruszenia.

Podsumowanie

Od początku istnienia państw prawo jest jednym z najważniejszych instrumentów sprawowania władzy. W ciągu ostatnich trzech stuleci przebiegały procesy, które zwiększyły znaczenie prawa w życiu publicznym.

Po pierwsze, nastąpiła demokratyzacja procesu tworzenia prawa. Powszechność praw wyborczych oraz rozwój innych niż demokracja przedstawicielska form partycypacji politycznej sprawiły, że krąg obywateli uczestniczących w procesie tworzenia prawa lub wpływających na ten proces bardzo się poszerzył.

Po drugie, mamy do czynienia z procesem jurydyzacji życia społecznego, co oznacza z jednej strony poszerzenie sfery regulowanej przez prawo, z drugiej zaś ograniczenie znaczenia innych systemów normatywnych (obyczaju, norm moralnych czy religijnych).

Po trzecie, upowszechniła się zasada rządów prawa (rule of law), czyli prawo znaczenie mocniej reguluje sposób funkcjonowania instytucji władzy i ogranicza swobodę podejmowania decyzji politycznych.

Ćwiczenie 7

Podaj przykłady świadczące o tym, że inne systemy normatywne mogą ustanawiać odmienne zasady postępowania niż obowiązujące w państwie prawo. Zastanów się, jakie są konsekwencje takiego zjawiska.

Ćwiczenie 8

Określ przyczyny skłaniające ludzi do przestrzegania prawa.

Ćwiczenie 9

Przedstaw, jakie konsekwencja dla państwa i obywateli ma łamanie zasad prawa.

Ćwiczenie 10

Uzupełnij zdania, wskazując na odpowiednie rodzaje norm, regulujących postępowanie ludzi.

Zasady postępowania człowieka określające, co jest dobrem, a co złem to normy    .

Normy     określają relacje między ludźmi, ale ich zasięg jest ograniczony do osób tego samego wyznania.

Zasady postępowania określone lub uznane przez państwo oraz zabezpieczone przymusem państwowym to normy    .

Reguły postępowania, które kształtowały się w świadomości ludzi pod wpływem nawyku, w wyniku powtarzania w określonych okolicznościach tych samych zachowań, to normy   .

obyczajowe     prawne     społeczne     kulturalne     moralne     religijne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Dopasuj funkcje prawa do opisów.

Funkcja regulacyjna

Tworzenie mechanizmów i procedur rozstrzygania konfliktów między ludźmi.Połączony z: Funkcja regulacyjna

Funkcja represyjna

Polega na zapobieganiu naruszeniom prawa.Połączony z: Funkcja represyjna

Funkcja ochronna

Polega na wymierzaniu kar w przypadku naruszenia norm prawnych.Połączony z: Funkcja ochronna

Funkcja prewencyjna

Polega na eliminowaniu zachowań zagrażających chronionym wartościom (życiu, wolności, własności itp.) przez zastosowanie środków przymusu.Połączony z: Funkcja prewencyjna

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Bator A., Gromski W., Kozak A., Kaźmierczyk S., Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, Warszawa 2010.

Chauvin T., Stawecki T., Winczorek P., Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014.

Hart H.L.A., Pojęcie prawa, Warszawa 1998.

Izdebski H., Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2007.

Źródła i obszary prawa

Kodeks i młotek sędziowski

licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: www.pixabay.com

Czy pamiętasz, jak powstaje w Polsce ustawa? Przekonaj się, wykonując zadanie.

Ćwiczenie 1

zadanie interaktywne

Krok pierwszy: Zapoznaj się z zamieszczonym materiałem źródłowym. Krok drugi: Umieść przedstawione etapy procesu ustawodawczego na osi czasu.

UsunC.     UsunE.     UsunB.     UsunA.     UsunD.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Kodeks i młotek sędziowski

licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: www.pixabay.com

Co potrafię?

- określić, co to jest prawo oraz jakie mogą być zależności między prawem a innymi systemami normatywnymi;

- wyjaśnić na przykładzie Polski, jakie są konsekwencje przyjęcia konstytucyjnej zasady państwa prawnego.

Nauczysz się

- charakteryzować pojęcia normy prawnej, przepisu i aktu prawnego;

- przedstawiać rodzaje aktów prawnych obowiązujących w Polsce;

- opisywać najważniejsze obszary prawa;

- wskazywać, w jakich organach publikacyjnych można odszukać określone akty prawne.

Normy i przepisy prawne. Akty normatywne

Definicja: Norma prawna

Reguła postępowania ustanowiona przez upoważniony organ państwa, która wyjaśnia, kto i w jakich okolicznościach powinien zachować się w określony sposób.

Struktura normy prawnej:

- Hipoteza – Hipoteza określa adresata normy oraz warunki i okoliczności, co do których reguła zachowania ma zastosowanie.

- Dyspozycja – Dyspozycja określa treść zachowania zakazanego, nakazanego lub dozwolonego w okolicznościach opisanych w hipotezie.

- Sankcja – Sankcja określa konsekwencje jakie grożą za zachowanie niezgodne z dyspozycją normy.

Tamara Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek

Wstęp do prawoznawstwa

Przepis prawny – „wypowiedź sformułowana w języku prawnym, stanowiąca całość gramatyczną, zawarta w tekście aktu normatywnego i wyodrębniona jako artykuł, paragraf, punkt itp.”.

Tamara Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, s. 122.

Zależność między normą prawną a przepisem prawnym jest taka sama jak relacja między treścią a formą. Treścią określającą reguły postępowania jest norma prawna, przepis zaś jest jedynie formą, w której treść normy jest ujęta. Innymi słowy, z analizy przepisów prawnych można wyprowadzić normy (reguły postępowania).

Tamara Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek

Wstęp do prawoznawstwa

Akt normatywny – „to dokument władzy publicznej zawierający (ujęte w przepisy) normy prawne regulujące jakiś zespół stosunków społecznych”.

Tamara Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, s. 122.

Akty normatywne różnią się między sobą m.in. podmiotami upoważnionymi do ich wydania, przedmiotem regulacji czy miejscem w hierarchii źródeł prawa.

Źródła prawa powszechnie obowiązującego w Polsce

Art. 87 Konstytucji RP wskazuje na następującą hierarchię źródeł prawa powszechnie obowiązującego w Polsce:

Hierarchia aktów prawnych w Polsce

domena publiczna

Organy publikacyjne

Niezbędnym warunkiem obowiązywania aktu normatywnego w państwie prawnym jest jego zamieszczenie w oficjalnym organie publikacyjnym. W Polsce akty normatywne ogłaszane są w różnych organach publikacyjnych.

Nagłówek Dziennika Ustaw

domena publiczna

Obecnie akty normatywne publikowane są w wersji elektronicznej.

Przydatne w analizie aktów normatywnych są także zbiory orzecznictwa, obejmujące na przykład orzeczenia Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego czy Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Bardzo praktyczny jest dostępny w internecie System Informacji Prawnej Sejmu RP.

System prawny

Biblioteka prawnicza

domena publiczna

System prawny tworzą uporządkowane i powiązane ze sobą normy zapisane w tekstach aktów normatywnych obowiązujących w określonym czasie w państwie. We współczesnych państwach występują dwa różniące się od siebie rodzaje systemów prawnych. Jeden z nich bywa nazywany systemem prawa kontynentalnego (albo systemem civil law), natomiast drugi - systemem prawa anglosaskiego (albo systemem common law).

System prawa kontynentalnego

- Zasada wyłączności prawa stanowionego (ustawy) jako źródła prawa.

- Prymat ustawy oznacza zakaz tworzenia prawa przez sądy, które powinny ograniczać się do stosowania prawa.

- Inne rodzaje prawa (zwyczajowe, kanoniczne, naturalne) odgrywają ograniczoną rolę.

- Prawo stanowione powinno być zasadniczo systemem niesprzecznym wewnętrznie i pozbawionym luk.

- Najistotniejsze znaczenie w systemie prawa stanowionego mają kodeksy, czyli ustawy całościowo regulujące określoną dziedzinę życia społecznego.

System prawa anglosaskiego

- Prawu stanowionemu przysługuje prymat, lecz nie wyłączność.

- Sądy w swoich orzeczeniach formułują reguły postępowania, które mogą być podstawą dalszych orzeczeń (precedensy).

- Prawo obowiązujące jest mieszaniną różnych typów praw (stanowionego, precedensowego, zwyczajowego oraz tzw. zasad słuszności - equity).

- Prawo nie jest traktowane jako spójne i pozbawione luk. Powinno się do tego dążyć w procesie stosowania prawa przez sądy. Istotne jest, jak prawo działa (law in action), a nie jak jest zapisane w aktach normatywnych (law in books).

- Oprócz orzeczeń sądowych, dużą rolę odgrywają umowy, zastępujące regulacje kodeksowe.

Na podstawie: T. Chauvin, T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, s. 139-140.

Rodzaje prawa

Podział prawa ze względu na treść

Prawo materialne tworzą normy określające obowiązki i uprawnienia oraz sankcje za niewykonywanie obowiązków lub przekraczanie prawo. Normy te bezpośrednio regulują stosunki między podmiotami prawa (np. obywatelami, instytucjami państwa). Prawo formalne pozwala na egzekwowanie norm prawa materialnego. Reguluje tryb postępowania przed organami władzy publicznej.

Podział prawa ze względu na zakres podmiotowy

Prawo publiczne porządkuje relacje między organami państwa oraz między państwem a obywatelami. Prawo prywatne zawiera normy chroniące jednostki oraz regulujące stosunki między nimi. Prawo wewnętrzne obowiązuje w ramach organizacji społecznych i organów państwa. Prawo kanoniczne to zestaw norm obowiązujących w Kościele katolickim.

Podział prawa ze względu na przynależność państwową

Krajowe prawo wewnętrzne to system aktów normatywnych ustanowionych przez odpowiednie organy państwa, obowiązujące na jego terenie. Prawo międzynarodowe publiczne powstaje w wyniku umów między państwami, obowiązuje wyłącznie państwa, które takie umowy podpisały i ratyfikowały. Prawo międzynarodowe prywatne obejmuje normy prawa krajowego, stosowane na przykład w sytuacji, gdy jedną ze stron stosunku prawnego jest cudzoziemiec. Prawo Unii Europejskiej jest stanowione przez jej organy i wiążące dla państw członkowskich.

Podsumowanie

System prawa obowiązujący w Polsce jest systemem prawa kontynentalnego. Kluczową rolę w tym systemie odgrywa prawo stanowione, które powinno stanowić jednolity, zupełny i niesprzeczny zespół norm. Prawo to powstaje w wyniku decyzji najważniejszych organów państwa (parlamentu, rządu, prezydenta, władz lokalnych). Współcześnie mamy jednak do czynienia z coraz większym oddziaływaniem prawa międzynarodowego oraz prawa Unii Europejskiej na system prawa wewnętrznego. Większość ustaw uchwalanych przez nasz Sejm po wejściu Polski w struktury Unii Europejskiej wiąże się z koniecznością wprowadzenia do prawa wewnętrznego dyrektyw unijnych.

Ćwiczenie 2

Ustal, na podstawie aktów prawnych obowiązujących w twojej szkole, jakie normy postępowania obowiązują uczniów.

Ćwiczenie 3

Przedstaw, na podstawie wojewódzkiego dziennika urzędowego, jakie akty prawa miejscowego uchwaliła rada gminy, w której mieszkasz, w ciągu ostatnich trzech miesięcy.

Ćwiczenie 4

Zastanów się, jaką rolę odgrywa sędzia orzekający w systemie prawa kontynentalnego i anglosaskiego.

Ćwiczenie 5

Podane akty prawne połącz z odpowiednimi źródłami prawa.

Dyrektywa dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego

Akt praw miejscowegoPołączony z: Dyrektywa dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego

Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt

Akt prawa Unii EuropejskiejPołączony z: Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt

Uchwała Rady Miejskiej Ząbkowic Śląskich w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla miasta Ząbkowice Śląskie

Umowa międzynarodowaPołączony z: Uchwała Rady Miejskiej Ząbkowic Śląskich w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla miasta Ząbkowice Śląskie

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Przyporządkuj podane rodzaje prawa do podanych grup.

Przynależność państwową prawa

Zakres podmiotowy prawa

Treść prawa

Przenieś element.Prawo publiczne

Przenieś element.Prawo wewnętrzne

Przenieś element.Prawo materialne

Przenieś element.Prawo kanoniczne

Przenieś element.Prawo Unii Europejskiej

Przenieś element.Prawo międzynarodowe prywatne

Przenieś element.Prawo krajowe

Przenieś element.Prawo prywatne

Przenieś element.Prawo formalne

Przenieś element.Prawo międzynarodowe publiczne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Chauvin T., Stawecki T., Winczorek P., Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014.

Morawski L., Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2000.

Tokarczyk R.A., Współczesne kultury prawne, Warszawa 2008.

Wronkowska S., Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Poznań 2007.

Gałęzie prawa wewnętrznego

Paragraf

bykst, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Czy potrafisz określić, które obszary funkcjonowania państwa i społeczeństwa reguluje bezpośrednio Konstytucja RP? Przekonaj się, wykonując zadanie.

Ćwiczenie 1

Określ, które z podanych przepisów, to przepisy prawa konstytucyjnego? Zaznacz Tak lub Nie.

Artykuł

TAK

NIE

Art. 4.1. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu.2. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.

Art. 155.1. Umowa sprzedaży, zamiany, darowizny, przekazania nieruchomości lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości oznaczonej przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły.

Art. 59.Jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat albo karą łagodniejszego rodzaju i społeczna szkodliwość czynu nie jest znaczna, sąd może odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli orzeka jednocześnie środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, a cele kary zostaną w ten sposób spełnione.

Art. 10.1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.2. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały.

Art. 28.1. Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu.2. Barwami Rzeczypospolitej Polskiej są kolory biały i czerwony.

Art. 10.1. Pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście.2. Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletność. Nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa.

Art. 175.1. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.2. Sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tylko na czas wojny.

Art. 1.1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.

Art. 147.1. Rada Ministrów składa się z Prezesa Rady Ministrów i ministrów.2. W skład Rady Ministrów mogą być powoływani wiceprezesi Rady Ministrów.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Tatiana Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek

Wstęp do prawoznawstwa

Gałąź prawa - „oznacza zbiór norm, które regulują określoną sferę stosunków społecznych oraz wytwarzają typowe dla tych stosunków instytucje prawne”.

Tatiana Chauvin, Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014, s. 153.

Paragraf

bykst, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Co potrafię?

- przedstawić funkcję represyjną prawa;

- wymienić konsekwencje zasady domniemania niewinności;

- określić różnice między prawem publicznym a prywatnym.

Nauczysz się

- poznawać najważniejsze gałęzie prawa wewnętrznego;

- wskazywać najważniejsze różnice między prawem karnym, cywilnym i administracyjnym.

Prawo konstytucyjne

Czasami nawet konstytucja może wprowadzać w błąd. Konstytucja RP używa bowiem w art. 28 błędnie pojęcia herb. Godłem Polski jest Orzeł Biały, natomiast tenże Orzeł umieszczony na tarczy herbowej w czerwonym polu jest już herbem Polski.

domena publiczna

Definicja: Prawo konstytucyjne

Zespół norm dotyczących m.in. podstawowych zasad ustroju politycznego i ekonomicznego państwa, organizacji władz publicznych, sposobu ich powoływania, kompetencji i odpowiedzialności oraz praw i obowiązków obywatelskich. Podstawowym aktem normatywnym w tym zakresie jest konstytucja, regulacje szczegółowe znajdują się w ustawach. Można wśród nich wymienić np.: Kodeks wyborczy, ustawy o partiach politycznych, Trybunale Konstytucyjnym, Radzie Ministrów.

Prawo cywilne

Definicja: Prawo cywilne

Jedna z podstawowych gałęzi prawa prywatnego, wywodząca się z prawa rzymskiego. Prawo cywilne reguluje stosunki prawne między równymi sobie podmiotami, którymi mogą być na przykład osoby fizyczne lub osoby prawne. Dotyczy stosunków majątkowych i niemajątkowych, a także chroni dobra osobiste (np. zdrowie, cześć, dobre imię, twórczość artystyczna).

Podział prawa cywilnego

Prawo cywilne:

- część ogólna,

- prawo rzeczowe,

- prawo zobowiązań,

- prawo spadkowe.

Najważniejsze zasady prawa cywilnego:

- równości stron,

- ochrony własności,

- swobody umów,

- ochrony działających w dobrej wierze,

- ochrony praw nabytych,

- ochrony dóbr osobistych.

Prawo cywilne można także podzielić na:

- prawo cywilne materialne,

- prawo cywilne procesowe,

- prawo cywilnego postępowania egzekucyjnego.

W polskim prawie najważniejsze akty normatywne dotyczące prawa cywilnego to:

- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny,

- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Prawo rodzinne

Definicja: Prawo rodzinne

Wywodzi się z prawa cywilnego. Reguluje ono kwestie dotyczące zawierania małżeństw, separacji i rozwodów, relacje (także majątkowe) między małżonkami, między rodzicami a dziećmi oraz kwestie przysposobienia (adopcji). W polskim prawie kwestie te reguluje ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Prawo handlowe

Definicja: Prawo handlowe

Gałąź prawa wyodrębniona z prawa cywilnego. Określa rodzaje spółek handlowych, zasady ich tworzenia i działania. W polskim prawie przepisy te zostały wyodrębnione w ustawie z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.

Prawo pracy

Definicja: Prawo pracy

Gałąź prawa obejmująca relacje między pracodawcami a pracobiorcami, regulująca zasady działania organizacji pracodawców i pracowników, zasady zawierania układów zbiorowych oraz zasady prowadzenia sporów zbiorowych.

Podstawowe zasady prawa pracy:

- każdy ma prawo do podjęcia pracy;

- każdy ma swobodę nawiązywania stosunków pracy;

- każdy ma prawo do wolności pracy, tzn. ma prawo do zerwania stosunku pracy;

- pracodawca ma obowiązek poszanowania dóbr osobistych pracownika;

- pracownicy powinni być traktowani równo;

- nie wolno dyskryminować pracowników ze względu na rasę, płeć, wyznanie itp.;

- pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia;

- państwo ma obowiązek chronić uprawnienia pracowników;

- pracownicy i pracodawcy mają prawo tworzyć i przystępować do organizacji zawodowych;

- pracownicy mają prawo do partycypacji w zarządzaniu firmą w zakresie spraw dotyczących ich osobiście.

Najważniejszym aktem polskiego prawa pracy jest ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy.

Prawo karne

Definicja: Prawo karne

Normuje kwestie odpowiedzialności za czyny zabronione oraz stosowanie sankcji przez państwo. Czyny zabronione to przestępstwa (czyli czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, bezprawny, zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy) lub wykroczenia (czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 złotych lub nagany).

Przestępstwa

Występki – czyny zagrożone grzywną powyżej 30 stawek dziennych, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc (art. 7 § 3 Kodeksu karnego).

Zbrodnie – czyny zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 albo karą surowszą.

Prawo karne obowiązujące w Polsce dzieli się na:

- materialne - ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny;

- procesowe - ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego;

- wykonawcze - ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy.

Najważniejszymi aktami prawnymi dotyczącymi wykroczeń są:

- ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń;

- ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia.

Prawo administracyjne

Dobry urząd to wykształceni urzędnicy

Korytarz w urzędzie, domena publiczna

We współczesnym państwie jest to bardzo rozbudowana i zróżnicowana wewnętrznie gałąź prawa (obejmująca m. in. prawo: łowieckie, morskie, lotnicze, oświatowe, budowlane). Jej zasadniczą cechą jest to, że jedną ze stron stosunku prawnego jest organ administracji państwowej. Prawo administracyjne w części materialnej zawarte jest w ustawach regulujących poszczególne obszary życia społecznego, natomiast część formalna została uregulowana w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.

Główne zasady postępowania administracyjnego określone w Kodeksie postępowania administracyjnego:

- praworządności;

- prawdy obiektywnej;

- prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej;

- pogłębiania świadomości i kultury prawnej obywateli;

- informowania stron i pozostałych uczestników postępowania;

- przekonywania;

- szybkości i prostoty postępowania;

- ugodowego załatwiania spornych spraw administracyjnych;

- pisemności;

- dwuinstancyjności;

- sądowej weryfikacji decyzji ostatecznych.

Podsumowanie

W prawie rzymskim, na którym opiera się system prawa kontynentalnego, w tym także prawo polskie, obowiązywał podział na prawo publiczne i prywatne. W prawie współczesnym pojawiają się coraz to nowe gałęzie prawa, które wyodrębniają się z prawa cywilnego, karnego czy administracyjnego. Jest to związane z takimi czynnikami, jak: zwiększenie zakresu działania władz publicznych, rozwój cywilizacyjny, poszerzenie zakresu praw i swobód obywatelskich czy wreszcie wpływ prawa międzynarodowego. Najważniejszymi kryteriami podziału prawa na gałęzie są przede wszystkim: przedmiot regulacji, podmiot regulacji (czyli określenie kogo prawo dotyczy), zakres terytorialny regulacji oraz metoda regulacji.

Ćwiczenie 2

Podaj przykłady nowych gałęzi prawa, które w ostatnich dekadach wyodrębniły się z prawa cywilnego lub administracyjnego.  Wyjaśnij, dlaczego tak się stało.

Ćwiczenie 3

Przedstaw, jakie znaczenie ma prawo pracy w gospodarce rynkowej.

Ćwiczenie 4

Na podstawie przepisów kodeksu karnego wskaż przykłady występków i zbrodni.

Ćwiczenie 5

Przeczytaj uważnie tekst i wstaw odpowiednie nazwy kodeksów.

Przepisy regulujące kwestie umów i czynności prawnych oraz regulacje z zakresu prawa rzeczowego, zobowiązań oraz prawa spadkowego zawiera    .

Przepisy z zakresu prawa cywilnego procesowego zawiera    .

Podstawowym aktem prawnym regulującym polskie postępowanie karne jest    .

Zasady wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach karnych i o wykroczenia określa    .

Zasady wydawania decyzji w sprawach indywidualnych przez organy administracji publicznej określa    .

Przepisy dotyczące małżeństwa, pokrewieństwa i powinowactwa oraz opieki i kurateli zawiera    .

Akt prawny regulujący prawa i obowiązki pracowników oraz pracodawców to    .

Kodeks rodzinny i opiekuńczy     Kodeks karny wykonawczy     Kodeks postępowania administracyjnego     Kodeks postępowania karnego     Kodeks cywilny     Kodeks postępowania cywilnego     Kodeks cywilny     Kodeks pracy

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Określ kodeksy, w których znajdują się wymienione przepisy.

Do czasu rozstrzygnięcia sporu o właściwość organ administracji publicznej, na którego obszarze wynikła sprawa, podejmuje tylko czynności niecierpiące zwłoki ze względu na interes społeczny lub słuszny interes obywateli i zawiadamia o tym organ właściwy do rozstrzygnięcia sporu.

Kodeks cywilnyPołączony z: Do czasu rozstrzygnięcia sporu o właściwość organ administracji publicznej, na którego obszarze wynikła sprawa, podejmuje tylko czynności niecierpiące zwłoki ze względu na interes społeczny lub słuszny interes obywateli i zawiadamia o tym organ właściwy do rozstrzygnięcia sporu.

Pracodawca, jest obowiązany zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy.

Kodeks karnyPołączony z: Pracodawca, jest obowiązany zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy.

Kto, będąc odpowiedzialny za bezpieczeństwo i higienę pracy, nie dopełnia wynikającego stąd obowiązku i przez to naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Kodeks postępowania administracyjnegoPołączony z: Kto, będąc odpowiedzialny za bezpieczeństwo i higienę pracy, nie dopełnia wynikającego stąd obowiązku i przez to naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Kary, środki karne, zabezpieczające i zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego. Zakazuje się stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego.

Kodeks pracyPołączony z: Kary, środki karne, zabezpieczające i zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego. Zakazuje się stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego.

Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

Kodeks karny wykonawczyPołączony z: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Chauvin T., Stawecki T., Winczorek P., Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014.

Stelmachowski A., Wstęp do teorii prawa cywilnego, Warszawa 1999. Tokarczyk R.A., Wprowadzenie do komparatystyki prawniczej, Lublin 1994.

Ziembiński Z., Podstawowe problemy prawoznawstwa, Warszawa 1980.

Władza sądownicza w Polsce

Budynek Sądu Najwyższego w Warszawie

Spens03, Budynek Sądu Najwyższego w Warszawie, licencja: CC BY-SA 3.0

Co potrafię?

- określić, jaką pozycję w państwie wyznacza władzy sądowniczej Konstytucja RP;

- wymienić, jaki organ konstytucyjny powołuje sędziów oraz prezesów najważniejszych sądów;

- przedstawić najważniejsze zadania Krajowej Rady Sądownictwa.

Nauczysz się

- wymieniać konstytucyjne zasady działania sądów w Polsce;

- charakteryzować, co to jest gwarancja niezawisłości sędziowskiej;

- omawiać kompetencje, organizację i sposób działania polskich sądów.

Konstytucyjne zasady działania sądów

Konstytucja RP zawiera wiele regulacji określających podstawowe zasady działania trzeciej władzy. Dotyczą one zasad organizacji sądownictwa oraz praworządnego procesu, a także praw jednostki związanych z postępowaniem sądowym.

Konstytucyjne zasady organizacji sądownictwa w Polsce

Zasada

Opis

Dwuinstacyjności (art. 176, ust. 1 Konstytucji RP)

Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. W każdej sprawie rozpatrywanej przed sądem musi istnieć możliwość odwołania się do sądu wyższej instancji w celu zbadania orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji. Dotyczy to zwłaszcza spraw karnych, cywilnych oraz z zakresu prawa pracy.

Udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art. 182 Konstytucji RP)

W niektórych sądach pierwszej instancji w składzie orzekającym zasiadają nie tylko zawodowi sędziowie, ale także tzw. ławnicy. Ławnikiem może zostać obywatel polski, który ukończył 30 lat, ma co najmniej średnie wykształcenie, pracuje lub mieszka w obszarze działania danego sądu co najmniej przez rok oraz odznacza się nieskazitelnym charakterem. Wyboru ławników na 4-letnią kadencję dokonuje rada gminy.

Jawności rozprawy (art. 45 Konstytucji RP)

Każdy obywatel ma prawo wejść na salę i przyglądać się przebiegowi rozprawy. Zasada ta, zgodnie z art. 45 ust. 2 Konstytucji RP, może być ograniczona ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny. Jednak nawet gdy nastąpiło ograniczenie jawności rozprawy, ogłoszenie wyroku ma charakter publiczny.

Ponadto w Konstytucji RP można znaleźć inne zasady, które wpływają na praworządność procesu sądowego. Art. 42 ust. 1 stanowi, że odpowiedzialności karnej podlega tylko ten, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Z kolei w  art. 42 ust. 3 ustawy zasadniczej zapisano zasadę domniemania niewinności (każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu). Ponadto zależy także wskazać na art. 40 Konstytucji RP zakazujący tortur oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania oraz art. 41, w którym zapewniono nietykalność i wolność osobistą.

Jednak najważniejszymi prawami jednostki, związanymi z postępowaniem sądowym, są prawo do sądu oraz prawo do obrony. Pierwsze z nich zostało zawarte w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei prawo do obrony odnosi się do postępowania karnego we wszystkich jego stadiach. Oznacza ono nie tylko możliwość swobodnego wyboru obrońcy lub skorzystania z adwokata z urzędu, ale także taki sposób prowadzenia procedury karnej, aby oskarżony miał możliwość pełnoprawnego uczestnictwa w procesie.

Gwarancje niezawisłości sędziowskiej

Prezydent RP Bronisław Komorowski wręcza nominacje sędziowskie - 16.08.2012.

Patryk Matyjaszczyk, Prezydent RP Bronisław Komorowski wręcza nominacje sędziowskie - 16.08.2012., licencja: CC BY-SA 3.0

Zasada niezawisłości sędziowskiej została wprost wyrażona w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi: sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.

Leszek Garlicki

Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu

Niezawisłość oznacza stworzenie sędziemu pozycji umożliwiającej sprawowanie urzędu (orzekanie) w sposób zgodny z własnym sumieniem, w sposób wolny od jakichkolwiek możliwości bezpośrednich i pośrednich nacisków zewnętrznych. Niezawisłość oznacza między innymi, że sędzia nie może być pociągnięty do jakiejkolwiek odpowiedzialności za treść wydawanych przez siebie orzeczeń. Niezawisłość jest zarazem ograniczona przez podporządkowanie sędziego przepisom konstytucji i ustaw, w ramach i na podstawie których winien on dokonywać wszystkich czynności.

Leszek Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2013, s. 349.

W praktyce, aby zapewnić sędziom rzeczywistą niezawisłość, istotne znaczenie ma sposób ich powoływania oraz personalne i merytoryczne gwarancje, stabilizujące ich pozycję oraz sytuację prawną.

Zgodnie z art. 179 Konstytucji RP sędziowie są powoływani przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Wniosek ten jest zwieńczeniem długiej procedury, w której ramach ocenia się kwalifikacje kandydata do tego urzędu.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Gwarancje niezawisłości sędziowskiej

Gwarancje formalne

Rodzaj gwarancji

Opis

Stabilizacja urzędu sędziego

Sędziowie są powołani na czas nieoznaczony

Nieusuwalność sędziego

Sędzia może zostać pozbawiony urzędu w wyjątkowych, przewidzianych ustawie przypadkach, wyłącznie na mocy orzeczenia sądu.

Nieprzenaszalność sędziego

Sędzia nie może być, bez swojej zgody, przeniesiony na inne stanowisko lub do innego sądu.

Immunitet sędziowski

Sędzia może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej tylko za zgodą sądu. Nie może być także zatrzymany lub aresztowany, chyba że zostanie zatrzymany na gorącym uczynku.

Odpowiedzialność dyscyplinarna

Sędzia ponosi odpowiedzialność za naruszenie obowiązków oraz za wykroczenia wyłącznie przed sądem dyscyplinarnym, złożonym z sędziów.

Niepołączalność stanowisk

Sędzia nie może zajmować takich funkcji i urzędów, które uchybiałyby jego godności lub utrudniały pełnienie obowiązków.

Apolityczność

Sędzia nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić żadnej innej działalności publicznej, której nie da się pogodzić z zasadami niezawisłości sędziów i niezależności sądów.

Gwarancje statusu materialnego i odpowiedniego wynagrodzenia

Art. 178 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że sędziom zapewnia się warunki pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków.

Gwarancje merytoryczne

Jak wspomniano, sędzia w orzekaniu kierować się powinien jedynie Konstytucją RP i ustawami. W rozstrzyganiu konkretnej sprawy może być zobowiązany do uwzględnienia wskazówek sformułowanych w orzeczeniu sądu wyższej instancji.

Sądownictwo powszechne

Sądami powszechnymi są sądy rejonowe, sądy okręgowe i sądy apelacyjne.

Sądy rejonowe powstają dla gminy, kilku gmin lub części gminy. Są to sądy pierwszej instancji. W każdym sądzie rejonowym tworzy się wydziały karny i cywilny. Ponadto można w nich także powoływać wydziały rodzinne i nieletnich, pracy i ubezpieczeń społecznych, gospodarcze i ksiąg wieczystych. W Polsce działa ponad trzysta sądów rejonowych.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu

CudPotwórca, Sąd Okręgowy we Wrocławiu, licencja: CC BY-SA 4.0

Sądy okręgowe są sądami II instancji w sprawach rozpatrywanych przez sądy rejonowe, mogą być także (np. w sprawach poważniejszych przestępstw) sądami I instancji. Zazwyczaj w sądach okręgowych działają: wydziały karny, cywilny, pracy i ubezpieczeń społecznych, gospodarczy, penitencjarny i nadzoru nad wykonywaniem orzeczeń karnych. Ponadto Sąd Okręgowy w Warszawie prowadzi rejestr partii politycznych. W Polsce funkcjonuje 46 sądów okręgowych.

Sądy apelacyjne są sądami II instancji w sprawach, w których I instancją był sąd okręgowy. Obecnie działa w Polsce 11 sądów apelacyjnych.

Sądy administracyjne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach

Konrad Kurzacz, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, licencja: CC BY-SA 3.0

Zgodnie z art. 184 Konstytucji RP, sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej. Do ich kompetencji należy m.in.:

- orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne;

- orzekanie w sprawie legalności aktów prawa miejscowego (uchwalonych przez organy samorządu terytorialnego lub terenowe organy administracji rządowej);

- rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między organami jednostek samorządu terytorialnego, a także między organami jednostek samorządu terytorialnego a organami administracji rządowej.

Sądami administracyjnymi są wojewódzkie sądy administracyjne (w Polsce jest ich 16) oraz Naczelny Sąd Administracyjny (NSA), który sprawuje również nadzór nad działalnością wojewódzkich sądów administracyjnych. Rozpatruje on między innymi skargi kasacyjne od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych oraz zażalenia na ich postanowienia. NSA dzieli się na trzy izby: finansową, gospodarczą oraz ogólnoadministracyjną.

Sądy wojskowe

Sądy wojskowe to sądy karne. Odpowiedzialność za przestępstwa i wykroczenia ponoszą przed nimi:

- żołnierze w czynnej służbie wojskowej;

- cywilni pracownicy wojska w sprawach związanych z pracą na rzecz sił zbrojnych;

- żołnierze sił zbrojnych państw obcych przebywający w Polsce, jeśli umowa określająca zasady ich pobytu taką odpowiedzialność przewiduje.

Sądami I instancji są wojskowe sądy garnizonowe. Odwołania od ich orzeczeń rozpatrują wojskowe sądy okręgowe, które mogą być także sądami I instancji w sprawach najpoważniejszych. W takiej sytuacji sądem II instancji jest Izba Wojskowa Sądu Najwyższego.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Podsumowanie

Posąg Temidy

Kiki1196, Posąg Temidy, licencja: CC 0

We współczesnych systemach demokratycznych przyjmuje się, że władza sądownicza nie powinna podlegać bieżącym wpływom politycznym. Ma ona pewne specyficzne cechy, odróżniające ją od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Po pierwsze, swoją działalność opiera wyłącznie na prawie, a nie politycznych wymogach celowości i efektywności. Po drugie, głównym zadaniem władzy sądowniczej jest rozstrzyganie sporów, które powstają w procesie stosowania prawa lub jego stanowienia. Warunkiem właściwego funkcjonowania władzy sądowniczej jest przestrzeganie zasady niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Ćwiczenie 1

Rozważ, czy obowiązujące w Polsce zasady praworządnego procesu chronią prawa obywatelskie, czy utrudniają działania wymiaru sprawiedliwości.

Ćwiczenie 2

Wymień najważniejsze zagrożenia dla niezawisłości i bezstronności sędziów.

Ćwiczenie 3

Dowiedz się, gdzie znajduje się najbliższy sąd rejonowy i jakie wydziały w nim funkcjonują. Odszukaj też siedziby sądu okręgowego i sądu apelacyjnego, które obejmują swoim zasięgiem twoje miejsce zamieszkania.

Ćwiczenie 4

Połącz opisy z zasadami i prawami dotyczącymi wymiaru sprawiedliwości w Polsce.

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

Zasada domniemania niewinnościPołączony z: Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

Prawo do obronyPołączony z: Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

W niektórych sądach pierwszej instancji w składzie orzekającym zasiadają nie tylko zawodowi sędziowie, ale także tzw. ławnicy.

Zasada udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwościPołączony z: W niektórych sądach pierwszej instancji w składzie orzekającym zasiadają nie tylko zawodowi sędziowie, ale także tzw. ławnicy.

W każdej sprawie rozpatrywanej przed sądem musi istnieć możliwość odwołania się do sądu wyższej instancji w celu zbadania orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji.

Zasada dwuinstancyjnościPołączony z: W każdej sprawie rozpatrywanej przed sądem musi istnieć możliwość odwołania się do sądu wyższej instancji w celu zbadania orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji.

Każdy, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, może wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z adwokata z urzędu.

Prawo do sąduPołączony z: Każdy, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, może wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z adwokata z urzędu.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Uzupełnij tekst dotyczący konstytucyjnych zasad niezawisłości sędziowskiej.

Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko     oraz    .

Sędziowie są powoływani przez     na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa.

Sędziom zapewnia się warunki pracy i     odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków.

Sędzia nie może należeć do        , związku zawodowego ani prowadzić działalności     niedającej się pogodzić z zasadami     sądów i niezawisłości sędziów.

Sędzia nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie, pociągnięty do         ani pozbawiony wolności.

karnej     publicznej     wynagrodzenie     niezależności     Konstytucji     Prezydenta RP     odpowiedzialności     ustawom     partii     Premiera     politycznej

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura uzupełniająca

Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2012.

Polskie prawo konstytucyjne, pod red. W. Skrzydły, Lublin 2008.

Trzecia władza. Sądy i Trybunały w Polsce, pod red. A. Szmyta, Gdańsk 2008.

Postępowanie sądowe

Sala sądowa

John O'Neill, Sala sądowa, licencja: CC BY-SA 3.0

Co potrafię?

- przedstawić, na czym polega funkcja represyjna prawa;

- określić akty normatywne regulujące przebieg postępowania karnego i cywilnego;

- opisać strukturę sądownictwa powszechnego w Polsce.

Nauczysz się

- omawiać przebieg postępowania karnego i cywilnego i wymieniać jego uczestników;

- charakteryzować prawa ofiary i sprawcy w postępowaniu karnym;

- omawiać zasady wnoszenia apelacji i kasacji;

- rozumieć znaczenie mediacji w postępowaniu karnym.

Postępowanie karne

Celem postępowania karnego jest ustalenie, czy zostało popełnione przestępstwo oraz wykrycie jego sprawcy i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej.

Kiedy możemy mówić o odpowiedzialności karnej?

O odpowiedzialności karnej mówimy, gdy np.:

- został popełniony czyn zabroniony przez ustawę karną obowiązującą w czasie jego popełnienia;

- sprawca osiągnął minimalny wiek, pozwalający na ponoszenie odpowiedzialności karnej (w Polsce jest to w zasadzie 17 lat – zob. temat 71);

- czyn nie został popełniony w obronie koniecznej lub w stanie wyższej konieczności;

- czyn został popełniony w stanie winy (nullum crimen sine culpa - nie ma przestępstwa bez winy), przy czym wina może być umyślna (sprawca ma zamiar dokonać czynu) lub nieumyślna (sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego, popełnia go jednak, np. wskutek niezachowania ostrożności).

Podstawową zasadą prawa karnego jest także to, że odpowiada się wyłącznie za własne czyny.

Kajdanki

KlausHausmann, Kajdanki, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Uczestnicy postępowania karnego

Ważne!

Zapamiętaj:

Uczestnikiem postępowania karnego jest każda osoba, która bierze udział w postępowaniu w roli określonej przez prawo.

Uczestnikami postępowania są:

Organy procesowe

Np. sąd, organy dochodzeniowe, organy śledcze

Strony

W postępowaniu sądowym są to: oskarżyciel publiczny, oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny, oskarżony. W dochodzeniu i śledztwie: pokrzywdzony i podejrzany

Przedstawiciele procesowi

Np. obrońcy

Osobowe źródła dowodowe

Świadkowie, biegli

Pomocnicy procesowi

Protokolant, tłumacz

Oskarżycielem publicznym jest najczęściej prokurator, jednak taką funkcję w sprawach mniejszej wagi mogą także pełnić funkcjonariusze policji, straży gminnej (miejskiej), państwowi inspektorzy pracy. Zadaniem oskarżyciela publicznego jest wnoszenie i popieranie oskarżania o popełnienie czynu zabronionego.

Oskarżycielem posiłkowym jest pokrzywdzony, który może obok lub zamiast prokuratora uczestniczyć w procesie karnym.

Oskarżycielem prywatnym może być pokrzywdzony lub jego przedstawiciel, który wnosi i popiera oskarżenie w sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego.

Oskarżony w procesie karnym to osoba, przeciwko której wniesiono do sądu akt oskarżenia, lub osoba, wobec której prokurator złożył do sądu wniosek o warunkowe umorzenie postępowania.

Prawa oskarżonego

- prawo do obrony obejmuje prawo do korzystania z pomocy obrońcy, składania wyjaśnień, wniosków dowodowych oraz zadawania pytań świadkom i biegłym;

- prawo do milczenia – prawo do odmowy składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania;

- prawo złożenia wniosku o wydanie wyroku skazującego i orzeczenie określonej kary bez przeprowadzania postępowania dowodowego (tzw. dobrowolne poddanie się karze).

Obowiązki oskarżonego

- poddanie się przewidzianym w ustawie oględzinom i badaniom;

W razie pozostawania oskarżonego na wolności:

- obowiązek stawiennictwa na każde wezwanie w toku postępowania;

- obowiązek zawiadomienia sądu o każdej zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającego dłużej niż 7 dni.

Ważne!

Zapamiętaj:

Zgodnie z art. 42 ust. 3 Konstytucji RP, każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

Polecenie 1

Wyszukaj w dowolnym źródle informacje na temat praw przysługujacych świadkowi przestępstwa.

Przebieg procesu karnego

Proces karny składa się z kilku etapów:

Etap przygotowawczy obejmuje wyjaśnienie okoliczności przestępstwa, przesłuchanie świadków, przygotowanie dokumentów dla sądu.

Rozprawa główna jest prowadzona przed sądem I instancji (rejonowym lub okręgowym). Składa się z kilku etapów:

- rozpoczęcie rozprawy;

- przewód sądowy (odczytanie aktu oskarżenia, przesłuchanie oskarżonego, przeprowadzenie dowodów);

- przemówienia stron;

- wydanie wyroku.

Postępowanie apelacyjne przeprowadza się w sądzie II instancji (okręgowym lub apelacyjnym) w przypadku złożenia przez jedną ze stron odwołania od wyroku. Powodem złożenia apelacji może być:

- naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło to mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku;

- błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, jeśli mogło to mieć wpływ na jego treść;

- rażąca niewspółmierności kary.

Sąd apelacyjny może:

- utrzymać w mocy zaskarżony wyrok,

- uchylić zaskarżony wyrok (wtedy kieruje sprawę do ponownego rozpoznania bądź umarza postępowanie),

- zmienia zaskarżony wyrok.

Postępowanie wykonawcze rozpoczyna się w momencie uprawomocnienia się wyroku, polega na wykonaniu orzeczenia sądu (np. kary pozbawienia wolności).

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

W postępowaniu karnym można skorzystać z nadzwyczajnego środka odwoławczego od wyroku sądu II instancji – kasacji, rozpatrywanej przez Sąd Najwyższy. Kasację może wnieść strona (kasacja zwyczajna) oraz Prokurator Generalny, Naczelny Prokurator Wojskowy lub Rzecznik Praw Obywatelskich (kasacja nadzwyczajna).

Powodem złożenia kasacji może być poważne naruszenie przepisów postępowania lub inne rażące naruszenia prawa, jeśli mogły mieć istotny wpływ na treść orzeczenia.

Postępowanie cywilne

Odpowiedzialność cywilna ma charakter majątkowy. Ponoszą ją osoby fizyczne, osoby prawne, Skarb Państwa.

Zasady i typy odpowiedzialności cywilnej

Podstawową zasadą odpowiedzialności cywilnej jest odpowiedzialność na zasadzie winy – podobnie jak w prawie karnym jest to odpowiedzialność za zawinione działanie lub zaniechanie.

**Przykład:**Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia (art. 415 Kodeksu cywilnego).

Typy odpowiedzialności cywilnej:

- za szkodę wyrządzoną przez czyn niedozwolony;

- za niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie obowiązku powstałego na podstawie czynności prawnej (np. umowy);

- za szkodę powstałą w wyniku jakiegoś zdarzenia (np. gwarancyjna lub ubezpieczeniowa).

Proces cywilny

Kodeks i młotek sędziowski

licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: www.pixabay.com

Postępowanie cywilne dzieli się na sądowe i pozasądowe. W postępowaniu sądowym można wyróżnić przede wszystkim postępowanie:

- rozpoznawcze – w którym sprawa jest rozpoznawana i rozstrzygana;

- pomocnicze – jest prowadzone w celu rozpoznania kwestii ubocznych, pozostających w związku z głównym postępowaniem (np. postępowanie w sprawie przywrócenia terminu);

- egzekucyjne – które służy urzeczywistnieniu praw i obowiązków przez przymusowe ich wykonanie.

Strony w postępowaniu cywilnym:

- powód – strona, która inicjuje postępowanie przez wniesienie pozwu;

- pozwany – osoba, przeciwko której powództwo zostało skierowane.

Pozew musi spełniać wymagania odnoszące się do pism procesowych.

Powinien zawierać m.in.oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników, treść żądania opisaną krótko i zwięźle, okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności, oznaczenie wartości przedmiotu sporu w sprawach o roszczenie majątkowe.

Ponadto pozew może zawierać różnego rodzaju wnioski, dotyczące np.: zabezpieczenia powództwa, przeprowadzenia rozprawy pod nieobecność powoda, wezwania na rozprawę świadków i biegłych, dokonania oględzin, żądania dostarczenia na rozprawę dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich.

Pozwany, po doręczeniu pozwu, ma prawo udzielić odpowiedzi na pozew.

Zgodnie z art. 210 Kodeksu postępowania cywilnego, rozprawa odbywa się w ten sposób, że po wywołaniu sprawy strony – najpierw powód, a potem pozwany – zgłaszają ustnie swe żądania i wnioski oraz przedstawiają twierdzenia i dowody na ich poparcie. Strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne swych żądań i wniosków. Każda ze stron obowiązana jest do złożenia oświadczenia co do twierdzeń strony przeciwnej, dotyczących okoliczności faktycznych. Ponadto rozprawa obejmuje, stosownie do okoliczności, postępowanie dowodowe i analizę jego wyników. Strona może aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swych wniosków lub odparcie wniosków i twierdzeń strony przeciwnej. Rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu cywilnym przyjmuje formę postanowienia lub wyroku. W postępowaniu przed sądami cywilnymi można skorzystać z apelacji oraz ze skargi kasacyjnej.

Mediacja w postępowaniu cywilnym

Mediacja to proces rozwiązywania sporu przez strony przy udziale osoby trzeciej – mediatora – której zadaniem jest ułatwienie stronom osiągnięcie porozumienia. Mediatorem może być każda osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych. Mediatorem nie może być sędzia.

Mediacja jest dobrowolna. Prowadzi się ją na podstawie umowy o mediację albo postanowienia sądu kierującego strony do mediacji. Podstawowymi zasadami prowadzenia mediacji są:

- dobrowolność;

- bezstronność mediatora;

- poufność;

- szybkość.

Jeśli mediacja doprowadzi do ugody, podlega ona zatwierdzeniu przez sąd. Ma wówczas taką samą moc prawną, jak ugoda zawarta bezpośrednio przed sądem. Taka ugoda stanowi tytuł egzekucyjny (wykonawczy) na równi z prawomocnym orzeczeniem sądu.

Rozwiązywanie sporu w drodze mediacji jest bardzo korzystne zarówno dla stron, jak i  wymiaru sprawiedliwości. Procedura mediacyjna jest wielokrotnie szybsza, pozwala stronom na znalezienie rozwiązania, które zadowoli każdą z nich. Ponadto odciąża sądy, w których sprawy cywilne ciągną się z reguły bardzo długo.

Mediacje są coraz częściej stosowane także w postępowaniach przed sądami karnymi i rodzinnymi.

Podsumowanie

Postępowania przed sądami karnymi i cywilnymi w Polsce różnią się od siebie. Postępowanie karne inicjujemy przez złożenie zawiadomiena o przestępstwie (lub wniesienie prywatnego aktu oskarżenia), cywilne – składając pozew do sądu cywilnego. Postępowanie przed sądem karnym poprzedzone jest postępowaniem przygotowawczym, które w postępowaniu cywilnym nie występuje. Z kolei w postępowaniu cywilnym obowiązek przeprowadzenia dowodu spoczywa na stronie powodowej, w postępowaniu karnym zaś w większości wypadków obowiązek udowodnienia winy należy do oskarżyciela publicznego. W postępowaniu cywilnym sąd jest związany treścią powództwa, a w postępowaniu karnym jest zobowiązany do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Dlatego zakres wyroku może być szerszy lub węższy od tego, czego oczekuje osoba pokrzywdzona.

Jeśli chodzi o podobieństwa, to postępowania przed sądami karnymi i cywilnymi mają charakter dwuinstancyjny. Pierwszą instancją są z reguły sądy rejonowe, w wyjątkowych przypadkach sądy okręgowe. W obu typach postępowań występują te same środki odwoławcze: apelacja i kasacja (w postępowaniach cywilnych – skarga kasacyjna).

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij różnicę między oskarżycielem publicznym a posiłkowym.  Wskaż, kto może pełnić funkcję oskarżyciela posiłkowego.

Ćwiczenie 2

Przedstaw różnice między apelacją a kasacją.

Ćwiczenie 3

Połącz opisy ról w postępowaniu sądowym z odpowiednimi osobami.

Osoba powołana przez sąd do złożenia zeznań, które stanowią dowód w postępowaniu sądowym

PozwanyPołączony z: Osoba powołana przez sąd do złożenia zeznań, które stanowią dowód w postępowaniu sądowym

Osoba występująca w procesie cywilnym z powództwem

Biegły sądowyPołączony z: Osoba występująca w procesie cywilnym z powództwem

Osoba, wobec której wydano postanowienie o postawieniu zarzutów

ŚwiadekPołączony z: Osoba, wobec której wydano postanowienie o postawieniu zarzutów

Osoba, przeciwko której wniesiono do sądu akt oskarżenia

OskarżonyPołączony z: Osoba, przeciwko której wniesiono do sądu akt oskarżenia

Ekspert powoływany w postępowaniu sądowym w celu przedstawienia fachowej opinii, mającej znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy przez sąd

PodejrzanyPołączony z: Ekspert powoływany w postępowaniu sądowym w celu przedstawienia fachowej opinii, mającej znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy przez sąd

Strona w postępowaniu cywilnym, przeciwko której skierowana powództwo

PowódPołączony z: Strona w postępowaniu cywilnym, przeciwko której skierowana powództwo

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Jeżeli jedna ze stron uzna, że kara wymierzona przez sąd pierwszej instancji jest niewspółmierna do popełnionego czynu, może złożyć...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- odwołanie.

- apelację.

- kasację.

- rewizję.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Korzystając z Kodeksu karnego przygotuj zawiadomnienia o popełnieniu przestępstwa.

Ćwiczenie 6

Napisz pozew w wybranej sprawie cywilnej.

Zalecana literatura

Chauvin T., Stawecki T., Winczorek P., Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2014.

Grzegorczyk T., Tylman J., Polskie postępowanie karne, Warszawa 2014.

Kawałko A., Witczak H., Prawo cywilne, Warszawa 2008.

Kinowska Z., Krata A., Mediacja w Polsce, „Infos” 2010, nr 18, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa.

Organy ścigania

Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Co potrafię?

- przedstawić miejsce policji w strukturze administracji państwowej;

- określić rolę prokuratora w procesie karnym.

Nauczysz się

- charakteryzować najważniejsze zadania prokuratury i policji;

- charakteryzować prawa poszkodowanego w postępowaniu przygotowawczym;

- opisywać strukturę przestępczości w Polsce.

Prokuratura

Struktura prokuratury

Prokuraturę stanowią Prokurator Generalny, Prokurator Krajowy, pozostali zastępcy Prokuratora Generalnego oraz prokuratorzy powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury i prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanego dalej „Instytutem Pamięci Narodowej”.

Prokurator Generalny jest naczelnym organem prokuratury. Urząd Prokuratora Generalnego sprawuje Minister Sprawiedliwości.

Prokuratorami powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury są prokuratorzy Prokuratury Krajowej, prokuratur regionalnych, prokuratur okręgowych i prokuratur rejonowych.

Prokuratorami Instytutu Pamięci Narodowej są prokuratorzy Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanej dalej „Główną Komisją”, prokuratorzy oddziałowych komisji ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanych dalej „oddziałowymi komisjami”, prokuratorzy Biura Lustracyjnego oraz prokuratorzy oddziałowych biur lustracyjnych.

Zadania prokuratury

Najważniejszym zadaniem prokuratury jest strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw. W celu wykonania tych zadań prokuratorzy między innymi:

- prowadzą lub nadzorują postępowania przygotowawcze w sprawach karnych oraz sprawują funkcję oskarżyciela publicznego przed sądami;

- zaskarżają do sądu niezgodne z prawem decyzje administracyjne oraz biorą udział w postępowaniu sądowym w sprawach zgodności z prawem takich decyzji;

- sprawują nadzór nad wykonaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu oraz innych decyzji o pozbawieniu wolności.

Prokurator jest obowiązany do podejmowania działań określonych w ustawach, kierując się zasadą bezstronności i równego traktowania wszystkich obywateli. Przy wykonywaniu czynności określonych jest niezależny.

Policja

Policja jest umundurowaną i uzbrojoną formacją przeznaczoną do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Podstawowe zadania policji:

- ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra;

- ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego, w tym zapewnienie spokoju w miejscach publicznych oraz środkach publicznego transportu i komunikacji publicznej, w ruchu drogowym i na wodach przeznaczonych do powszechnego korzystania;

- zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz współdziałanie w tym zakresie z organami państwowymi, samorządowymi i organizacjami społecznymi;

- wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców;

- prowadzenie zbiorów danych zawierających informacje gromadzone przez uprawnione organy o odciskach linii papilarnych osób, niezidentyfikowanych śladach linii papilarnych z miejsc przestępstw oraz wynikach analizy DNA.

Służby w Policji:

- kryminalna;

- śledcza;

- wspomagająca;

- prewencyjna;

- kontrterrorystyczna;

- spraw wewnętrznych.

Zamieszki

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Uprawnienia policji

Logo Policji

domena publiczna

Policja wykonuje czynności: operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze i administracyjno-porządkowe w celu rozpoznawania oraz wykrywania przestępstw i wykroczeń oraz zapobiegania im, poszukiwania poszukiwania osób ukrywających się przed organami ścigania lub wymiaru sprawiedliwości, poszukiwania osób, które należy odnaleźć w celu zapewnienia ochrony ich życia, zdrowia lub wolności. Wykonuje też czynności na polecenie sądu, prokuratora, organów administracji państwowej i samorządu terytorialnego.

Ważne!

Zapamiętaj:

Policjanci w toku wykonywania czynności służbowych mają obowiązek respektowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka (art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji).

Policjanci, wykonując swoje zadania, mają m.in. prawo:

- legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości;

- zatrzymywania osób;

- przeszukiwania osób i pomieszczeń;

- dokonywania kontroli osobistej, a także przeglądania zawartości bagaży w razie istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary;

- obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych.

Legitymowanie i zatrzymywanie osób

Patrol policji

Polska Zielona Sieć, licencja: CC BY 2.0

Policjant, który przystępuje do legitymowania osoby, musi podać swój stopień, imię i nazwisko w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych, a także podstawę prawną i przyczynę podjęcia czynności.

Tożsamość osoby legitymowanej można ustalić na podstawie dowodu osobistego, paszportu, zagranicznego dokumentu tożsamości oraz innego niebudzącego wątpliwości dokumentu zaopatrzonego w fotografię i oznaczonego numerem lub serią, a także na podstawie oświadczenia innej osoby, której tożsamość została ustalona na podstawie wspomnianych dokumentów. Policjant może zrezygnować z legitymowania osoby, która jest mu osobiście znana.

Osoba, która umyślnie wprowadza legitymującego policjanta w błąd co do tożsamości własnej lub innej osoby albo co do swego obywatelstwa, zawodu, miejsca zatrudnienia lub zamieszkania, podlega karze grzywny.

Po zakończeniu wykonywania czynności legitymowania policjant powinien poinformować osobę legitymowaną o prawie złożenia zażalenia do prokuratora na sposób przeprowadzenia tych czynności.

Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo. Musi także zachodzić obawa ucieczki lub ukrycia się osoby podejrzanej albo zatarcia śladów przestępstwa. Zatrzymanie może być zastosowane tylko wówczas, gdy inne środki okazały się bezcelowe lub nieskuteczne. Powinno być wykonywane w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby, wobec której zostało zastosowane. Zatrzymanego należy niezwłocznie poinformować o przyczynach zatrzymania i  przysługujących mu prawach, w tym o prawie do skorzystania z pomocy adwokata. Z zatrzymania sporządza się protokół. Zatrzymanego należy natychmiast zwolnić:

- gdy ustanie przyczyna zatrzymania;

- jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania;

- jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania go do dyspozycji sądu nie doręczono mu postanowienia o tymczasowym aresztowaniu;

- na polecenie sądu lub prokuratora.

W wypadku stwierdzenia bezzasadności, nielegalności lub nieprawidłowości zatrzymania sąd zawiadamia o tym prokuratora i organ nadrzędny wobec organu, który dokonał zatrzymania.

Stosowanie przez policję broni i środków przymusu bezpośredniego

Blokada policyjna.

Piotr Drabik, licencja: CC BY 2.0

Policja, podobnie jak inne organy bezpieczeństwa państwa, może użyć broni palnej w ściśle określonych sytuacjach. Jest to możliwe przede wszystkim w razie konieczności odparcia bezpośredniego, bezprawnego zamachu na:

- życie, zdrowie lub wolność uprawnionego do użycia broni lub innej osoby;

- ważne obiekty, urządzenia lub obszary;

- mienie, jeśli zamach stwarza jednocześnie bezpośrednie zagrożenie życia, zdrowia lub wolności człowieka;

- nienaruszalność granicy państwowej przez osobę, która wymusza jej przekroczenie przy użyciu pojazdu, broni palnej lub innego niebezpiecznego przedmiotu;

- bezpieczeństwo konwoju lub doprowadzenia.

Broni można także użyć przeciwko osobie, która nie chce podporządkować się wezwaniu do natychmiastowego porzucenia broni lub choćby materiału wybuchowego oraz takiej, która usiłuje odebrać broń palną na przykład policjantowi. Może być także użyta w czasie pościgu za przestępcą, w celu ujęcia lub udaremnienia ucieczki osoby zatrzymanej. Zanim dojdzie do użycia broni, należy krzyknąć „Policja”, wezwać daną osobę do porzucenia broni, zaniechania ucieczki lub stosowania przemocy, ostrzec o możliwości użycia broni (np. okrzyk „Stój, bo strzelam!”), a następnie oddać strzał ostrzegawczy. W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia od części tych czynności można odstąpić. Broni palnej używa się tak, by wyrządzić możliwie najmniejszą szkodę.

Środkami przymusu bezpośredniego, wymienionymi w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, są m.in.:

- siła fizyczna;

- kajdanki i pałka służbowa;

- wodne środki obezwładniające;

- pies lub koń służbowy;

- pociski niepenetracyjne (np. kule gumowe);

- chemiczne środki obezwładniające (np. gazy łzawiące) oraz paralizatory;

- środki pirotechniczne o właściwościach ogłuszających lub olśniewających (np. granaty hukowe).

Wobec kobiet w widocznej ciąży, osób, których wygląd wskazuje na wiek do 13 lat, oraz osób o widocznej niepełnosprawności można użyć wyłącznie siły fizycznej w postaci technik obezwładnienia.

Środków przymusu bezpośredniego używa się w sposób niezbędny do osiągnięcia celów tego użycia, proporcjonalnie do stopnia zagrożenia, wybierając środek o możliwie jak najmniejszej dolegliwości.

Prawa ofiar przestępstw

Każda osoba fizyczna, której dobro chronione prawem (m.in. życie, zdrowie, godność, wolność, mienie) zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo, jest uznawana według prawa za ofiarę i może żądać respektowania praw ofiary. Dotyczy to także najbliższych takiej osoby.

Ofiara przestępstwa ma przede wszystkim prawo do:

- traktowania jej z godnością, szacunkiem i współczuciem;

- bezpieczeństwa i ochrony;

- żądania utajnienia swoich danych osobowych;

- uzyskania fachowej pomocy: psychologicznej, medycznej, materialnej i prawnej;

- działania jako strona w charakterze oskarżyciela posiłkowego;

- brania udziału w czynnościach śledztwa lub dochodzenia toczącego się w jej sprawie;

- wglądu do akt sprawy i sporządzania odpisów dokumentów występujących w sprawie;

- wyrównania poniesionych przez nią szkód.

Muzeum Adwokatury Polskiej w Warszawie

Adrian Grycuk, Muzeum Adwokatury Polskiej w Warszawie, licencja: CC BY-SA 3.0

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej

Struktura przestępczości w Polsce

Ogółem liczba wszystkich przestępstw stwierdzonych w 2014 roku wyniosła 915 083, to jest o 14% procent mniej niż rok wcześniej. W 2013 roku odnotowano 1 063 906 przestępstw. W 2014 roku zdecydowanie spadła liczba przestępstw kryminalnych do 633 701, podczas gdy w poprzednim roku zostało popełnionych 711 435. Wzrosła natomiast liczba przestępstw gospodarczych ze 154 592 w (2013 rok) do 163 080 (2014 rok).

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Podsumowanie

Głównym celem działania organów ścigania jest wykrywanie przestępstw oraz ściganie ich sprawców. W tym celu prowadzą one śledztwa i dochodzenia. Najważniejsze organy ścigania w Polsce to prokuratura i policja. Oprócz nich do organów ścigania zaliczamy także Żandarmerię Wojskową, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straż Graniczną oraz Służbę Celną.

Prowadząc swoje działania, funkcjonariusze organów ścigania muszą przestrzegać obowiązującego prawa. Jednak w okolicznościach określonych w ustawach mają prawo do użycia broni palnej, środków przymusu bezpośredniego, zatrzymywania i legitymowania obywateli. Funkcjonariusze organów ściągania podlegają szczególnej ochronie prawnej – przestępstwa wobec nich są zagrożone surowszą karą niż w wypadku innych osób.

Ćwiczenie 1

Na podstawie informacji zamieszczanych na stronach internetowych odpowiednich komend policji lub osobistego kontaktu z funkcjonariuszem policji (np. dzielnicowym) przedstaw informacje na temat przestępczości w twojej okolicy.

Ćwiczenie 2

Na podstawie zamieszczonych wykresów wymień rodzaje przestępstw, których liczba najbardziej spadła.

Ćwiczenie 3

Wskaż najważniejsze, twoim zdaniem, prawa ofiar przestępstw. Odpowiedź uzasadnij.

Ćwiczenie 4

Rozstrzygnij, które z podanych kompetencji organów ścigania należą do policji, a które do prokuratury.

Zadania policji

Zadania prokuratury

Przenieś element.Inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń.

Przenieś element.Sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami.

Przenieś element.Nadzór nad zgodnością z prawem inicjowania i przeprowadzania czynności operacyjno-rozpoznawczych przez organy ścigania.

Przenieś element.Ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra.

Przenieś element.Koordynowanie działalności w zakresie ścigania przestępstw, prowadzonej przez inne organy państwowe.

Przenieś element.Gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie informacji kryminalnych.

Przenieś element.Zaskarżanie do sądu niezgodnych z prawem decyzji administracyjnych oraz udział w postępowaniu sądowym w sprawach zgodności z prawem takich decyzji.

Przenieś element.Wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Wskaż, które prawa ofiary przestępstwa znajdują się w Polskiej Karcie Praw Ofiary.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- do bezpieczeństwa i ochrony

- dostępu do wymiaru sprawiedliwości

- do otrzymania odszkodowania ze strony państwa

- do mediacji i pojednania ze sprawcą

- do obrony

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Bieńkowska E., Mazowiecka L., Prawa ofiar przestępstw, Warszawa 2008.

Mistygacz M., Ustrój prokuratury w Polsce. Tradycja i współczesność, Warszawa 2013.

Pieprzny S., Policja. Organizacja i funkcjonowanie, Warszawa 2011.

Szymonik A., Organizacja i funkcjonowanie systemów bezpieczeństwa, Warszawa 2011.

Nieletni wobec prawa

Deskorolka

Skitterphoto, Deskorolka, domena publiczna

Co potrafię?

- wyjaśnić, co jest przedmiotem regulacji prawa rodzinnego;

- przedstawić, na czym polega różnica między wykroczeniem a przestępstwem;

- wyjaśnić, jakie prawa posiadają osoby oskarżone w procesie karnym.

Nauczysz się

- zasad odpowiedzialności karnej osób nieletnich;

- wymieniać środki wychowawcze, poprawcze i leczniczo-wychowawcze;

- scharakteryzować regulacje dotyczące sprzedaży oraz konsumpcji alkoholu, papierosów i narkotyków.

Zasady ponoszenia odpowiedzialności prawnej przez nieletnich

Polskie prawo, w odniesieniu do osób młodych, posługuje się różnymi pojęciami:

Prawo karne

Nieletni – osoba, która w momencie popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła 17. roku życia. Młodociany - osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego nie osiągnęła 21. roku życia i w chwili orzekania przed sądem pierwszej instancji nie osiągnęła 24. roku życia

Prawo cywilne

Małoletni – osoba, która nie ukończyła 18 lat i nie zawarła małżeństwa

Prawo pracy

Młodociany – osoba, która ukończyła 16 lat, a nie ukończyła 18 lat

Odpowiedzialność prawna nieletnich

W odniesieniu do osób poniżej 13. roku odpowiedzialność prawną za czyny dziecka ponoszą rodzice. W przedziale 13–17 lat w grę wchodzi odpowiedzialność za czyny karalne (przestępstwa oraz niektóre wykroczenia) według przepisów ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Po ukończeniu 17 lat mamy do czynienia z normalną odpowiedzialnością karną, z tym że zgodnie z art. 10 § 4 Kodeksu karnego (k.k.) „w stosunku do sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, sąd zamiast kary stosuje środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają”.

Jednak art. 10 § 2 Kodeksu karnego dopuszcza za niektóre przestępstwa odpowiedzialność karną nieletnich po ukończeniu 15 roku życia.

Zastosowanie wbec nieletniego odpowiedzialności tak jak osoby dorosłej jest możliwe, „jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają”, a w szczególności „jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne”.

Przestępstwa wymienione w art. 10 § 2

Artykuł k.k.

Rodzaj czynu

Art. 148 § 1, 2, 3

Zabójstwo

Art. 156 § 1 lub 3

Spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu

Art. 163 § 1 lub 3

Spowodowanie zagrożenia życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach

Art. 166

Przejęcie podstępem lub siłą kontroli nad statkiem wodnym lub powietrznym

Art. 173 § 1 lub 3

Sprowadzenie katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym zagrażającej życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach

Art. 197 § 3 lub 4

Zgwałcenie (gwałt zbiorowy, wobec osoby poniżej 15. roku życia oraz rodzeństwa) oraz gwałt ze szczególnym okrucieństwem

Art. 223 § 2

Użycie broni palnej, noża lub innego podobnie niebezpiecznego przedmiotu albo środka obezwładniającego, dopuszczenie się czynnej napaści na funkcjonariusza publicznego, jeśli nastąpił skutek w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu funkcjonariusza publicznego;

Art. 252 § 1 lub 2

Branie lub przetrzymywanie zakładnika w celu zmuszenia organu państwowego lub samorządowego, instytucji, organizacji, osoby fizycznej lub prawnej albo grupy osób do określonego zachowania się;

Art. 280

Kradzież z użyciem przemocy

Co do zasady, nieletni odpowiada przed sądem rodzinnym. Odpowiedzialność przed sądem karnym wchodzi w grę, na przykład gdy zostaną popełnione czyny wymienione w tabeli.

Środki stosowane wobec nieletnich

Zgodnie z art. 5 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, wobec nieletniego mogą być stosowane środki wychowawcze oraz środek poprawczy w postaci umieszczenia w zakładzie poprawczym. Kara może być orzeczona tylko w wypadkach przewidzianych prawem, jeżeli inne środki nie są w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego.

Środki wychowawcze

Mogą zostać orzeczone przez sąd w razie demoralizacji nieletniego lub popełnienia przez niego czynu karalnego. Należą do nich m.in.: upomnienie, zobowiązanie do określonego postępowania (naprawienia wyrządzonej szkody, wykonania wskazanych prac), nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekunów, nadzór kuratora, przepadek rzeczy, umieszczenie w rodzinie zastępczej, młodzieżowym ośrodku wychowawczym, socjoterapeutycznym lub szkolno-wychowawczym.

Środki poprawcze

Umieszczenie w zakładzie poprawczym można orzec jedynie w razie popełnienia czynu karalnego przez nieletniego, który ukończył 13 lat. Jeśli sprawca jest młodszy, można zastosować wobec niego jedynie środki wychowawcze.

Środki leczniczo-wychowawcze

Zasądza się je w razie stwierdzenia u nieletniego upośledzenia umysłowego, choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznych, a także nałogowego picia alkoholu albo używania innych środków odurzających. Sąd rodzinny może umieścić nieletniego w szpitalu psychiatrycznym lub innym zakładzie leczniczym. Jeżeli sprawca wykroczenia jest upośledzony umysłowo w stopniu głębokim, sąd kieruje go do domu pomocy społecznej.

Kajdanki

KlausHausmann, Kajdanki, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Małoletni w prawie cywilnym

Osoby, które ukończyły 13 lat, ale nie ukończyły 18 lat i nie zawarły związku małżeńskiego (polskie prawo stanowi, że jeśli osoba zawarła związek małżeński przed ukończeniem 18. roku życia, jest uznawana za pełnoletnią), posiadają tzw. ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Czynności prawne dokonywane przez taką osobę wymagają zgody przedstawicieli tej osoby (np. rodziców, opiekunów). Jej brak powoduje nieważność czynności z mocy prawa. Osoby posiadające ograniczoną zdolność do czynności prawnych mogą samodzielnie:

- zawierać umowy w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego (np. zakupy w sklepie spożywczym);

- rozporządzać zarobkiem;

- dysponować przedmiotami oddanymi tej osobie do swobodnego użytku.

Uwaga - graffiti, umieszczane nielegalnie w przestrzeni publicznej jest aktem wandalizmu!

taniadimas, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Osoby młodociane w prawie pracy

Praca nieletnich w dawnych czasach była bardzo częstym zjawiskiem.

domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Art. 65 ust. 3 Konstytucji RP zakazuje stałego zatrudniania dzieci do lat 16. Osoby w przedziale 16–18 lat mogą pracować, podlegają jednak, jako młodociani, szczególnej ochronie na podstawie art. 190–206 Kodeksu pracy.

Do najważniejszych postanowień w tym zakresie należą:

- zakaz zatrudniania młodocianych, którzy nie ukończyli co najmniej gimnazjum;

- obowiązek zatrudniania młodocianych nieposiadających kwalifikacji tylko w celu przygotowania zawodowego;

- zasada, że praca wykonywana przez młodocianego nie może zagrażać jego zdrowiu;

- obowiązek dokształcania się pracownika do ukończenia 18. roku życia do 6 godzin dziennie, a pracowników w przedziale wiekowym 16-18 lat do 8 godzin dziennie;

- zakaz zatrudniania młodocianych w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej.

Praca nieletnich także i dzisiaj jest ograniczana prawem.

level17-design, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Regulacje prawne dotyczące sprzedaży i konsumpcji alkoholu, papierosów i narkotyków

Zasady spożywania i sprzedaży alkoholu reguluje ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zabrania ona sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych między innymi:

- na terenie szkół oraz innych placówek oświatowo-wychowawczych, opiekuńczych i domów studenckich;

- na terenie zakładów pracy;

- w miejscach i czasie masowych zgromadzeń;

- w środkach i obiektach komunikacji publicznej;

- na ulicach, placach i w parkach, z wyjątkiem miejsc przeznaczonych do ich spożycia na miejscu, w punktach sprzedaży tych napojów.

Ważne!

Art. 15 wspomnianej ustawy zabrania sprzedaży i podawania napojów alkoholowych osobom poniżej 18 lat. W przypadku wątpliwości co do pełnoletności nabywcy sprzedający lub podający napoje alkoholowe uprawniony jest do żądania okazania dokumentu stwierdzającego wiek nabywcy. Osoba naruszająca ten zakaz na mocy art. 43 ustawy podlega karze grzywny.

Popularne symbole sędziowskie: paragraf i młotek sędziowski

domena publiczna

Zakazy dotyczące palenia tytoniu

Palenie naprawdę szkodzi!

domena publiczna

Zakazy dotyczące palenia papierów zostały zawarte w ustawie z dnia 9 listopada 1995 roku o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych. Zgodnie z art. 5 tej ustawy, palenie jest zabronione między innymi:

- na terenie szpitali lub przychodni,

- na terenie szkół i uczelni,

- w pomieszczeniach zakładów pracy,

- w pomieszczeniach obiektów kultury i wypoczynku,

- w lokalach gastronomiczno-rozrywkowych,

- w środkach pasażerskiego transportu publicznego oraz na dworcach i przystankach komunikacji publicznej,

- w pomieszczeniach obiektów sportowych,

- w ogólnodostępnych miejscach przeznaczonych do zabaw dzieci.

Ważne!

Art. 6 ustawy zabrania sprzedaży wyrobów tytoniowych osobom do lat 18. Podobnie jak w przypadku sprzedaży alkoholu, sprzedawca może zażądać okazania dokumentu potwierdzającego wiek kupującego. Za złamanie tego zakazu grozi kara grzywny.

Przepisy dotyczące posiadania i sprzedaży narkotyków

Polskie prawo zakazuje między innymi:

- posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych (kara pozbawienia wolności do lat 3, a jeśli przedmiotem czynu jest znaczna ilość takich środków – nawet do 10 lat);

- wprowadzania do sprzedaży środków odurzających, substancji psychotropowych lub słomy makowej (kara grzywny i kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8, a w jeśli przedmiotem czynu jest znaczna ilość środków odurzających – kara grzywny i kara pozbawienia wolności od lat 2 do 12);

- udzielania środka odurzającego lub substancji psychotropowej małoletniemu (kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8);

- udzielania innej osobie środka odurzającego lub substancji psychotropowej, ułatwianie użycia albo nakłanianie do użycia takiego środka lub substancji, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej (kara pozbawienia wolności od roku do lat 10, a jeśli sprawca tego czynu dopuści się go wobec osoby małoletniej – kara pozbawienia wolności nie może być krótsza niż 3 lata).

Najważniejsze regulacje prawne dotyczące przeciwdziałaniu narkomanii zawiera ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku. Zgodnie z tym dokumentem działalność w tym zakresie odbywa się na wielu obszarach.

Przeciwdziałanie narkomanii obejmuje:

- działalność wychowawczą, edukacyjną, informacyjną i zapobiegawczą;

- leczenie, rehabilitację i reintegrację osób uzależnionych;

- ograniczanie szkód zdrowotnych i społecznych;

- nadzór nad substancjami, których używanie może prowadzić do narkomanii;

- zwalczanie obrotu, wytwarzania, przetwarzania, przerobu i posiadania niedozwolonych substancji;

- nadzór nad uprawami roślin zawierających niedozwolone substancje.

Narkotyki to śmierć!

sammisreachers, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Podsumowanie

Sytuacja prawna osób niepełnoletnich jest regulowana w różnych obszarach prawa. Najrestrykcyjniejsze regulacje występują w prawie karnym, według którego już po ukończeniu 15 lat można ponosić odpowiedzialność karną w przypadku popełnienia szczególnie ciężkich przestępstw.

Osoby poniżej 18. roku życia nie mogą legalnie kupować papierosów i alkoholu. Jednak szczególnie restrykcyjne przepisy dotyczą posiadania, wytwarzania i handlu środkami odurzającymi. Według danych policji, w latach 1999–2011 przestępstwa wymienione w ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii zwiększyły się ponad pięciokrotnie - z 4225 do 22 940. Liczba podejrzanych w tych sprawach osób nieletnich wzrosła z 954 (1999 rok) do 4440 (2011 rok).

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij zasady odpowiedzialności karnej osób nieletnich.

Ćwiczenie 2

Wskaż powody, które sprawiają, że zakaz sprzedaży papierosów i alkoholu osobom nieletnim nie zawsze jest przestrzegany. Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 3

Przedstaw środki wychowawcze, które stosuje się wobec nieletnich.

Ćwiczenie 4

Rozstrzygnij, które zdania dotyczące sytuacji prawnej nieletnich są fałszywe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Kodeks karny przewiduje wyjątkową odpowiedzialność karną młodych ludzi, którzy ukończyli 15 lat, a dopuścili się przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu (np. zabójstwa).

- Wobec sprawcy, który w czasie popełniania przestępstwa nie ukończył 18 lat, sąd może orzec karę dożywotniego pozbawienia wolności.

- Osoba poniżej 16 lat może być zatrudniona na stałe, pod warunkiem że ukończyła gimnazjum.

- Nieletnią w rozumieniu prawa karnego jest osoba, która w momencie popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła 16. roku życia.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Dopasuj określenia młodych osób do odpowiadających im definicji.

Osoba, która według polskiego prawa cywilnego nie ukończyła 18 lat i nie zawarła małżeństwa.

NieletniPołączony z: Osoba, która według polskiego prawa cywilnego nie ukończyła 18 lat i nie zawarła małżeństwa.

Osoba, która w momencie popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła 17 roku życia.

MałoletniPołączony z: Osoba, która w momencie popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła 17 roku życia.

Osoba, która ukończyła 18 lat lub przed osiągnięciem tego wieku zawarła małżeństwo.

MłodocianyPołączony z: Osoba, która ukończyła 18 lat lub przed osiągnięciem tego wieku zawarła małżeństwo.

Osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego nie osiągnęła 21. roku życia i w chwili orzekania przed sądem pierwszej instancji nie osiągnęła 24. roku życia.

PełnoletniPołączony z: Osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego nie osiągnęła 21. roku życia i w chwili orzekania przed sądem pierwszej instancji nie osiągnęła 24. roku życia.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zalecana literatura

Korcyl-Wolska M., Postępowanie w sprawach nieletnich, Kraków 2004.

Stańdo-Kawecka B., Prawo karne nieletnich. Od opieki do odpowiedzialności, Kraków 2007.

Kawałko A., Witczak H., Prawo cywilne, Warszawa 2008.

Wanat W., Narkotyki i narkomania, Warszawa 2006.

Projekt edukacyjny: Możliwości profilaktyki przestępczości

1. Cel projektu: Rozwijanie świadomości i aktywności na rzecz przeciwdziałania lokalnej przestępczości.

2. Zadanie: Skala przestępczości występującej w naszym lokalnym środowisku mocno zaważa na jakości życia. Jeśli czujemy się bezpieczni, z większą ufnością budujemy relacje sąsiedzkie i z zaangażowaniem wzajemnie sobie pomagamy. Czy możemy mieć wpływ na to, czy żyjemy w mniej lub bardziej bezpiecznej dzielnicy/miejscowości? W jakiejś mierze na pewno. Podzielcie się na dwie grupy: A i B. Grupa A będzie odpowiedzialna za stworzenie lokalnej „mapy przestępczości” - dzięki kontaktom z policją, prześledzeniu lokalnych wiadomości itp. zbierzcie informacje dotyczące ilości i rodzajów przestępstw w ostatnim roku w waszym lokalnym środowisku (dzielnicy, miejscowości), następnie opracujcie je graficznie w wersji elektronicznej. Grupa B, z kolei, będzie odpowiedzialna za stworzenie lokalnej „mapy profilaktyki przestępczości”. Dzięki kontaktom z policją, lokalnymi organizacjami prospołecznymi, prześledzeniu lokalnych wiadomości itp. zbierzcie informacje dotyczące ilości i rodzajów działań profilaktycznych w zakresie przestępczości w ostatnim roku w waszym lokalnym środowisku (dzielnicy, miejscowości), następnie opracujcie je graficznie w wersji elektronicznej. Po wykonaniu obu zdań – grup A i B – skonfrontujcie wyniki. Przeprowadźcie dyskusję, w jakiej mierze działania profilaktyczne są skuteczne, które obszary przestępczości są w największym stopniu objęte działaniami profilaktycznymi, które w najmniejszym. Spróbujcie zaproponować działania dodatkowe, które mogłyby wspomóc profilaktykę przestępczości, zastanówcie się, które z nich warto byłoby przeprowadzić w społeczności szkolnej.

3. Realizacja:

- praca w grupach,

- czas trwania: 8 tygodni.

Czym są prawa człowieka?

Dzieci wojny

Alexas_Fotos, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych, 20 listopada 1989 roku

Artykuł 8

1. Państwa-Strony podejmują działania mające na celu poszanowanie prawa dziecka do zachowania jego tożsamości, w tym obywatelstwa, nazwiska, stosunków rodzinnych, zgodnych z prawem, z wyłączeniem bezprawnych ingerencji. (...)

Artykuł 12

1. Państwa-Strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swych własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka, przyjmując je z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałość dziecka. (...)

Artykuł 13

1. Dziecko będzie miało prawo do swobodnej wypowiedzi; prawo to ma zawierać swobodę poszukiwania, otrzymywania i przekazywania informacji oraz idei wszelkiego rodzaju, bez względu na granice, w formie ustnej, pisemnej bądź za pomocą druku, w formie artystycznej lub z wykorzystaniem każdego innego środka przekazu według wyboru dziecka. (...)

Artykuł 14

1. Państwa-Strony będą respektowały prawo dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania.

Artykuł 15

1. Państwa-Strony uznają prawa dziecka do swobodnego zrzeszania się oraz wolności pokojowych zgromadzeń.

Artykuł 16

1. Żadne dziecko nie będzie podlegało arbitralnej lub bezprawnej ingerencji w sferę jego życia prywatnego, rodzinnego lub domowego czy w korespondencję ani bezprawnym zamachom na jego honor i reputację.

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych, 20 listopada 1989 roku.

Ćwiczenie 1

Po przeczytaniu zamieszczonego tekstu zastanów się, które

- przepisy Konwencji chronią twoje prawa osobiste,

- z przytoczonych praw umożliwiają ci udział w życiu publicznym. Odpowiedź uzasadnij.

Czy doświadczyłeś/doświadczyłaś sytuacji, w których prawa, zagwarantowane w wymienionym dokumencie, zostały naruszone przez osoby pełniące funkcje publiczne? Czy wiesz, kto w takiej sytuacji może udzielić ci pomocy?

Marek Michalak, Rzecznik Praw Dziecka

Nie zapominajcie, że nie jesteście sami ze swoimi problemami, nie tylko szkolnymi. Linia Dziecięcego Telefonu (800 12 12 12) Zaufania Rzecznika Praw Dziecka jest dla was.

Marek Michalak, Rzecznik Praw Dziecka.

Czym są prawa człowieka?

Dzieci wojny

Alexas_Fotos, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Co potrafię?

- zdefiniować pojęcie państwa i określić, jakie pełni ono funkcje;

- scharakteryzować rodzaje reżimów;

- wyjaśnić, czym jest demokracja, i wymienić jej charakterystyczne elementy.

Nauczysz się

- definiować pojęcie praw człowieka i wyjaśniać ich genezę;

- wymieniać i charakteryzować generacje praw człowieka;

- klasyfikować i opisać międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka.

Pojęcie praw człowieka

Prawa człowieka są nasza wspólną sprawą

domena publiczna

Nie ma jednej ogólnie przyjętej definicji praw człowieka. Możemy uznać, że „prawa człowieka to powszechne normy moralne o charakterze podstawowym, przynależne każdej jednostce w jej kontaktach z państwem. Pojęcie praw człowieka opiera się na trzech tezach: po pierwsze, że każda władza jest ograniczona; po drugie, że każda jednostka posiada sferę autonomii, do której nie ma dostępu żadna władza; po trzecie, że każda jednostka może się domagać od państwa ochrony jej praw” (Żródło: W. Osiatyński, Wprowadzenie do pojęcia praw człowieka, [w:] Szkoła praw człowieka. Teksty wykładów, z. 1, Warszawa 1998, s. 16).

Wyraźnie widać, że w tej definicji położono nacisk na uznanie praw człowieka jako kategorii praw moralnych, nie zaś pozytywnych (stanowionych przez państwo). Jest to niezwykle istotne, oznacza bowiem, że państwo (władza) nie nadaje nam praw człowieka, a co najwyżej w różnych dokumentach je potwierdza. Mamy prawa, ponieważ jesteśmy ludźmi i wynikają one z naszego człowieczeństwa. Prawa człowieka definiuje się też jako „wolności, środki ochrony oraz świadczenia, których respektowania właśnie jako praw, zgodnie ze współcześnie akceptowanymi wolnościami, wszyscy ludzie powinni móc się domagać od społeczeństwa, w którym żyją” (Encyclopedia of Public International Law, t. 8, Amsterdam – New York – Oxford 1985, s. 268).

Ważne!

Źródłem praw człowieka jest godność ludzka. Uznaje się ją za wartość przyrodzoną i niezbywalną, przypisaną do każdej jednostki ludzkiej. Zasada poszanowania godności ludzkiej potwierdzona została w wielu dokumentach, m.in. w Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 r. oraz w Konstytucji RP z 1997 r.

Powszechna deklaracja praw człowieka

Art. 1

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem oraz powinni postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa.

Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Art. 30

Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.

Cechy praw człowieka

Ważne!

Prawa człowieka mają charakter: powszechny, przyrodzony, niezbywalny, naturalny i niepodzielny.

Charakter praw i wolności

Znaczenie

Powszechny

przysługują każdemu człowiekowi niezależnie od rasy, płci, przynależności do danej grupy społecznej, statusu majątkowego

Przyrodzony

przysługują każdemu od chwili urodzenia, nie wynikają z woli państwa, a wywodzone są z istoty człowieczeństwa; państwo ich nie nadaje, a jedynie potwierdza

Niezbywalny

przypisane są do każdej jednostki ludzkiej i nie można się ich zrzec

Niepodzielny

wszystkie kategorie i generacje praw stanowią integralną i współzależną całość

Naturalny

wynikają z samej istoty człowieczeństwa – mamy je, ponieważ jesteśmy ludźmi

Katalog podstawowych praw i wolności przysługuje każdemu, bez względu na płeć, rasę, religię czy miejsce zamieszkania. Musimy jednak pamiętać, że prawa człowieka to nie tylko prawa materialne, takie jak: prawo do życia, do nauki, wolność słowa, sumienia, wyznania, ale również prawa proceduralne, pozwalające jednostce domagać się realizacji praw i przestrzegania wolności. Bez praw proceduralnych umożliwiających nam realizację praw materialnych prawa zapisane w różnych dokumentach są iluzoryczne.

Prawa człowieka

materialne – m.in.: prawo do życia, prawo do nauki, wolność słowa, wolność sumienia, wolność wyznania

proceduralne – procedury i mechanizmy, które pozwalają nam domagać się realizacji naszych praw i wolności

Prawa człowieka regulują stosunki między jednostką a państwem, wytyczając jednocześnie granice władzy w demokratycznym społeczeństwie (płaszczyzna wertykalna). Coraz powszechniejszy jest pogląd, że prawa człowieka odnoszą się również do stosunków jednostka–jednostka (płaszczyzna horyzontalna). Przykładem mogą tu być relacje dziecko–rodzice.

Prawa i wolności chronią najważniejsze wartości, do których zaliczyć możemy: wolność, równość i godność.

Geneza praw człowieka

Wielka Karta Swobód (Magna Charta Libertatum) z 1215 r. uważana jest za początek demokracji brytyjskiej. Nie wolno jednak zapominać, że powstała 800 lat temu i to, co nazywamy dziś „prawami człowieka”, było wówczas przywilejem przysługującym tylko wyższym stanom społecznym. W dokumencie tym nie przyznawano pełni praw kobietom, a ludzi podzielono na arystokrację, duchownych, wolnych i niewolnych.

Król Jan podpisuje Wielką Kartę Swobód

autor nieznany, [online], dostępny w internecie: wikimedia

Deklaracja praw człowieka i obywatela

Deklaracja praw człowieka i obywatela

Deklaracja praw człowieka i obywatela, Carnavalet muzeum, licencja: CC 0

Olimpia de Gouges

Aleksander Kucharski, Olimpia de Gouges, licencja: CC 0

Deklaracja praw człowieka i obywatela z 1789 r. zakończyła we Francji pełne nadużyć czasy monarchii absolutnej i stanowiła wielkie osiągnięcie w dziedzinie praw człowieka.

Nie była jednak doskonała i nie obejmowała prawami człowieka kobiet. Dlatego w 1791 r. francuska prekursorka feminizmu, Olimpia de Gouges, opublikowała Deklarację praw kobiety i obywatelki.

Rozwój praw człowieka możemy podzielić na trzy etapy:

1. Od starożytności do XVIII wieku – w tym okresie prawa rozpatrywano w kontekście przynależności grupowej. Prawa i wolności przysługiwały tylko jednostkom przynależącym do grup uprzywilejowanych i nadawała je bądź odbierała władza.

2. Od XVIII wieku do 1945 r. – uzasadnieniem dla praw i wolności stał się sam fakt bycia człowiekiem. W tym okresie rozwinęła się koncepcja praw indywidualnych, rozpoczęła się też kodyfikacja praw człowieka i rozwój instytucji stojących na ich straży.

3. Od 1945 r. – prawa człowieka stały się powszechne i objęły cały glob. Rozpoczął się proces kodyfikacji prawa międzynarodowego w dziedzinie praw człowieka. W konsekwencji pojawiły się międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka i liczne międzynarodowe mechanizmy ich ochrony.

Generacje praw człowieka

Katalog przysługujących nam obecnie praw i wolności możemy podzielić na trzy generacje (rodziny). Powstały one w wyniku ewolucji koncepcji ochrony praw człowieka.

Pierwsza generacja praw człowieka obejmuje prawa osobiste i polityczne, zwane też prawami wolnościowymi. Zostały zapisane w licznych dokumentach prawa wewnętrznego i międzynarodowego. Ochrona praw pierwszej generacji ma najdłuższą tradycję, rozpoczęła się bowiem już w oświeceniu.

Druga generacja to prawa gospodarcze, społeczne i kulturowe. Pierwsze regulacje w zakresie ochrony tej generacji praw pojawiły się w ustawodawstwie socjalnym państw Europy Zachodniej pod koniec XIX wieku. Generacja ta wykształciła się później niż prawa wolnościowe i odnosi się do sfery materialnej oraz poziomu udziału w wykorzystywaniu dóbr materialnych przez poszczególnych członków wspólnoty. Podział na prawa gospodarcze (zwane też ekonomicznymi), społeczne i kulturowe jest umowny. Pierwsze dają jednostce możliwość uczestnictwa w mechanizmach rynkowych oraz umożliwiają bycie podmiotem tej gry (szczególna rola przypada tu prawu własności). Prawa socjalne mają na celu przede wszystkim ochronę jednostek niezdolnych do samodzielnego funkcjonowania przed wykluczeniem społecznym; kulturowe natomiast pozwalają uczestniczyć w wykorzystywaniu dóbr kultury i wpływają na rozwój duchowy i intelektualny jednostek. Realizacja praw drugiej generacji wiąże się zazwyczaj z zapewnianiem przez państwo różnego rodzaju świadczeń. Prawa drugiej generacji, podobnie jak pierwszej, zapisane są w aktach prawa wewnętrznego i międzynarodowego. W porównaniu do praw wolnościowych są jednak słabiej chronione, ich realizacja bowiem uzależniona jest od stopnia rozwoju gospodarczego i modelu preferowanej przez państwo polityki społecznej.

Trzecią generację stanowią tzw. prawa kolektywne (zwane także solidarnościowymi). W przeciwieństwie do praw pierwszej i drugiej generacji prawa kolektywne potwierdzane są raczej w niewiążących deklaracjach. Różnią się także od poprzednich generacji solidarnościowym wymiarem (dwie pierwsze generacje opierają się na koncepcji praw indywidualnych, przypisanych do jednostek, a nie grup). Z tego powodu część badaczy jest przeciwna zaliczaniu praw kolektywnych do kategorii praw człowieka. Inni badacze podkreślają, że prawa solidarnościowe powinny być rozumiane jako prawa przysługujące ludziom w ich stosunkach ze wspólnotą międzynarodową. Największymi zwolennikami praw kolektywnych są na forum ONZ państwa rozwijające się.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Pierwsza generacja praw człowieka:

Charakter praw i wolności – prawa osobiste i polityczne

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Przykładowe dokumenty potwierdzające prawa i wolności danej generacji:

- Deklaracja niepodległości Stanów Zjednoczonych (1776),

- francuska Deklaracja praw człowieka i obywatela (1789),

- Konstytucja 3 maja (1791),

- Powszechna deklaracja praw człowieka (1948),

- Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (1950),

- Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych (1966),

- Amerykańska konwencja praw człowieka (1969),

- Afrykańska karta praw człowieka i ludów (1981).

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Przykładowe prawa

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Prawa i wolności osobiste:

- zakaz dyskryminacji,

- prawo do życia,

- prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego,

- zakaz niewolnictwa i poddaństwa,

- zakaz tortur,

- prawo do sądu,

- zakaz arbitralnego zatrzymania, aresztowania lub wygnania,

- ochrona życia prywatnego i rodzinnego,

- wolność poruszania się,

- prawo do azylu,

- prawo do obywatelstwa,

- prawo do zawierania związku małżeńskiego i zakładania rodziny,

- prawo własności,

- prawo do wolności poglądów i wypowiedzi.

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Prawa polityczne:

- bierne i czynne prawo wyborcze,

- wolność stowarzyszania się i zgromadzeń,

- prawo zrzeszania się,

- prawo dostępu do urzędów publicznych,

- prawo do udziału w życiu publicznym.

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Druga generacja praw człowieka:

Charakter praw i wolności – prawa gospodarcze, społeczne i kulturowe

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Przykładowe dokumenty potwierdzające prawa i wolności danej generacji:

- Powszechna deklaracja praw człowieka (1948),

- Europejska karta socjalna (1961),

- Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (1966),

- konwencje przyjęte przez Międzynarodową Organizację Pracy.

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Przykładowe prawa

Prawa ekonomiczne:

- prawo do pracy,

- prawo do wynagrodzenia,

- prawo do słusznych warunków pracy,

- prawo do tworzenia związków zawodowych.

Prawa społeczne:

- prawo do świadczeń socjalnych i ubezpieczeń,

- prawo do ubezpieczeń zdrowotnych,

- prawo do wypoczynku,

- prawo do ochrony zdrowia,

- prawo do zabezpieczenia społecznego.

Prawa kulturalne:

- prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym,

- prawo do nauki,

- prawo do swobodnych badań,

- prawo do korzystania z osiągnięć rozwoju cywilizacyjnego,

- prawo do wolności sztuki.

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Trzecia generacja praw człowieka:

Charakter praw i wolności – prawa kolektywne

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Przykładowe dokumenty potwierdzające prawa i wolności danej generacji:

- Deklaracja o przygotowaniu społeczeństw do życia w pokoju (1978),

- Afrykańska karta praw człowieka i ludów (1981),

- Deklaracja o prawie ludów do pokoju (1984),

- Deklaracja o prawie do rozwoju (1986).

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Przykładowe prawa

- prawo narodów do samostanowienia,

- prawo do wszechstronnego rozwoju,

- prawo do korzystania z dóbr dziedzictwa kulturowego,

- prawo do pokoju,

- prawo do życia w czystym środowisku naturalnym,

- prawo do pomocy humanitarnej.

Systemy ochrony praw człowieka

System ochrony praw człowieka można zdefiniować w dwojakim znaczeniu: prawnym i instytucjonalnym. W sensie prawnym jest to zespół norm prawa regulujących kwestie związane z ochroną praw człowieka; w znaczeniu instytucjonalnym - zespół organów odpowiedzialnych za realizację i kontrolę przyjętych norm.  Systemy ochrony praw człowieka możemy podzielić na krajowe i międzynarodowe. Do międzynarodowych zaliczamy systemy: uniwersalny, regionalne i wyspecjalizowane.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Największe znaczenie dla ochrony praw człowieka mają systemy krajowe. Państwo w pierwszej kolejności jest odpowiedzialne za realizację podstawowych praw i wolności. Tworzy normy prawne, które potwierdzają katalog praw człowieka, posiada środki przymusu do egzekwowania tych praw oraz powołuje instytucje stojące na ich straży. Przykładami instytucji o szczególnym znaczeniu dla ochrony praw człowieka są rzecznicy praw obywatelskich czy praw dziecka, sądy, inspektorzy ochrony danych osobowych.

Międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka powstały po II wojnie światowej. W ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych ukształtowany został system uniwersalny. Obejmuje on niemal wszystkie współcześnie istniejące państwa. Obok systemu uniwersalnego funkcjonują systemy regionalne oraz wyspecjalizowane. Regionalne systemy ochrony praw człowieka mają charakter uzupełniający w stosunku do sytemu uniwersalnego. Tym samym dokumenty (konwencje, deklaracje) przyjmowane w ich ramach stanowią niejako rozwinięcie, a niekiedy powielenie, norm przyjmowanych na forum ONZ. W praktyce jednak uregulowania regionalne posiadają często wyższy standard ochrony i lepsze mechanizmy kontrolne. Najbardziej rozwinięty wśród regionalnych systemów jest system europejski. Składają się na niego aż trzy organizacje: Rada Europy, Unia Europejska i Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W tym systemie przyjęto też najlepsze mechanizmy kontrolne. Szczególne znaczenie wśród nich ma działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Systemy wyspecjalizowane działają w celu ochrony określonych kategorii praw lub grup. Należą do nich przykładowo: Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca – wyspecjalizowany w prawie humanitarnym, Międzynarodowa Organizacja Pracy – zajmująca się prawem pracy czy Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom – UNICEF – działający na rzecz praw dzieci.

Podsumowanie

Na przestrzeni wieków prawa człowieka ewoluowały, w efekcie czego powstały trzy generacje praw człowieka. Po 1945 r. wykształciły się także międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka. Dziś uznajemy, że prawa człowieka mają charakter uniwersalny, przysługą każdej jednostce i służą ochronie ludzkiej godności.

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij, czym różnią się prawa pierwszej i drugiej od praw trzeciej generacji. Uzasadnij pisemnie swoją odpowiedź.

Ćwiczenie 3

Znajdź w internecie następujące dokumenty: Konstytucja RP z 1997 r., Karta Narodów Zjednoczonych, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Karta praw podstawowych, Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, Amerykańska konwencja praw człowieka, Afrykańska karta praw człowieka i ludów, Konwencja praw dziecka. Sprawdź, w których z nich zagwarantowano zasady równości oraz poszanowania godności ludzkiej. Uzupełnij tabelę, wstawiając x przy dokumentach, w których zostały zapisane wymienione zasady .

Dokument

Zasda równości

Zasada poszanowania godności ludzkiej

Konstytucja RP z 1997 r.

Karta Narodów Zjednoczonych

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych

Amerykańska konwencja praw człowieka

Afrykańska karta praw człowieka i ludów

Ćwiczenie 4

Przyporządkuj poszczególne prawa i wolności do generacji praw człowieka.

I generacja

II generacja

III generacja

Przenieś element.prawo do słusznych warunków pracy

Przenieś element.prawo do sądu

Przenieś element.prawo do udziału w życiu publicznym

Przenieś element.prawo do wynagrodzenia

Przenieś element.ochrona życia prywatnego i rodzinnego

Przenieś element.prawo do azylu

Przenieś element.zakaz dyskryminacji

Przenieś element.prawo do ochrony zdrowia

Przenieś element.prawo do wszechstronnego rozwoju

Przenieś element.prawo do życia

Przenieś element.prawo do ubezpieczeń zdrowotnych

Przenieś element.prawo do pokoju

Przenieś element.prawo do obywatelstwa

Przenieś element.prawo do wypoczynku

Przenieś element.prawo do pomocy humanitarnej

Przenieś element.prawo narodów do samostanowienia

Przenieś element.prawo do pracy

Przenieś element.wolność stowarzyszania się i zgromadzeń

Przenieś element.prawo do wolności sztuki

Przenieś element.prawo do korzystania z dóbr dziedzictwa kulturowego

Przenieś element.bierne i czynne prawo wyborcze

Przenieś element.zakaz niewolnictwa

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Ułóż w kolejności chronologicznej akty prawne z dziedziny praw człowieka.

- Poziom 1:Kodeks praw (Bill of Rights)

- Poziom 2:amerykańska Deklaracja Niepodległości

- Poziom 3:Afrykańska karta praw człowieka i ludów

- Poziom 4:Powszechna deklaracja praw człowieka

- Poziom 5:Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

- Poziom 6:Wielka Karta Swobód

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

zadanie interaktywne

Uzupełnij diagram.

UsunUnia Europejska     Usunkrajowe     Usunsystem międzyamerykański     Usunsystemy regionalne     UsunOrganizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie     Usunsystem europejski

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura uzupełniająca

Freeman M., Prawa człowieka, Warszawa 2007.

Gronowska B., i in., Historia i filozofia praw człowieka, A. Florczak, B. Bolechów (red.), Toruń 2006.

Osiatyński W., Prawa człowieka i ich granice, Kraków 2011.

Prawa człowieka. Geneza, koncepcje, ochrona, B. Banaszak (red.), Wrocław 1993.

Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, L. Koba, W. Wacławczyk (red.), Warszawa 2009.

Prawa człowieka i ich ochrona. Podręcznik dla studentów prawa i administracji, Toruń 2005.

Przydatne linki

www.unic.un.org.pl/Otwiera się w nowym oknie

www.hfhr.plOtwiera się w nowym oknie

Uniwersalny system ochrony praw człowieka

Oryginalny dokument pierwszej konwencji genewskiej, 1864

Kevin Quinn, Oryginalny dokument pierwszej konwencji genewskiej, 1864, licencja: CC BY 2.0

Ćwiczenie 1

Poszukaj informacji na temat konfliktów, które w ostatnich latach stały się przyczyną rosnącej fali uchodźców w Europie. Przedstaw jeden z nich. Określ,

- jakiego obszaru dotyczy i ile lat trwa;

- strony konfliktu, przyczyny i przedmiot sporu.

Na wybranym przykładzie podaj rodzaje nadużyć, prześladowań i form dyskryminacji, których doświadcza ludność cywilna w czasie współczesnych konfliktów zbrojnych. Określ skalę zjawiska.

Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Co potrafię?

- zdefiniować pojęcie praw człowieka i opisać, jak ewoluowała ich koncepcja;

- wymienić i scharakteryzować generacje praw człowieka;

- sklasyfikować międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka;

- przedstawić główne cele i zadania Organizacji Narodów Zjednoczonych;

- wyjaśnić, kim są uchodźcy.

Nauczysz się

- opisywać akty prawa międzynarodowego wynegocjowano w ramach ONZ w dziedzinie praw człowieka;

- wymieniać organy ONZ działające na rzecz realizacji praw człowieka;

- scharakteryzować efektywność ONZ w dziedzinie praw człowieka.

Uniwersalny system Organizacji Narodów Zjednoczonych

Flaga ONZ

Flaga ONZ, domena publiczna

Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) została powołana do życia w czerwcu 1945 r. i stała się pierwszą instytucją o charakterze rządowym, która za jeden z celów swej działalności uznała ochronę podstawowych praw i wolności. W konsekwencji w ramach ONZ oraz jej wyspecjalizowanych organizacji powstał uniwersalny system ochrony praw człowieka. Uniwersalizm ONZ przejawia się z jednej strony w członkostwie – obecnie należą do niej 193 państwa, a więc niemal wszystkie istniejące, z drugiej zaś w praktycznej działalności ONZ. Organizacja zajmuje się bowiem ochroną wszystkich generacji praw człowieka oraz wszelkich kategorii osób narażonych na naruszenia podstawowych praw i wolności. Uniwersalny system ochrony praw człowieka ONZ stanowi jedyny tego typu system (żaden inny nie ma cech systemu uniwersalnego). Uniwersalizm daje możliwość tworzenia norm politycznych, moralnych i prawnych oraz mechanizmów kontrolnych z zakresu praw człowieka, którym poddana jest cała społeczność międzynarodowa.

Ciekawostka

Na błękitnej fladze ONZ znajduje się biały emblemat przedstawiający wszystkie kontynenty świata na tle siatki kartograficznej oraz wieniec oliwny.

Kryje się za tym następująca symbolika: globalny charakter organizacji (kontynenty), pokój (wieniec) i jedność (błękit nieba).

Podstawowe akty prawne

Wstęp do Karty Narodów Zjednoczonych

U.S. National Archives and Records Administration, Wstęp do Karty Narodów Zjednoczonych, licencja: CC 0

Prawa człowieka w Karcie Narodów Zjednoczonych

Podstawą działalności ONZ jest Karta Narodów Zjednoczonych, podpisana 26 czerwca 1945 r. (weszła w życie 24 października 1945 r.). Najważniejsze postanowienia dotyczące praw człowieka znajdują się w art. 1. Określono w nim cele ONZ, a wśród nich, obok utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz rozwijania przyjaznych stosunków między narodami, zapisano konieczność współpracy państw w dziedzinie ochrony praw człowieka. W kolejnych latach cel ten interpretowano dość szeroko w połączeniu z najważniejszym celem, a mianowicie utrzymaniem międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

W Karcie Narodów Zjednoczonych nie zdefiniowano pojęcia praw człowieka ani nie zapisano ich katalogu. Zapisano natomiast zasadę niedyskryminacji i ogólne gwarancje dotyczące popierania podstawowych praw i wolności. Postanowienia dotyczące poszanowania praw człowieka znalazły się również w rozdziałach określających kompetencje głównych organów Organizacji.

Mimo nielicznych zapisów ściśle odnoszących się do praw człowieka należy podkreślić, że Karta jest najważniejszą umową międzynarodową. Tym samym przepisy dotyczące praw człowieka mają dla społeczności międzynarodowej szczególną wartość.

Ważne!

Karta Narodów Zjednoczonych (nazywana niekiedy konstytucją ONZ) to międzynarodowa umowa powołująca do życia Organizację Narodów Zjednoczonych. W wielu miejscach porusza ona kwestie związane z prawami człowieka. Narody Zjednoczone uznały bowiem, że wszyscy ludzie są równi, a warunkami niezbędnymi do ochrony praw człowieka są postęp społeczny i poprawa warunków życia.

Powszechna deklaracja praw człowieka

Eleanor Roosevelt (żona prezydenta USA) z Powszechną deklaracją praw człowieka

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Ważne!

Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 roku przyjęło Powszechną deklarację praw człowieka. Do dziś jest to jeden z najważniejszych dokumentów z dziedziny praw człowieka przyjęty po II wojnie światowej. Katalog praw i wolności potwierdzonych w dokumencie obejmuje I i II generację.

Katalog praw ustanowionych w Powszechnej deklaracji praw człowieka

zasada poszanowania godności

zakaz dyskryminacji

prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego

zakaz niewolnictwa, poddaństwa

zakaz tortur, nieludzkiego, poniżającego traktowania bądź karania

prawo do osobowości prawnej

prawo do sądu

zakaz arbitralnego zatrzymania, aresztowania lub wygnania

ochrona życia prywatnego i rodzinnego

wolność poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania

prawo do azylu

prawo do obywatelstwa

prawo do zawierania związku małżeńskiego i zakładania rodziny

prawo własności

wolność myśli, sumienia i wyznania

prawo do wolności poglądów i wypowiedzi

wolność zgromadzeń i stowarzyszeń

prawo dostępu do służby publicznej

prawa wyborcze

prawo do zabezpieczenia społecznego

prawo do pracy i swobodnego wyboru zatrudnienia

prawo do wypoczynku

prawo do równej płacy za równą pracę

prawo do odpowiedniej stopy życiowej

prawo do tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich

prawo do nauki

prawo do swobodnego uczestnictwa w życiu kulturalnym wspólnoty

Powszechna deklaracja praw człowieka uznawana jest za fundament ochrony praw człowieka, mimo że nie jest prawnie wiążąca (tzn., że na jej podstawie nie można bezpośrednio ukarać państwa za łamane zawartych w niej praw). Zapoznaj się z powodami, dla których tak wysoko oceniana jest jej rola.

Powszechna deklaracja praw człowieka:

- była pierwszym powojennym międzynarodowym dokumentem z zakresu praw człowieka zawierającym katalog praw i wolności,

- stała się wzorcem zapisywania katalogu praw I i II generacji,

- rozpoczęła proces kodyfikacji prawa międzynarodowego w dziedzinie praw człowieka,

- przygotowywała państwa na przyjęcie kolejnych dokumentów, już prawnie wiążących.

O znaczeniu deklaracji świadczy też to, że wypracowane w późniejszym okresie dokumenty odwołują się do jej postanowień, a 10 grudnia co roku obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka.

Międzynarodowe pakty praw człowieka

Przyjęcie Powszechnej deklaracji praw człowieka było wielkim osiągnięciem państw skupionych w ONZ. Na kolejny duży sukces musieliśmy czekać aż 18 lat. Tyle bowiem trwały prace nad Międzynarodowymi paktami praw człowieka. Składają się na nie: Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych oraz Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Obydwa dokumenty zostały przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 16 grudnia 1966 roku. Pakty, inaczej niż Powszechna deklaracja praw człowieka, pod względem formalnoprawnym są wiążącymi umowami międzynarodowymi. Z tego powodu tak długo trwały nad nimi prace, co też jest ich głównym wyróżnikiem.

Wraz z Powszechną deklaracją praw człowieka pakty stanowią Międzynarodową kartę praw człowieka.

Naruszenia praw człowieka pozostają w pamięci na zawsze...

domena publiczna

Katalog praw i wolności zagwarantowanych w Międzynarodowych paktach praw człowieka:

- prawo narodów do samostanowienia, swobody określania swego statusu politycznego i rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego oraz korzystania z bogactw naturalnych,

- zakaz dyskryminacji ze względu na różnice rasowe, kolor skóry, płeć, język, religię, poglądy polityczne, pochodzenie narodowe lub społeczne,

- prawo do skutecznego środka ochrony prawnej,

- równość kobiet i mężczyzn,

- prawo do życia,

- zakaz tortur albo okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania bądź karania,

- zakaz niewolnictwa i poddaństwa,

- prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego,

- prawo do opuszczenia kraju oraz swoboda poruszania się i wolności wyboru miejsca zamieszkania,

- zakaz wydalania cudzoziemców legalnie przebywających na terytorium państwa,

- prawo do sądu,

- prawo do uznawania podmiotowości prawnej,

- zakaz arbitralnej lub bezprawnej ingerencji w życie prywatne i rodzinne,

- wolność myśli, sumienia i wyznania,

- swoboda wypowiedzi,

- prawo do pokojowych zgromadzeń i zrzeszeń,

- prawo do zawarcia związku małżeńskiego i założenia rodziny,

- ochrona praw dziecka,

- korzystanie z czynnego i biernego prawa wyborczego w wolnych wyborach,

- ochrona mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych.

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych:

- prawo narodów do samostanowienia, swobody określania swego statusu politycznego i rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego oraz korzystania z bogactw naturalnych,

- zakaz dyskryminacji ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, religię, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie, sytuację majątkową, urodzenie czy jakiekolwiek okoliczności,

- prawo do pracy, do korzystania ze sprawiedliwych i korzystnych warunków pracy (w tym odpowiedniego wynagrodzenia, bezpieczeństwa i higieny, możliwości awansu oraz urlopu i czasu wolnego),

- prawo do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych i strajku,

- prawo do zabezpieczenia społecznego,

- ochrona rodziny,

- prawo do odpowiedniego poziomu życia,

- prawo do ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego,

- prawo do nauki,

- prawo do udziału w życiu kulturalnym oraz korzystania z postępu naukowego.

Pakty zostały ratyfikowane przez ponad 160 państw, a więc znaczną większość społeczności międzynarodowej. Polska przyjęła je 18 marca 1977 roku.

Protokoły do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych

I protokół (16.12.1966)

Na podstawie tego dokumentu osoby fizyczne mogą składać zawiadomienia do Komitetu Praw Człowieka o naruszeniach praw dokonanych przez państwo, a zagwarantowanych w pakcie. Protokół wszedł w życie 23 marca 1976 roku.

II protokół (15.12.1989)

Drugi protokół fakultatywny do paktu został uchwalony 15 grudnia 1989 roku i dotyczy zniesienia kary śmierci. Na jego podstawie państwa mogą orzekać i wykonywać karę śmierci jedynie w czasie wojny. Wszedł w życie 11 lipca 1991 roku.

Protokół do Międzynarodowego paktu praw gospodarczych (10.12.2008) Protokół został przyjęty jednomyślnie przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Na jego podstawie jednostki mają możliwość składania zawiadomień o naruszeniach praw i wolności zapisanych w pakcie. Protokół został otwarty do podpisu dla państw – stron paktu 8 grudnia 2008 r., wszedł w życie 5 maja 2013 r. Ratyfikowało go tylko 11 państw. Polski na razie nie ma w tym gronie.

Konwencja o prawach dziecka

Dzieci są najbardziej wrażliwe na złe traktowanie

Dziecko, licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF)

domena publiczna

Konwencja o prawach dziecka została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne 20 listopada 1989 roku (weszła w życie w 1990 roku). Do tej pory zatwierdziły ją 193 państwa – ma największą liczbę ratyfikacji w kwestii praw człowieka. Polska podpisała Konwencję o prawach dziecka 7 stycznia 1991 roku. Warto podkreślić, że Polska była inicjatorem powstania tej konwencji.

Dokument stanowi, że dzieckiem jest każda osoba poniżej 18. roku życia, oraz zawiera zasady postępowania wobec dzieci, katalog ich praw i wolności. Przepisy zawarte w Konwencji o prawach dziecka są podstawą działalności UNICEF-u, czyli organizacji humanitarnej będącej częścią systemu ONZ

Podstawowe zasady Konwencji o prawach dziecka:

- dzieci nie wolno dyskryminować z powodu przynależności rasowej, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych lub innych, narodowego lub społecznego pochodzenia, cenzusu majątkowego, urodzenia oraz jakichkolwiek innych powodów,

- dzieci mają prawo do szczególnej troski i pomocy,

- dziecko dla pełnego i harmonijnego rozwoju swojej osobowości powinno wychowywać się w środowisku rodzinnym, w atmosferze szczęścia, miłości i zrozumienia,

- dziecko jest indywidualnie ukształtowaną jednostką,

- dziecko wymaga szczególnej troski, ze względu na niedojrzałość fizyczną i umysłową,

- dzieci żyjące w wyjątkowo trudnych warunkach wymagają szczególnej troski.

Katalog praw i wolności zagwarantowanych w Konwencji:

- prawo do życia i prawo do rozwoju,

- prawo do tożsamości (w tym konieczność sporządzenia aktu urodzenia, prawo do otrzymania imienia, nazwiska, obywatelstwa oraz wiedzy o własnym pochodzeniu),

- prawa dziecka odseparowanego od rodzica lub rodziców (w tym prawo do uczestniczenia w postępowaniu sądowym oraz wyrażania opinii, utrzymywania kontaktów z rodzicami, uzyskiwania stosownych informacji),

- prawo do wyrażania własnych poglądów oraz występowania w sprawach dotyczących dziecka (w tym możliwość wypowiadania się w postępowaniu sądowym i administracyjnym),

- prawo do swobodnej wypowiedzi,

- swoboda myśli, sumienia i wyznania,

- prawo stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych,

- prawo do wolności od przemocy,

- prawo do uzyskania pomocy ze strony państwa, gdy dziecko pozbawione jest środowiska rodzinnego,

- ochrona dziecka – uchodźcy,

- ochrona dzieci niepełnosprawnych,

- prawo do najwyższego poziomu zdrowia i udogodnień w zakresie leczenia chorób oraz rehabilitacji zdrowotnej,

- prawo do ochrony zdrowia,

- prawo do korzystania z systemu zabezpieczenia społecznego,

- prawo do poziomu życia odpowiadającego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu dziecka,

- prawo do nauki,

- ochrona dzieci należących do mniejszości etnicznych, religijnych i językowych,

- prawo do wypoczynku i czasu wolnego,

- prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym i artystycznym,

- ochrona przed wyzyskiem ekonomicznym, seksualnym, handlem dziećmi oraz wszelkimi innymi formami nadużyć,

- wolność od tortur, nieludzkiego, poniżającego traktowania bądź karania,

- prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego,

- poszanowanie godności ludzkiej,

- ochrona dzieci w czasie konfliktów zbrojnych zgodnie z normami prawa humanitarnego,

- wolność od rekrutowania do wojska poniżej 15. roku życia,

- prawo do rzetelnego procesu sądowego.

Na straży przestrzegania przez państwa praw zagwarantowanych w wymienionej konwencji stoi Komitet Praw Dziecka (KPD). Do Konwencji o prawach dziecka przyjęto trzy protokoły dodatkowe:

1. W sprawie udziału dzieci w konfliktach zbrojnych (przyjęty 25 maja 2000 roku),

2. W sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii (przyjęty 25 maja 2000 roku),

3. W sprawie możliwości składania zawiadomień do KPD o naruszeniu praw i wolności zagwarantowanych w Konwencji (przyjęty 19 grudnia 2011 roku, nie wszedł jeszcze w życie). Polska ratyfikowała dwa pierwsze protokoły dodatkowe w 2005 roku.

Dla zainteresowanych

Inne dokumenty ONZ dotyczące praw człowieka

W ramach ONZ przyjęto wiele regulacji dotyczących poszczególnych praw lub ochrony konkretnych grup. Wśród najważniejszych konwencji wynegocjowanych na forum ONZ, oprócz Powszechnej deklaracji praw człowieka, paktów czy Konwencji o prawach dziecka, wymienić można, m.in.:

- Konwencję o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa (1948),

- Konwencję o statusie uchodźców (1951),

- Konwencję o prawach politycznych kobiet (1952),

- Konwencję o obywatelstwie kobiet zamężnych (1957),

- Międzynarodową konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (1966),

- Konwencję o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości (1968),

- Międzynarodową konwencję o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu (1973),

- Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (1979),

- Konwencję przeciwko torturom oraz innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu bądź karaniu (1984),

- Międzynarodową konwencję dotyczącą ochrony praw migrujących pracowników i członków ich rodzin (1990),

- Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych (2006),

- Międzynarodową konwencję w sprawie ochrony wszystkich osób przed przymusowym zaginięciem (2006).

Organy zajmujące się ochroną praw człowieka

Do organów głównych ONZ zaliczamy: Zgromadzenie Ogólne, Radę Gospodarczą i Społeczno, Radę Bezpieczeństwa, Sekretarza Generalnego oraz Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Wszystkie te organy podejmują określone działania na rzecz praw człowieka. Zgromadzenie Ogólne i Rada Społeczno-Gospodarcza inicjują badania i udzielają państwom zaleceń. Ponadto Zgromadzenie Ogólne przyjmuje deklaracje i konwencje. Konwencje są następnie ratyfikowane przez państwa. Organem pomocniczym Zgromadzenia jest Rada Praw Człowieka. Rada Społeczno-Gospodarcza omawia przede wszystkim kwestie związane z prawami II generacji.

Zasadnicza rola Rady Bezpieczeństwa polega na reagowaniu na zagrożenia dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Wiele zagrożeń tego typu jest konsekwencją naruszeń praw człowieka. W takich sytuacjach organ ten może podjąć odpowiednie działania, łącznie z możliwością zastosowania sankcji. Przykładem zastosowania sankcji w obronie praw człowieka przez Radę Bezpieczeństwa było ustanowienia strefy zakazu lotów w Libii w 2011 roku. Innym przykładem działań Rady Bezpieczeństwa na rzecz ochrony praw człowieka było powołanie dwóch międzynarodowych trybunałów do spraw zbrodni w Rwandzie i  byłej Jugosławii.

Kwestiami związanymi z przestrzeganiem praw człowieka może zajmować się również Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, który rozpatruje skargi państw w kwestii praw człowieka. Jego orzeczenia dotyczyły m.in. prawa narodów do samostanowienia czy ludobójstwa.

Operacja humanitarna ONZ po trzęsieniach ziemi, Port-au-Prince, Haiti, marzec 2010

David A. Frech, U.S. Navy, domena publiczna

Rada Praw Człowieka

Rada Praw Człowieka jest organem pomocniczym Zgromadzenia Ogólnego. W 2006 roku zastąpiła istniejącą od 1946 roku Komisję Praw Człowieka. Przyczyną rozwiązania komisji było jej upolitycznienie i związany z tym brak efektywności. Rada składa się z 47 członków (przedstawicieli państw) wybieranych przez Zgromadzenie Ogólne. Jej kadencja trwa 3 lata, przy czym co roku ustępuje 1/3 składu (system rotacyjny). Obowiązuje w niej zasada sprawiedliwego podziału geograficznego miejsc, dlatego z rejonu Afryki wybieranych jest 13 państw, z Azji – 13, z Ameryki Łacińskiej i Karaibów – 8, z Europy Wschodniej – 6, z Europy Zachodniej i reszty świata – 7.

Rada spotyka się na trzech sesjach zwyczajnych w ciągu roku. Ponadto może spotykać się na sesjach nadzwyczajnych. Państwa w niej zasiadające powinny mieć duże osiągnięcia w kwestii praw człowieka oraz winny przestrzegać międzynarodowych standardów w tej sprawie.

Najważniejszym zadaniem omawianego organu jest reagowanie na naruszenia praw człowieka, zwłaszcza tych na dużą skalę (masowe naruszenia praw człowieka).

Działania Rady Praw Człowieka:

- uruchamia specjalne procedury,

- powołuje specjalnych sprawozdawców,

- organizuje Powszechny Przegląd Okresowy (Universal Periodic Review - UPR), w którego ramach wszystkie państwa członkowskie ONZ poddane są kontroli wypełniania standardów praw człowieka,

- w wypadku stwierdzenia masowych naruszeń praw człowieka Rada przedstawia państwom zalecenia i/lub przyjmuje rezolucję potępiającą.

Największym mankamentem Rady Praw Człowieka jest to, że zasiadają w niej przedstawiciele państw, a nie niezależni funkcjonariusze. Sprzyja to upolitycznieniu podejmowanych decyzji. Przedmiotem krytyki są także jej składy w poszczególnych kadencjach. Zasiadali w niej bowiem przedstawiciele krajów powszechnie uznawanych za poważnych naruszycieli praw człowieka (np. Chiny, Federacja Rosyjska, Arabia Saudyjska, Pakistan czy Kuba).

Organy konwencyjne

Komitet przeciwko Torturom został utworzony na podstawie art. 17 Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, a jego celem jest nadzorowanie realizacji postanowień tejże konwencji. Kampanię na rzecz Konwencji w sprawie zakazu tortur prowadziła przez wiele lat organizacja Amnesty International realizująca działania zapobiegające naruszeniom praw człowieka za pośrednictwem pokojowych akcji obywatelskich.

David, Muzeum tortur. Na manekinie pokazane jest tortura polegajaca na wlewaniu pod przymusem wody do ust , licencja: CC BY 2.0

Niektóre umowy przyjmowane przez ONZ w kwestii praw człowieka powołują do życia specjalne organy kontrolne. Nazywamy je organami konwencyjnymi lub organami traktatowymi. Ich głównym zadaniem jest kontrola, czy państwa-strony danej konwencji nie naruszają zapisanych w niej praw i wolności. Obecnie istnieje dziewięć tego typu organów.

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych

Komitet Praw Człowieka

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych

Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturowych

Międzynarodowa konwencja o likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej

Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Rasowej

Konwencja przeciwko torturom, nieludzkiemu, poniżającemu traktowaniu lub karaniu

Komitet przeciwko Torturom

Konwencja o likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet

Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet

Konwencja praw dziecka

Komitet Praw Dziecka

Międzynarodowa konwencja dotycząca ochrony praw migrujących pracowników i członków ich rodzin

Komitet do spraw Pracowników Migrujących

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych

Komitet Praw Osób Niepełnosprawnych

Międzynarodowa konwencja w sprawie ochrony wszystkich osób przed przymusowym zaginięciem

Komitet do spraw Wymuszonych Zaginięć

Komitety mają zróżnicowany skład i kompetencje. Ich wspólną cechą jest to, że członkowie wchodzący w skład komitetów są niezależni od państw. Komitety uznawane są za jedne z najefektywniejszych organów kontrolnych w systemie ONZ, mimo że nie mają charakteru sądowego i wydają jedynie niewiążące zalecenia i opinie.

Funkcje komitetów

- interpretacje traktatów,

- przyjmowanie komentarzy i rekomendacji,

- rozpatrywanie zawiadomień o indywidualnych naruszeniach praw człowieka,

- rozpatrywanie sprawozdań państw.

Wysocy komisarze

Pomoc dla uchodźców w obozie w Dadaab, w Kenii

Pomoc dla uchodźców w obozie w Dadaab, w Kenii, domena publiczna

Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców

Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (ang. United Nations High Commissioner for Refugees, UNHCR) został powołany w 1950 roku. Jego zadaniem jest sprawowanie międzynarodowej opieki nad uchodźcami i działanie na rzecz trwałego rozwiązania problemu osób, które musiały opuścić miejsce swojego zamieszkania z  obawy przed prześladowaniem. Jego misja ma charakter humanitarny i apolityczny. Zadania realizowane przez UNHCR mają bardzo szeroki zakres. W krajach objętych konfliktami zbrojnymi organizacja udziela pomocy rzeszom uchodźców oraz koordynuje międzynarodową pomoc humanitarną, świadczoną wszystkim ofiarom konfliktu.

Obecnie globalna liczba osób przymusowo przesiedlonych wynosi ponad 51,2 mln. UNHCR otacza opieką ponad 15 mln z nich. Prawie 26 mln stanowią uchodźcy wewnętrzni, czyli osoby, które zmuszone były z różnych przyczyn (konflikty, prześladowania, klęski żywiołowe) do opuszczenia miejsca zamieszkania, ale pozostają w granicach kraju pochodzenia.

Siedzibą główną urzędu Wysokiego Komisarza do spraw Uchodźców jest Genewa.

Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Praw Człowieka

Urząd Wysokiego Komisarza NZ do spraw Praw Człowieka (ang. United Nations High Commissioner for Human Rights, UNHCHR) został powołany w grudniu 1993 roku. Komisarz ów występuje w randze zastępcy Sekretarza Generalnego ONZ. Jest urzędnikiem odpowiedzialnym za koordynację prac w ramach ONZ w kwestii praw człowieka. Ponadto zajmuje się promocją praw człowieka oraz rozwojem współpracy z państwami członkowskimi i organizacjami pozarządowymi. Ważną jego funkcją jest zapobieganie naruszeniom praw człowieka oraz reagowanie na nie.

Siedzibą urzędu Wysokiego Komisarza jest Genewa.

Trybunały

W ONZ udało się powołać także kilka ważnych trybunałów działających na rzecz praw człowieka. W 1998 r. przedstawiciele państw uchwalili traktat rzymski. Na jego podstawie został powołany Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK). Traktat rzymski nie został ratyfikowany przez Stany Zjednoczone, Federację Rosyjską, Chiny i Izrael, co obniża rangę MTK.

Trybunały działające na rzecz praw człowieka

Międzynarodowy Trybunał Karny

rok powołania

skład

siedziba

zakres działania

1998

18 sędziów

Haga

Trybunał sądzi osoby fizyczne, a nie państwa; obecnie MTK sądzi zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Byłej Jugosławii

rok powołania

zakres działania

1993

Trybunał sądzi osoby odpowiedzialne za zbrodnie ludobójstwa oraz naruszenia prawa międzynarodowego

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy

rok powołania

zakres działania

1994

Trybunał sądzi osoby odpowiedzialne za zbrodnie ludobójstwa oraz naruszenia prawa międzynarodowego

Podsumowanie

Powszechny system ochrony praw człowieka powstał w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych po II wojnie światowej. Jest to jedyny uniwersalny system, jaki do tej pory udało się stworzyć. Mimo licznych mankamentów, takich jak: długi proces tworzenia aktów prawnych, słabe mechanizmy kontrolne, brak woli państw, aby wymuszać przestrzeganie praw człowieka wśród naruszycieli, system ten dla wielu krajów jest jedynym dostępnym. Dotyczy to  szczególnie państw azjatyckich. Na kontynencie tym nie powstał żaden regionalny system ochrony praw człowieka. Oznacza to, że dla państw azjatyckich międzynarodowe standardy ochrony praw człowieka wyznacza ONZ.

Ćwiczenie 2

Przeczytaj uważnie preambułę Powszechnej deklaracji praw człowieka, a następnie sporządź listę przyczyn, które wpłynęły na jej przyjęcie przez Zgromadzenie Ogólne ONZ.

Wstęp do Powszechnej deklaracji praw człowieka (Paryż, 10 grudnia 1948)

Ponieważ uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej stanowi podstawę wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie;

ponieważ brak poszanowania i pogarda dla praw człowieka doprowadziły do czynów barbarzyńskich, które wstrząsnęły sumieniem ludzkości, a nadejście świata, w którym istoty ludzkie będą korzystać z wolności słowa i przekonań oraz wolności od strachu i niedostatku, zostało ogłoszone jako najwyższy cel człowieka; ponieważ istotne jest, by prawa człowieka były chronione przez przepisy prawne, aby człowiek nie był zmuszony, doprowadzony do ostateczności, uciekać się do buntu przeciwko tyranii i uciskowi;

ponieważ jest istotne popieranie rozwoju przyjaznych stosunków między narodami;

ponieważ Ludy Narodów Zjednoczonych potwierdziły na nowo w Karcie swą wiarę w podstawowe prawa człowieka, w godność i wartość osoby ludzkiej, oraz w równe prawa mężczyzn i kobiet, jak również swe zdecydowanie, by popierać postęp społeczny i poprawę warunków życia w większej wolności;

ponieważ Państwa Członkowskie, we współdziałaniu z Organizacją Narodów Zjednoczonych, zobowiązały się zapewnić popieranie powszechnego poszanowania i przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności; ponieważ jednakowe rozumienie (ang. common understanding; franc. une conception commune) tych praw i wolności ma najwyższe znaczenie dla pełnego zrealizowania tego zobowiązania,

Zgromadzenie Ogólne

ogłasza niniejszą Powszechną deklarację praw człowieka jako wspólny standard (ang. common standard; franc. l'idéal commun) do osiągnięcia przez wszystkie ludy i wszystkie narody, tak aby każda jednostka i każdy organ społeczny, mając stale na względzie niniejszą Deklarację, dążyły poprzez nauczanie i wychowanie do zapewnienia poszanowania tych praw i wolności, jak również do zabezpieczenia, poprzez rozwój środków o charakterze krajowym i międzynarodowym, ich powszechnego i skutecznego uznania i przestrzegania, tak pośród ludów Państw Członkowskich, jak też pośród ludów terytoriów znajdujących się pod ich jurysdykcją.

Wstęp do Powszechnej deklaracji praw człowieka (Paryż, 10 grudnia 1948).

Ćwiczenie 3

Zastanów się, czy w skali globalnej możemy mówić o uniwersalizmie praw człowieka (tzn. że wszędzie na świecie uznawany jest ten sam katalog praw człowieka). Ułóż listę argumentów.

Ćwiczenie 4

Wybierz jeden z organów kontrolnych ONZ działających w sferze praw człowieka. Znajdź na jego temat informacje w internecie i napisz notatkę o jego działalności.

Ćwiczenie 5

Zastanów się, jakie są wady i zalety uniwersalnego systemu ochrony prawa człowieka.

Zalety uniwersalnego systemu ochrony praw człowiek

Wady uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka

Ćwiczenie 6

Sprawdź w Internecie skład Rady Praw Człowieka. Wśród państw wchodzących w jej skład wskaż te, które są naruszycielami praw człowieka na dużą skalę.

Ćwiczenie 7

Przyporządkuj do dat na osi czasu odpowiedni akt prawny. Lata 1945–2010

1948

1966

1984

1989

2006

1948

1960

1972

1984

1996

1

Międzynarodowe pakty praw człowieka

2

Konwencja o prawach dziecka

3

Powszechna deklaracja praw człowieka

4

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych

5

Konwencja przeciwko torturom oraz innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu bądź karaniu

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Dopasuj funkcję do instytucji.

Komitet Praw Człowieka

ma możliwość nałożenia na państwo sankcji za naruszanie praw człowieka zagrażające międzynarodowemu pokojowi i bezpieczeństwuPołączony z: Komitet Praw Człowieka

MTK

koordynuje prace instytucji w ramach ONZ w dziedzinie praw człowiekaPołączony z: MTK

UNHCR

sądzi zbrodnie ludobójstwaPołączony z: UNHCR

UNHCHR

zajmuje się indywidualnymi naruszeniami praw człowiekaPołączony z: UNHCHR

Rada Bezpieczeństwa

zajmuje się ochroną uchodźcówPołączony z: Rada Bezpieczeństwa

Rada Praw Człowieka

zajmuje się masowymi naruszeniami praw człowiekaPołączony z: Rada Praw Człowieka

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

Przyporządkuj prawa i wolności zagwarantowane w Konwencji o prawach dziecka do właściwej grupy.

Prawa i wolności I generacji

Prawa i wolności II generacji

Przenieś element.prawo do rzetelnego procesu sądowego

Przenieś element.prawo stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych

Przenieś element.prawo do ochrony zdrowia

Przenieś element.prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego

Przenieś element.prawo do wolności od przemocy

Przenieś element.prawo do życia

Przenieś element.prawo do wyrażania własnych poglądów

Przenieś element.swoboda myśli, sumienia i wyznania

Przenieś element.prawo do poziomu życia odpowiadającego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu dziecka

Przenieś element.poszanowanie godności ludzkiej

Przenieś element.prawo do wypoczynku i czasu wolnego

Przenieś element.prawo do tożsamości

Przenieś element.ochrona przed wyzyskiem ekonomicznym i seksualnym

Przenieś element.prawo do korzystania z systemu zabezpieczenia społecznego

Przenieś element.wolność od tortur, nieludzkiego, poniżającego traktowania bądź karania

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura uzupełniająca

Banaszak B., Bisztyga A., Complak K., Jabłoński M., Wieruszewski R., Wójtowicz K., System ochrony praw człowieka, Zakamycze, Kraków 2005.

Kuźniar R., Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Scholar, Warszawa 2008.

Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, L. Koba, W. Wacławczyk (red.), Wolters Kluwer, Warszawa 2009.

Rezmer J., Jak korzystać z procedur skargowych w traktatowym systemie ochrony praw człowieka ONZ? Źródło: Informator dla ofiar naruszeń, Ministerstwo Sprawiedliwości Departament Praw CzłowiekaOtwiera się w nowym oknie

Wieruszewski R., Gliszczyńska A., Sękowska-Kozłowska K., Komitet Praw Człowieka ONZ. Wybór orzecznictwa, Wolters Kluwer, Warszawa 2009.

Przydatne linki

www.amnesty.org.plOtwiera się w nowym oknie

www.unic.un.org.plOtwiera się w nowym oknie

www.hfhr.plOtwiera się w nowym oknie

www.bip.ms.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.un.orgOtwiera się w nowym oknie

Europejski system ochrony praw człowieka

Siedziba Rady Europy, mieszcząca się w budynku zwanym Pałacem Europy w Strasburgu

Council of Europe, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

Zastanówcie się,

- co jest wyznacznikiem mowy nienawiści,

- które z praw człowieka narusza mowa nienawiści w sieci.

Poszukajcie informacji na temat form cyberprzemocy.

Przeprowadźcie krótką dyskusję w klasie na podany temat:

- Środki masowego przekazu strażnikiem czy zagrożeniem dla przestrzegania praw człowieka na świecie?

Sławomir Łodziński

Problemy dyskryminacji osób należących do mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce (polityka państwa, regulacje prawne i nastawienia społeczne)

„Mowa nienawiści” to odpowiednik angielskiego terminu hate speech – wypowiedzi ustne i pisemne oraz przedstawienia ikoniczne lżące, oskarżające, wyszydzające i poniżające grupy i jednostki z powodów po części od nich niezależnych – takich jak przynależność rasowa, etniczna i religijna, a także płeć, preferencje seksualne, kalectwo czy przynależność do „naturalnej” grupy społecznej, jak mieszkańcy pewnego terytorium, reprezentanci określonego zawodu, mówiący określonym językiem. Jest to upubliczniona przemoc werbalna, wyraz nienawiści kolektywnej, adresowanej do „zbiorowości naturalnych”, wyznaczonych przez rasę, narodowość, płeć i wyznanie, do których nie przynależy się z racji swobodnie wybieranych przekonań.

Problemy dyskryminacji osób należących do mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce (polityka państwa, regulacje prawne i nastawienia społeczne)Otwiera się w nowym oknie

Siedziba Rady Europy, mieszcząca się w budynku zwanym Pałacem Europy w Strasburgu

Council of Europe, licencja: CC BY 3.0

Co potrafię?

- opisać funkcjonowanie uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka;

- ocenić, jaka jest efektywność systemu ochrony praw człowieka ukształtowanego w ramach ONZ;

- wymienić podstawy prawne oraz instytucje i obszary aktywności Unii Europejskiej;

- wyjaśnić, jak doszło do powstania OBWE i czym ta organizacja się zajmuje.

Nauczysz się

- wymieniać organizacje wchodzące w skład europejskiego systemu ochrony praw człowieka i oceniać ich wpływ na jakość życia obywateli UE;

- charakteryzować działalność Rady Europy w kwestii praw człowieka;

- wymieniać katalog praw i wolności zagwarantowanych w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz opisywać jej system kontrolny;

- wyjaśnić, czym jest Karta praw podstawowych Unii Europejskiej oraz jakie prawa i wolności gwarantuje;

- opisywać działania podejmowane przez OBWE w dotyczące praw człowieka.

Charakterystyka systemu europejskiego

Europejski system ochrony praw człowieka powszechnie uznawany jest za najefektywniejszy ze wszystkich systemów regionalnych. Wynika to z dość długiej tradycji kształtowania się idei ochrony praw i wolności na kontynencie europejskim. Duże znaczenie miały też straszliwe doświadczenia II wojny światowej. Po jej zakończeniu demokratyczne państwa Europy Zachodniej zdecydowały się zbudować system ochrony praw człowieka i demokracji oparty na wspólnych wartościach i międzynarodowych organizacjach. Państwa Europy Środkowo-Wschodniej przystąpiły do tego systemu dopiero po 1989 roku.

Europejski system jest wysoce zinstytucjonalizowany. Oznacza to, że na kontynencie europejskim powołane zostały organizacje, które wyznaczają standardy ochrony praw człowieka i kontrolują, czy państwa ich przestrzegają. O zinstytucjonalizowaniu tego systemu świadczy to, że w jego ramach działają aż trzy organizacje: Rada Europy (RE), Unia Europejska (UE) oraz Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Duża efektywność europejskiego systemu ochrony praw człowieka wynika z tego, że państwom udało się wypracować w jego ramach bardzo skuteczne mechanizmy egzekwowania praw. Ponadto wysoka skuteczność europejskiego systemu ochrony praw człowieka wynika z dużej jednorodności politycznej kontynentu. Niemal wszystkie państwa europejskie (wyjątek stanowi Białoruś) zaliczane są obecnie do grona państw demokratycznych. To oczywiście ułatwia przyjmowanie standardów w kwestii praw człowieka, ale wcale nie oznacza, że w Europie nie dochodzi do naruszeń tych praw. Poziom ochrony praw i wolności jednostek jest bardzo zróżnicowany. W  niektórych państwach wynika to z krótkich tradycji demokratycznych.

Oryginalny dokument pierwszej konwencji genewskiej, 1864

Kevin Quinn, Oryginalny dokument pierwszej konwencji genewskiej, 1864, licencja: CC BY 2.0

System ochrony Rady Europy

Rada Europy skupia prawie wszystkie państwa Europy. Jej głównym celem jest utrzymywanie i zwiększanie jedności między jej członkami. Zajmuje się przede wszystkim promocją i ochroną praw człowieka oraz demokracji, a także współpracą w dziedzinie kultury. Rada Europy bardzo często mylona jest z instytucjami Unii Europejskiej: Radą Europejską i Radą Unii Europejskiej, podczas gdy, podobnie jak ONZ, jest ona międzynarodową organizacją rządową.

Rada Europy: członkowie, obserwatorzy i kandydaci

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Legenda

- Ciemnozielony: 10 oryginalnych członków

- Jasnozielony: Przyłączone później

- Żółty: Obserwatorzy w zgromadzeniu Parlamentarnym

- Pomarańczowy: Obserwatorzy w komitecie ministrów

- Czerwony: Oficjalni kandydaci

Rola Rady Europy w ochronie praw człowieka

Rada Europy – jej statut został podpisany 5 maja 1949 r. w Londynie. Rada Europy jest jedną z najstarszych międzynarodowych organizacji rządowych.

Członkostwo – jej członkami jest 47 państw

Cele:

1. Rozwijanie współpracy w dziedzinie ochrony praw człowieka, demokracji i praworządności;

2. Współpraca z innymi organizacjami zaangażowanymi w budowę demokratycznej i bezpiecznej Europy;

3. Wspieranie transformacji politycznej i ekonomicznej w państwach Europy Środkowo-Wschodniej;

4. Współpraca w dziedzinie poszanowania praw mniejszości narodowych;

5. Rozwój współpracy w dziedzinie integracji socjalnej legalnie zamieszkałych migrantów oraz kontroli ruchów migracyjnych.

Najważniejsze organy

Komitet Ministrów – w jego skład wchodzą ministrowie spraw zagranicznych państw członkowskich; jest jedynym organem decyzyjnym. W kwestii praw człowieka Komitet Ministrów uchwala konwencje i dyrektywy kierowane do rządów państw członkowskich.

Zgromadzenie Parlamentarne – jest złożone z przedstawicieli parlamentów narodowych; ma prawo do przyjmowania rezolucji, które są kierowane do państw członkowskich lub innych organizacji międzynarodowych. Zgromadzenie Parlamentarne uchwaliło około 2000 rezolucji – większość tematycznie związana jest z ochroną praw człowieka.

Komisarz Praw Człowieka – urząd ten został utworzony w 1999 roku, w 50. rocznicę utworzenia Rady Europy. Powołano go w związku z trudnościami w wypełnianiu standardów praw człowieka przez kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Do głównych zadań komisarza należą promowanie praw człowieka i edukowanie w tej kwestii. Komisarz jest także uprawniony do składania wizyt w krajach członkowskich, w których dochodzi do naruszeń praw i wolności zagwarantowanych w dokumentach przyjętych przez Radę Europy, oraz sporządzania na tej podstawie raportów. Może też uczestniczyć w sprawach rozpatrywanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Obecnie funkcję tę pełni Nils Muižnieks.

Nils Muižnieks, Komisarz Praw Człowieka, urodził się w Los Angeles, ale jego rodzina pochodzi z Łotwy. W przeszłości pracował jako wykładowca uniwersytecki oraz w Radiu Wolna Europa. Po powrocie na Łotwę został dyrektorem Łotewskiego Centrum ds. Praw Człowieka i Studiów Etnicznych, a następnie kierował Instytutem Badań Społecznych i Politycznych Uniwersytetu Łotewskiego. W 2009 r. został wybrany na stanowisko przewodniczącego Europejskiej Komisji przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji, w 2012 r. został zaś Komisarzem Praw Człowieka.

Saeima, licencja: CC BY-SA 2.0

Konwencje Rady Europy

W kwestii praw człowieka Rada Europy przyjęła kilkadziesiąt konwencji. Najważniejszą z nich jest Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Wśród znaczących dokumentów wymienić należy także:

- Europejską kartę socjalną (1961),

- Europejską konwencję o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu, poniżającemu traktowaniu lub karaniu (1987),

- Europejskie reguły więzienne (1987),

- Europejską kartę języków regionalnych i mniejszościowych (1992),

- Ramową konwencję o ochronie mniejszości narodowych (1995).

W ostatnich latach w pracach Rady Europy pojawiła się również problematyka zwalczania nietolerancji, rasizmu i ksenofobii. Od 1994 roku działa specjalna Europejska Komisja przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji, której celem jest przeciwdziałanie tym niepożądanym zjawiskom.

Od początku lat 90. XX wieku ważną kwestią jest także udzielanie pomocy nowym demokracjom. Rada Europy pomaga krajom w tworzeniu konstytucji, przeprowadza szkolenia prawników, urzędników państwowych, wzmacnia państwa w wypełnianiu standardów ochrony praw człowieka, w tym mniejszości narodowych, wspiera działalność organizacji pozarządowych.

Sala obrad plenarnych Rady Europy

Adrian Grycuk, Sala obrad plenarnych Rady Europy, licencja: CC BY-SA 3.0

Europejska konwencja praw człowieka

Państwa, które podpisały Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,

Cj73, licencja: CC BY-SA 4.0[online], dostępny w internecie: wikimedia

Europejska konwencja praw człowieka jest umową międzynarodową zawartą przez państwa należące do Rady Europy, a jej podpisanie jest warunkiem członkostwa w tej organizacji. Dokument ten nawiązuje do katalogu praw i wolności zawartych w Powszechnej deklaracji praw człowieka. Dlatego nie jest najważniejsze to, jakie prawa i wolności gwarantuje, lecz ustanowienie procedury kontrolnej, która umożliwia żądanie zaprzestania naruszania praw, przywrócenia stanu zgodnego z nimi, a także przyznanie odpowiedniego zadośćuczynienia finansowego osobom poszkodowanym.

Postanowienia Konwencji

Najważniejszą umową przyjętą przez Radę Europy w kwestii praw człowieka jest Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, zwana też Europejską konwencją praw człowieka (EKPC). Została ona podpisana w Rzymie 4 listopada 1950 roku, a weszła w życie 3 września 1953 roku. Przyjęły ją wszystkie państwa członkowskie Rady Europy. Jest to bowiem jeden z warunków członkostwa w tej organizacji. Katalog praw i wolności zagwarantowanych w EKPC obejmuje prawa obywatelskie i polityczne.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Nieliczne z praw i wolności zagwarantowanych w konwencji to prawa absolutne.

Prawa absolutne zagwarantowane w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności:

- wolność od niewolnictwa i pracy przymusowej,

- wolność od tortur, nieludzkiego, poniżającego traktowania lub karania (art. 3),

- zasada, że prawo nie działa wstecz w odniesieniu do prawa karnego (art. 7).

Pozostałe prawa i wolności podlegają ograniczeniom, m.in. ze względu na bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, ochronę praw i wolności innych osób, ochronę zdrowia i moralności. Państwa-strony konwencji mogą wprowadzać ograniczenia na podstawie ustawy i tylko wtedy, kiedy jest to konieczne w społeczeństwie demokratycznym. Art. 15 zawiera klauzulę derogacyjną, zgodnie z którą: „W przypadku wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu każda z Wysokich Układających się Stron może podjąć środki uchylające stosowanie zobowiązań wynikających z Konwencji w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji pod warunkiem, że środki te nie są sprzeczne z innymi zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego”. Na podstawie art. 15 ust. 2 państwo nie może uchylić zobowiązań wynikających z art. 2 (prawo do życia), art. 3 (wolność od tortur, nieludzkiego, poniżającego traktowania lub karania), art. 4 ust. 1 (zakaz trzymania w niewoli lub poddaństwie) oraz art. 7 (zakaz wstecznego stosowania prawa karnego).

Konwencja została uzupełniona kilkunastoma protokołami dodatkowymi: część z nich zmienia zasady funkcjonowania mechanizmu kontrolnego, inne wprowadzają dodatkowe prawa i wolności.

Katalog praw i wolności gwarantowanych przez Europejską konwencję praw człowieka i protokoły dodatkowe

EKPC (1950)

- prawo do życia (art. 2),

- zakaz tortur (art. 3),

- zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej (art. 4),

- prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5),

- prawo do rzetelnego procesu sądowego (art. 6),

- zakaz karania bez ustawy (art. 7),

- poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego (art. 8),

- wolność myśli, sumienia i wyznania (art. 9),

- wolność słowa (art. 10),

- wolność zrzeszania się i stowarzyszania (art. 11),

- prawo do zawarcia związku małżeńskiego (art. 12),

- prawo do skutecznego środka odwoławczego (art. 13),

- zakaz dyskryminacji przy korzystaniu z praw i wolności EKPC (art. 14).

Protokoły dodatkowe

Protokół nr 1 (1952)

- prawo do nauki,

- ochrona własności prywatnej,

- prawo do wolnych wyborów.

Protokół nr 4 (1963)

- zakaz pozbawiania wolności za długi,

- prawo swobodnego poruszania się,

- zakaz wydalania własnych obywateli,

- zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców.

Protokół nr 6 (1983)

- zakaz kary śmierci w czasie pokoju.

Protokół nr 7 (1984)

- gwarancje proceduralne przy wydalaniu cudzoziemców,

- prawo do odwołania w sprawach karnych,

- odszkodowanie za niesłuszne skazanie,

- zakaz ponownego sądzenia lub karania,

- równość małżonków w sferze cywilnoprawnej.

Protokół nr 12 (2000 r.)

- ogólny zakaz dyskryminacji.

Protokół nr 13 (2002)

- całkowity zakaz kary śmierci (także w czasie wojny).

Zgodnie z art. 1 z praw i wolności zagwarantowanych w konwencji mogą korzystać wszystkie osoby, które znajdą się pod jurysdykcją państwa-strony konwencji. Z praw i wolności zagwarantowanych w konwencji korzystają nie tylko obywatele danego państwa, ale także cudzoziemcy, czyli obywatele innych państw, oraz bezpaństwowcy.

Mechanizm kontrolny

Gmach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu

Ralf Roletschek, Gmach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, licencja: CC BY 3.0

Organem kontrolnym konwencji jest Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC). Został on utworzony w celu zapewnienia przestrzegania praw i wolności zagwarantowanych w EKPC i jej protokołach dodatkowych. Trybunał orzeka we wszystkich sprawach dotyczących interpretacji i stosowania konwencji oraz wydaje opinie doradcze na wniosek Komitetu Ministrów Rady Europy. Jego siedziba znajduje się w Strasburgu (Francja).

Trybunał składa się z sędziów – po jednym z każdego państwa-strony konwencji. Polskim sędzią jest obecnie prof. Krzysztof Wojtyczek.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Sędziów Trybunału wybiera Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy z listy kandydatów przedstawionych przez poszczególne państwa. Zgodnie z postanowieniami konwencji kandydaci powinni być ludźmi o najwyższym poziomie moralnym i  posiadać kwalifikacje do sprawowania wysokiego urzędu sędziowskiego albo być prawnikami o uznanej kompetencji. Sędziowie pełnią swe funkcje niezależnie od państw, we własnym imieniu.

Warunki dopuszczalności skargi indywidualnej przed ETPC:

- państwo, przeciwko któremu składamy skargę, musi być stroną konwencji; jeśli skarga dotyczy któregoś z praw zagwarantowanych w protokołach dodatkowych, musimy upewnić się, że państwo jest stroną tego protokołu;

- skargę może złożyć każda osoba, która znalazła się pod jurysdykcją państwa;

- skargę może wnieść osoba fizyczna, grupa osób bądź organizacja pozarządowa;

- skarga musi dotyczyć naruszenia praw zagwarantowanych w konwencji bądź protokołach dodatkowych;

- skarga nie może być anonimowa;

- skarga może być wniesiona po wyczerpaniu drogi sądowej w systemie prawa krajowego;

- musi zostać złożona w przewidzianym terminie (6 miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji w sprawie);

- nie może być rozpatrywana przez inny organ międzynarodowy.

Państwo-strona konwencji nie może podejmować żadnych działań utrudniających jednostkom i organizacjom złożenie skargi.

Postępowanie przed ETPC odbywa się w trzech zasadniczych fazach:

- badanie warunków dopuszczalności skargi,

- badanie i ustalanie faktów związanych ze skargą oraz próba polubownego załatwienia sprawy,

- jeśli strony nie dojdą do porozumienia, następuje wydanie orzeczenia stwierdzającego, czy doszło do naruszenia postanowień konwencji.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Strony postępowania zobowiązane są do przedkładania wszelkich informacji oraz dokumentów, o które ETPC się zwróci. Może także, w sprawach szczególnie skomplikowanych, zażądać, aby strony postępowania były reprezentowane przez adwokatów. W takich sytuacjach postępowanie toczy się w Strasburgu. Skarżący ma prawo do otrzymania bezpłatnej pomocy prawnej. Orzeczenia Trybunału są jawne i wiążące dla stron.

Skargę wysyłamy pod adres: The Registrar European Court of Human Rights Council of Europe F - 67075 Strasbourg Cedex

Od początku lat 90. XX wieku wzrasta liczba skarg indywidualnych wnoszonych do ETPC. Jest to konsekwencja przyjęcia do Rady Europy państw Europy Środkowo-Wschodniej. W ostatnich latach do Trybunału napływało około 60–65 tys. skarg rocznie. Jest to ogromna liczba, dlatego okres oczekiwania na rozpatrzenie sprawy jest dość długi i trwa kilkanaście miesięcy. W 2012 roku ETPC podjął decyzje w około 88 tys. spraw. Ponad 86 tys. spraw po przeanalizowaniu nie spełniało warunków dopuszczalności skargi i zostało odrzuconych. Statystyki ostatnich lat pokazują, że Trybunał wydaje około 900–1600 orzeczeń rocznie. Najwięcej spraw jest wnoszonych przeciwko Federacji Rosyjskiej oraz Turcji.

Ochrona praw podstawowych w Unii Europejskiej

Emily O’Reilly, Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich, zwany Ombudsmanem

domena publiczna

Zakres ochrony praw podstawowych

Początkowo wspólnoty europejskie nie zajmowały się ochroną praw człowieka. Działania organizacji skoncentrowane były na integracji ekonomicznej. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku kwestia ochrony praw człowieka pojawiła się w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Stopniowo wzrost zainteresowania problematyką praw człowieka nastąpił również wśród innych organów wspólnotowych. Największym orędownikiem wprowadzenia do polityk wspólnotowych zagadnień praw człowieka był Parlament Europejski.

Duże znaczenie dla ochrony praw człowieka miało powołanie na podstawie traktatu z Maastricht Unii Europejskiej. W jego preambule państwa członkowskie potwierdziły swoje przywiązanie do zasad wolności, demokracji i poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności oraz rządów prawa. Odwołały się też do Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Bardzo ważne dla ochrony praw człowieka było ustanowienie obywatelstwa UE oraz powołanie Rzecznika Praw Obywatelskich UE.

Przełomowe znaczenie dla ochrony praw człowieka w Unii Europejskiej miało przyjęcie traktatu amsterdamskiego. Zapisano w nim, że: „Unia jest ustanowiona na zasadach wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności oraz praworządności, na zasadach, które są wspólne dla Państw Członkowskich”. Oprócz zasad w postanowieniach traktatu znalazła się również możliwość nakładania sankcji na państwa członkowskie, które te zasady naruszają. Na podstawie traktatu Unia została zobowiązana do podejmowania działań mających na celu zwalczanie dyskryminacji ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, przekonania religijne, wyznanie, inwalidztwo, wiek oraz orientację seksualną, a także do promowania równości szans kobiet i mężczyzn.

W 2000 roku na szczycie w Nicei przyjęto najważniejszy dla Unii Europejskiej dokument – Kartę praw podstawowych.

Zgodnie z obowiązującymi obecnie traktatami (Traktat o Unii Europejskiej i Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej) „Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn”. Ochrona praw człowieka jest obecnie jednym z podstawowych celów Unii Europejskiej. Ważne jest ponadto, że problematyka ochrony praw człowieka stała się elementem polityki zagranicznej UE. W Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej znajdują się liczne przepisy dotyczące ochrony danych osobowych, zakazu dyskryminacji, ochrony praw konsumenta, praw wynikających z obywatelstwa UE oraz statusu kościołów, stowarzyszeń i wspólnot religijnych, organizacji światopoglądowych i niewyznaniowych.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Warto też podkreślić, że tytuł II Traktatu o Unii Europejskiej „Postanowienia o zasadach demokratycznych” wśród zasad funkcjonowania unijnych instytucji wymieniał: zasadę demokratycznej równości, zasadę demokracji przedstawicielskiej, zasadę demokracji uczestniczącej, współpracę z partnerami społecznymi i prowadzenie dialogu społecznego. Na szczególną uwagę zasługuje zapis art. 11, zgodnie z którym: „Obywatele Unii w liczbie nie mniejszej niż milion, mający obywatelstwo znacznej liczby Państw Członkowskich, mogą podjąć inicjatywę zwrócenia się do Komisji Europejskiej o przedłożenie, w ramach jej uprawnień, odpowiedniego wniosku w sprawach, w odniesieniu do których, zdaniem obywateli, stosowanie Traktatów wymaga aktu prawnego Unii”. Zapis ten nadaje obywatelom Unii prawo inicjatywy uchwałodawczej.

Karta praw podstawowych

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej została przyjęta na szczycie w Nicei (6–7 grudnia 2000 roku).

Ważne!

Karta praw podstawowych zawiera katalog praw politycznych, społecznych i ekonomicznych sklasyfikowanych w tytułach (rozdziałach): Godność, Wolność, Równość, Solidarność, Obywatelstwo i Sprawiedliwość.

Katalog ów z jednej strony potwierdza prawa i wolności zagwarantowane we wcześniejszych dokumentach międzynarodowych z dziedziny praw człowieka, takich jak: Powszechna deklaracja praw człowieka, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności czy Europejska karta socjalna, z drugiej natomiast uwzględniono w niej prawa gwarantowane w systemie prawa wspólnotowego oraz prawa dotąd nieznane, jak np. zakaz klonowania jednostek ludzkich. W art. 51 zapisano, że przy realizacji prawa unijnego postanowienia Karty obowiązują zarówno organy i instytucje Unii, jak i państwa członkowskie.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Decyzja o opracowaniu Karty praw podstawowych zapadła na posiedzeniu Rady Europejskiej w Kolonii w dniach 3–4 czerwca 1999 roku. Ustalono, że Karta powinna zawierać katalog podstawowych praw i wolności, wynikających m.in. z Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Europejskiej karty socjalnej i tradycji konstytucyjnych państw członkowskich oraz zasad prawa wspólnotowego. W pracach nad Kartą uczestniczyli przedstawiciele rządów państw członkowskich (jeden reprezentant z każdego państwa), przedstawiciel Przewodniczącego Komisji Europejskiej, 16 członków Parlamentu Europejskiego, 30 członków parlamentów państw członkowskich oraz w randze obserwatorów: przedstawiciel Trybunału Sprawiedliwości oraz dwóch przedstawicieli Rady Europy.

Sprzeciw części państw członkowskich spowodował, że początkowo zrezygnowano z nadania Karcie mocy prawnej. Oznaczało to, że Karta była deklaracją o charakterze politycznym.

Taki stan trwał do 1 grudnia 2009 roku, czyli do wejścia w życie traktatu lizbońskiego. Dokument ten nadał bowiem Karcie moc równą traktatom (Traktatowi o Unii Europejskiej i Traktatowi o funkcjonowaniu Unii Europejskiej). Oznacza to, że Karta praw podstawowych jest dokumentem prawnie wiążącym. Należy jednak pamiętać, że Wielka Brytania i Polska dołączyły do traktatu lizbońskiego specjalny protokół (tzw. protokół brytyjski). Na jego podstawie obydwa kraje ograniczyły stosowanie Karty praw podstawowych.

Prawa i wolności zagwarantowane w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej

Tytuł I: Godność

- zasada poszanowania godności człowieka,

- prawo do życia,

- prawo człowieka do integralności,

- zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania,

- zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej.

Tytuł II: Wolności

- prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego,

- poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego,

- ochrona danych osobowych,

- prawo do zawarcia małżeństwa i prawo do założenia rodziny,

- wolność myśli, sumienia i religii,

- wolność wypowiedzi i informacji,

- wolność zgromadzeń i stowarzyszeń,

- wolność sztuki i nauki,

- prawo do nauki,

- wolność wyboru zawodu i prawo do podejmowania pracy,

- wolność prowadzenia działalności gospodarczej,

- prawo własności,

- prawo do azylu,

- ochrona w przypadku usunięcia z terytorium państwa, wydalenia lub ekstradycji.

Tytuł III: Równość

- równość wobec prawa,

- niedyskryminacja,

- różnorodność kulturowa, religijna i językowa,

- równość kobiet i mężczyzn,

- prawa dziecka,

- prawa osób w podeszłym wieku,

- integracja osób niepełnosprawnych.

Tytuł IV: Solidarność

- prawo pracowników do informacji i konsultacji w ramach przedsiębiorstwa,

- prawo do rokowań i działań zbiorowych,

- prawo dostępu do pośrednictwa pracy,

- ochrona w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia z pracy,

- należyte i sprawiedliwe warunki pracy,

- zakaz pracy dzieci i ochrona młodocianych w pracy,

- życie rodzinne i zawodowe,

- zabezpieczenie społeczne i pomoc społeczna,

- ochrona zdrowia,

- dostęp do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym,

- ochrona środowiska,

- ochrona konsumentów.

Tytuł V: Prawa obywatelskie

- prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego,

- prawo głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych,

- prawo do dobrej administracji,

- prawo dostępu do dokumentów

- Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich,

- prawo petycji,

- swoboda przemieszczania się i pobytu,

- opieka dyplomatyczna i konsularna.

Tytuł VI: Wymiar sprawiedliwości

- prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu,

- domniemanie niewinności i prawo do obrony,

- zasady legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary,

- zakaz ponownego sądzenia lub karania w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary,

Tytuł VII: Postanowienia ogólne dotyczące wykładni i stosowania Karty praw podstawowych

Ludzki wymiar OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Wiedeń

Immanuel Giel, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Wiedeń, domena publiczna

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) jest organizacją międzynarodową, której celem jest zapobieganie konfliktom na terenie Europy. Powstała w wyniku przekształcenia Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE) w organizację, która stawi czoła wyzwaniom XXI wieku.

Gdy mówimy o „ludzkim wymiarze” OBWE, mamy na myśli aktywność państw w ramach Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (a następnie Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie) na rzecz ochrony praw człowieka. Z dniem 1 stycznia 1995 r. KBWE została przekształcona w OBWE. Od początku procesu KBWE prawa człowieka były ściśle powiązane z zagadnieniami bezpieczeństwa i współpracy. Państwa europejskie oraz Stany Zjednoczone i Kanada podpisały 1 sierpnia 1975 roku Akt Końcowy KBWE. Zapisano w nim m.in. zasadę poszanowania praw człowieka. Do 1989 roku prawa człowieka w rokowaniach KBWE były płaszczyzną konfrontacji pomiędzy państwami socjalistycznymi a państwami Zachodu, a nie współpracy. Zasadnicze zmiany przyniósł koniec lat 80. XX wieku. W latach 1986–1989 w Wiedniu odbyła się konferencja przeglądowa KBWE, na której po raz pierwszy państwom socjalistycznym i kapitalistycznym udało się przyjąć mechanizmy kontroli w dziedzinie praw człowieka. Opierały się one na wymianie informacji pomiędzy państwami oraz prowadzeniu negocjacji dwustronnych w sprawach dotyczących praw człowieka. Od 1989 roku odbyło się także wiele spotkań specjalistycznych poświęconych prawom człowieka, m.in. w  Paryżu (1989), Kopenhadze (1990) oraz Moskwie (1991).

Przełom lat 80. i 90. XX wieku przyniósł wiele zmian politycznych i ekonomicznych w Europie. W ich konsekwencji modyfikacji uległy funkcje KBWE. Z pola rywalizacji międzyblokowej przekształciła się ona w forum współpracy. KBWE w swej działalności koncentrowała się na zapobieganiu konfliktom o charakterze narodowościowym i etnicznym. Przestrzeganie praw człowieka było tu głównym problemem. Na początku lat 90. ubiegłego stulecia w KBWE powstały pierwsze instytucje zajmujące się prawami człowieka. Były to utworzone w 1990 r. Biuro Wolnych Wyborów, przekształcone następnie w Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, oraz powołany w 1992 roku Wysoki Komisarz OBWE do spraw Mniejszości Narodowych. W 1997 roku w strukturze OBWE utworzono instytucję Przedstawiciela do spraw Wolności Mediów, która zajmuje się kontrolą przestrzegania przez państwa członkowskie standardów w zakresie wolności środków masowego przekazu.

Najważniejszą obecnie instytucją OBWE w kwestii praw człowieka jest Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ang. Office for Democratic Institutions and Human Rights, ODIHR). Biuro monitoruje stan przestrzegania praw człowieka we wszystkich 57 państwach członkowskich OBWE. Jego przedstawiciele prowadzą misje obserwacyjne wyborów w państwach członkowskich i ujawniają opinii publicznej wszelkie nieprawidłowości w ich przeprowadzaniu. Ponadto Biuro organizuje liczne szkolenia i konferencje. Jego siedziba znajduje się w Warszawie.

Na uwagę zasługuje też działalność Wysokiego Komisarza do spraw Mniejszości Narodowych. Aktywność tej instytucji przyczyniła się do osłabienia wielu napięć na tle narodowościowym, m.in. w Rumunii, na Słowacji czy w krajach bałtyckich. Obecnie funkcję tę sprawuje Astrid Thors.

Działalność OBWE w zakresie ludzkiego wymiaru opiera się na zobowiązaniach o charakterze politycznym, a nie prawnym, co zasadniczo odróżnia tę organizację od innych systemów ochrony (np. w ramach Rady Europy czy ONZ). Ponadto w OBWE ochrona praw człowieka powiązana jest z problemami bezpieczeństwa międzynarodowego, rozwoju gospodarczego czy kultury.

Podsumowanie

Europejski system ochrony praw człowieka, obok amerykańskiego i afrykańskiego, jest jednym z regionalnych systemów ochrony praw człowieka. Spośród tych systemów jest zdecydowanie najbardziej rozbudowany instytucjonalnie i najefektywniejszy. Najważniejszą rolę w europejskim systemie odgrywa Rada Europy – w jej ramach przyjęto Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, na której podstawie utworzono Europejski Trybunał Praw Człowieka. Oparcie systemu ochrony praw człowieka na międzynarodowym sądzie rozpatrującym skargi indywidualne i państwowe okazało się nie tylko pionierskim rozwiązaniem w skali globalnej, lecz też rozwiązaniem, które jest kopiowane w innych regionalnych systemach ochrony praw człowieka.

Ćwiczenie 2

Porównaj katalog praw i wolności osobistych i politycznych zagwarantowanych w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz Karcie praw podstawowych UE. Sporządź listę praw i wolności wspólnych dla obydwu dokumentów.

Ćwiczenie 3

Przeczytaj uważnie fragment Aktu Końcowego KBWE, w którym zamieszczona została zasada poszanowania praw człowieka. Sporządź katalog działań, jakie miały podjąć państwa w celu realizacji tej zasady. Odpowiedz na pytanie: Czy państwa socjalistyczne w latach 70. i 80. XX wieku podejmowały takie działania?

Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) sporządzony w Helsinkach dnia 1 sierpnia 1975 r.

Deklaracja zasad rządzących wzajemnymi stosunkami między Państwami uczestniczącymi

VII. Poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności, włączając w to wolność myśli, sumienia, religii lub przekonań.

Państwa uczestniczące będą szanować prawa człowieka i podstawowe wolności, włączając w to wolność myśli, sumienia, religii lub przekonań każdego bez względu na różnicę rasy, płci, języka lub religii. Będą one popierać i zachęcać do efektywnego korzystania z obywatelskich, politycznych, ekonomicznych, społecznych, kulturalnych i innych praw i wolności, które wynikają wszystkie z przyrodzonej godności ludzkiej osoby i mają podstawowe znaczenie dla jej swobodnego i pełnego rozwoju. W tych ramach Państwa uczestniczące będą uznawać i szanować wolność jednostki w zakresie wyznawania i praktykowania, indywidualnie lub wespół z innymi, religii lub przekonań zgodnie z nakazami jej własnego sumienia. Państwa uczestniczące, na których terytorium znajdują się mniejszości narodowe, będą szanować prawo osób, należących do takich mniejszości, do równości wobec prawa, dadzą im pełną możliwość rzeczywistego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności i w ten sposób będą chronić ich uzasadnione interesy w tej dziedzinie. Państwa uczestniczące uznają powszechne znaczenie praw człowieka i podstawowych wolności, których poszanowanie jest istotnym czynnikiem pokoju, sprawiedliwości i dobrobytu, niezbędnych do zapewnienia rozwoju przyjaznych stosunków i współpracy między nimi, jak również między wszystkimi państwami. Będą one niezmiennie w swych wzajemnych stosunkach szanować te prawa i wolności i będą podejmować wysiłki, wspólnie i indywidualnie, włączając w to współpracę z Organizacją Narodów Zjednoczonych, w celu popierania ich powszechnego i efektywnego poszanowania. Potwierdzają one prawo jednostki do zaznajomienia się z jej prawami i obowiązkami w tej dziedzinie i postępowania zgodnie z nimi. W dziedzinie praw człowieka i podstawowych wolności Państwa uczestniczące będą postępować zgodnie z celami i zasadami Karty Narodów Zjednoczonych i z Powszechną deklaracją praw człowieka. Będą one również wypełniać obowiązki określone w deklaracjach i porozumieniach międzynarodowych w tej dziedzinie, włączając w to m.in. Międzynarodowe pakty praw człowieka, jeśli są one nimi związane.

Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) sporządzony w Helsinkach dnia 1 sierpnia 1975 r..

Ćwiczenie 4

Znajdź w internecie przykład sprawy wniesionej do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko Polsce. Opisz sprawę i wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Ćwiczenie 5

W źródłach ogólnodostępnych wyszukaj przyczyny sceptycznego stanowiska rządu Jarosława Kaczyńskiego i prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w stosunku do Karty praw podstawowych.

Ćwiczenie 6

Przeczytaj uważnie tekst i wstaw brakujące nazwy.

Europejski system ochrony praw człowieka tworzą trzy instytucje: Rada Europy, Unia Europejska i    . W Radzie Europy w 1999 r. powołany został urząd    . W organizacji tej najważniejszym dokumentem dotyczącym praw człowieka jest    . Organem kontrolnym konwencji jest    . Siedziba Trybunału znajduje się w    .

W Unii Europejskiej kluczowym dokumentem gwarantującym prawa i wolności jest    . Państwa członkowskie Unii przyjęły ją w 2000 r. na szczycie w    . Na podstawie     Karta uzyskała moc prawnie wiążącą.

Panstwa uczestniczące w KBWE podpisały     1 sierpnia 1975 r. W dokumencie tym zapisano m.in. zasadę poszanowania praw człowieka. W latach 1986–1989 r. w     odbyła się konferencja przeglądowa KBWE, na której przyjęto pierwszy mechanizm kontroli w dziedzinie praw człowieka w KBWE. Najważniejszą instytucją zajmującą się prawami człowieka w OBWE jest    . Jego siedziba znajduje się w    .

traktatu lizbońskiego     Europejski Trybunał Praw Człowieka     Strasburgu     Nicei     Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka     Warszawie     Karta praw podstawowych     Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności     Wrocławiu     Akt Końcowy     Wiedniu     Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie     Komisarza Praw Człowieka

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Przyporządkuj wydarzenie do odpowiedniej daty.

1949

1961

1975

1987

1995

1999

2000

1949

1956

1963

1970

1977

1984

1991

1998

1

Przyjęcie Europejskiej konwencji o zapobieganiu torturom

2

Utworzenie w RE urzędu Wysokiego Komisarza Praw Człowieka

3

Przyjęcie Ramowej konwencji o ochronie mniejszości narodowych

4

Przyjęcie Aktu Końcowego KBWE

5

Przyjęcie Europejskiej karty socjalnej

6

Przyjęcie Karty praw podstawowych

7

Utworzenie Rady Europy

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Przypisz instytucję do odpowiedniej organizacji międzynarodowej.

Rada Europy

Organizacje Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

Przenieś element.Wysoki Komisarz Praw Człowieka

Przenieś element.Europejski Trybunał Praw Człowieka

Przenieś element.Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka

Przenieś element.Wysoki Komisarz ds. Mniejszości Narodowych

Przenieś element.Komitet Ministrów

Przenieś element.Zgromadzenie Parlamentarne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura uzupełniająca

Gronowska B., Europejski Trybunał Praw Człowieka: w poszukiwaniu efektywnej ochrony praw jednostki, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, Toruń 2011.

Jaskiernia J., Efektywność europejskiego systemu ochrony praw człowieka: ewolucja i uwarunkowania europejskiego systemu ochrony praw człowieka, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2012.

Kalisz A., Leszczyński L., Liżewski B., Wykładnia prawa, model ogólny a perspektywa europejskiej konwencji praw człowieka i prawa Unii Europejskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2011.

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. I i II, L. Garlicki (red.), Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010 i 2011.

Sozański J., Prawa człowieka w Unii Europejskiej: (po Traktacie Lizbońskim), Polskie Wydawnictwo Prawnicze PWP „Iuris”, Warszawa–Poznań 2013.

Przydatne linki

www.osce.orgOtwiera się w nowym oknie

www.bip.ms.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.europa.eu/poOtwiera się w nowym oknie

www.eeas.europa.euOtwiera się w nowym oknie

www.hub.coe.intOtwiera się w nowym oknie

www.conventions.coe.intOtwiera się w nowym oknie

www.echr.coe.intOtwiera się w nowym oknie

www.hfhr.plOtwiera się w nowym oknie

Organizacje pozarządowe chroniące prawa człowieka

Pomoc amerykańskiego wojska w Pakistanie. Umieszczony numer pozwala szybko zorientować się w potrzebnej pomocy

Mike Buytas, licencja: CC 0

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: badanie CBOS (www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2014/K_060_14.PDF), licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

Wypiszcie najważniejsze problemy swojego środowiska, osiedla lub miejscowości.

Zastanówcie się,

- w jakim stopniu przedstawione problemy mają bezpośredni wpływ na realizację waszych praw i potrzeb,

- czy możecie przyczynić się do rozwiązania przedstawionych problemów. Jeżeli tak, to w jaki sposób.

Przeprowadźcie w szkole ankietę dotyczącą aktywności społecznej waszych rówieśników. Porównajcie uzyskane wyniki z badaniami przeprowadzonymi przez Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS). Zastanówcie się, jakie czynniki mają wpływ na aktywność lub bierność społeczną młodych ludzi w Polsce.

Pomoc amerykańskiego wojska w Pakistanie. Umieszczony numer pozwala szybko zorientować się w potrzebnej pomocy

Mike Buytas, licencja: CC 0

Co potrafię?

- zdefiniować pojęcia organizacji międzynarodowej rządowej i pozarządowej oraz wskazać różnice między nimi;

- sklasyfikować międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka i opisać, jak one funkcjonują;

- wymienić katalog podstawowych praw i wolności człowieka.

Nauczysz się

- charakteryzować funkcje organizacji pozarządowych dotyczących praw człowieka;

- opisywać, za pomocą jakich metod działają organizacje pozarządowe;

- charakteryzować działalność wybranych organizacji pozarządowych krajowych i międzynarodowych.

Funkcje organizacji pozarządowych w kwestii praw człowieka

Obok norm prawnych i różnych instytucji na straży praw człowieka stoją organizacje pozarządowe. Odgrywają one niezwykle istotne role w ochronie praw człowieka. Intensywny rozwój organizacji pozarządowych w tym sektorze nastąpił w ciągu ostatnich 50–60 lat.

Human Rights Watch (HRW) to pozarządowa organizacja zajmująca się ochroną praw człowieka

Mononomic, Human Rights Watch (HRW) to pozarządowa organizacja zajmująca się ochroną praw człowieka, licencja: CC 0

Funkcje organizacji pozarządowych w dziedzinie praw człowieka

- funkcja regulacyjna – polega na współtworzeniu lub tworzeniu przez organizacje norm prawnych (ustaw, konwencji międzynarodowych) oraz pewnych moralnych wzorców postępowania. Organizacje pozarządowe nakłaniają rządy państw do ratyfikacji konwencji i przyjmowania instrumentów służących ochronie praw człowieka;

- funkcja kontrolna – to tworzenie specjalnych mechanizmów obserwacji i weryfikacji, w jakim zakresie państwa przestrzegają praw i wolności. Organizacje pozarządowe tworzą swego rodzaju systemy inspekcji i zbierają informacje o naruszeniach praw człowieka;

- funkcja informacyjna – na podstawie zebranych materiałów organizacje pozarządowe informują organy krajowe i międzynarodowe oraz opinię publiczną o naruszeniach praw człowieka;

- funkcja promocyjno-edukacyjna – jest związana z rozpowszechnianiem idei ochrony praw i wolności.

Jak działają organizacje pozarządowe?

Organizacje pozarządowe wywierają oddolną presję na poszczególne państwa oraz organizacje międzynarodowe. W wielu wypadkach ich działalność jest niezwykle skuteczna. Dziś trudno nawet wyobrazić sobie funkcjonowanie systemu ochrony praw człowieka, czy to na poziomie krajowym, czy międzynarodowym, bez udziału organizacji pozarządowych. W wielu sytuacjach pozostają one jedynymi bezstronnymi aktorami i w przeciwieństwie do państw rzadziej ulegają presjom politycznym czy ekonomicznym.

Organizacje pozarządowe gromadzą informacje o naruszeniach praw człowieka, a następnie informują o tym opinię publiczną i odpowiednie instytucje.

Metody stosowane przez organizacje pozarządowe:

- działanie w charakterze grupy nacisku w kręgach politycznych – parlamentarnych i rządowych,

- udzielanie pośredniej i bezpośredniej pomocy ofiarom naruszeń praw człowieka,

- składanie skarg do instytucji międzynarodowych działających na podstawie konwencji stojących na straży praw człowieka,

- prowadzenie własnych śledztw,

- analiza sytuacji praw człowieka w poszczególnych krajach czy regionach,

- wysyłanie swoich przedstawicieli na procesy sądowe,

- organizowanie publicznych debat, kampanii, publikowanie raportów.

Bez działalności organizacji pozarządowych najprawdopodobniej nigdy nie usłyszelibyśmy o takich naruszeniach praw człowieka, jak stosowanie tortur czy tajne więzienia Centralnej Agencji Wywiadowczej (Central Intelligence Agency, CIA). Ponadto organizacje pozarządowe zbierają cenne dane statystyczne, m.in. dotyczące wykonanych wyroków kary śmierci. Do ich zadań należy także wywieranie wpływu na system edukacji w poszczególnych krajach i podnoszenie świadomości w zakresie praw człowieka.

Ważne!

Działalność organizacji pozarządowych jest szczególnie istotna w państwach niedemokratycznych. W nich bowiem dochodzi do najpoważniejszych naruszeń praw człowieka, w nich też informacje o naruszeniach są najstaranniej ukrywane.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Organizacje pozarządowe (krajowe i międzynarodowe) bardzo chętnie współpracują z organizacjami rządowymi.

Dzięki tej współpracy odnoszą wiele korzyści. Wśród nich możemy wymienić:

- możliwość wywierania wpływu na rozwój prawa międzynarodowego w dziedzinie praw człowieka,

- możliwość wywierania wpływu na państwa, które są członkami organizacji,

- możliwość wywierania wpływu na organy samej organizacji,

- możliwość prezentacji swojego stanowiska oraz osiągnięć organizacji.

Dzięki współpracy z organizacjami rządowymi trzeci sektor odniósł wiele sukcesów:

- Uczestnictwo (wtedy jeszcze niezbyt liczne) organizacji pozarządowych w konferencji założycielskiej ONZ w San Francisco w 1945 roku wpłynęło na dokonanie odpowiednich zapisów dotyczących ochrony praw człowieka w Karcie Narodów Zjednoczonych.

- W trakcie Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu w 1993 roku, dzięki aktywności działaczy organizacji pozarządowych (zwłaszcza Amnesty International oraz Human Rights Watch), udało się podjąć decyzję dotyczącą utworzenia w ONZ instytucji Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Praw Człowieka.

- W dużej mierze za sprawą organizacji pozarządowych ustanowiono Międzynarodowy Trybunał Karny.

To tylko nieliczne przykłady aktywności trzeciego sektora, dzięki której standardy ochrony praw człowieka uległy poprawie.

Przykłady działalności organizacji pozarządowych

Obecnie istnieje wiele organizacji pozarządowych. Niektóre z nich działają na rzecz przestrzegania konkretnego prawa czy wolności (np. wolności wypowiedzi), inne mają szersze cele i działają na rzecz ochrony całej generacji praw. Poniżej przedstawiamy kilka organizacji pozarządowych (międzynarodowych i krajowych), które działają na rzecz ochrony praw człowieka.

Pomoc udzielana przez Polski Czerwony Krzyż

domena publiczna

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca jest organizacją humanitarną. Zajmuje się ochroną praw człowieka w czasie konfliktów zbrojnych i klęsk żywiołowych (np. kataklizmów, epidemii). Organizacja została utworzona z inicjatywy Szwajcara – Henriego Dunanta. Wstrząśnięty widokiem tysięcy żołnierzy rannych w bitwie pod Solferino (1859) rozpoczął działania zmierzające do utworzenia organizacji, która niosłaby pomoc wszystkim rannym, niezależnie od ich przynależności państwowej. Do dziś zasada bezstronności pozostaje jedną z podstawowych zasad organizacji.

Struktura Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca:

- Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (MKCK),

- Międzynarodowa Federacja Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca,

- krajowe stowarzyszenia Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca.

W Statucie Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca zapisano, że wszystkie elementy struktury „(…) stanowią łącznie światowy ruch humanitarny, którego posłannictwem jest zapobieganie ludzkim cierpieniom i łagodzenie ich wszędzie, gdzie one występują, ochrona życia i zdrowia oraz działanie na rzecz poszanowania istoty ludzkiej, zwłaszcza w czasie konfliktu zbrojnego i w innych sytuacjach zagrożenia, praca na rzecz zapobiegania chorobom oraz podnoszenia zdrowotności i opieki społecznej, popieranie dobrowolnego niesienia pomocy oraz stałej gotowości członków Ruchu do niesienia pomocy, jak również powszechnego poczucia solidarności z tymi, którzy potrzebują pomocy i ochrony ze strony Ruchu”.

Najwcześniej, bo w 1863 roku, powstał Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (MKCK). Komitet działa jako bezstronna organizacja humanitarna. Jego członkami są wyłącznie obywatele Szwajcarii. Podstawowe zasady tej organizacji to: humanitaryzm, bezstronność, niezależność, dobrowolność, jedność, uniwersalność. Na podstawie konwencji prawa humanitarnego Komitet upoważniony jest do świadczenia usług stronom uczestniczącym w konflikcie. Ponadto działa na rzecz ochrony więźniów politycznych, zajmuje się poszukiwaniem osób zaginionych oraz udziela pomocy humanitarnej. Za swą działalność trzykrotnie otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla (w latach 1917, 1944, 1963).

W 1919 roku została powołana do życia Liga Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, która w 1991 roku została zastąpiona Międzynarodową Federacją Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. Federacja kieruje akcjami pomocy dla ofiar klęsk żywiołowych i technologicznych, uchodźców, ofiar epidemii i klęsk głodu. W poszczególnych krajach działają narodowe stowarzyszenia. Skupiają one ponad 100 mln członków i wolontariuszy w niemal wszystkich krajach. Szacuje się, że stowarzyszenia udzielają pomocy około 233 mln osób rocznie. Programy działań poszczególnych stowarzyszeń różnią się między sobą i są dostosowane do potrzeb danego kraju oraz sytuacji. Polski Czerwony Krzyż (PCK) działa od 1919 roku.

Amnesty International

Logo Amnesty International

Źródło: Amnesty International, licencja: CC 0.

Amnesty International (AI) działa od 1961 roku. Siedziba organizacji znajduje się w Londynie. Założycielem AI był prawnik Peter Benenson, który na łamach londyńskiego „The Observer”, 28 maja 1961 r. opublikował artykuł Zapomniani więźniowie. Artykuł stał się inspiracją do stworzenia ruchu na rzecz wolności dla więźniów sumienia, czyli osób niestosujących przemocy, a pozbawionych wolności z powodu swoich przekonań, pochodzenia czy religii. Obecnie Amnesty International jest organizacją pozarządową o zasięgu światowym i skupia ponad 3 mln członków i darczyńców w 150 krajach świata.

Główne cele Al:

- natychmiastowe i bezwarunkowe uwolnienie wszystkich więźniów sumienia, czyli osób pozbawionych wolności z powodu przekonań, koloru skóry, pochodzenia, języka czy religii, niestosujących przemocy ani nieopowiadających się za jej użyciem,

- zapewnienie więźniom politycznym uczciwych i szybkich procesów sądowych,

- zaprzestanie stosowania tortur, kary śmierci i innych form okrutnego traktowania bądź karania,

- eliminacja egzekucji pozasądowych i „zaginięć”.

Amnesty International jest organizacją bezstronną i niezależną od jakichkolwiek rządów czy partii politycznych.

Metody stosowane przez Al:

- apele i deklaracje kierowane do państw,

- wysyłanie obserwatorów,

- nakłanianie rządów do przyjmowania zobowiązań z zakresu praw człowieka,

- pilne akcje,

- pikiety i demonstracje,

- działania edukacyjne,

- kampanie informacyjne.

Najbardziej znaną formą działalności AI są tzw. pilne akcje, prowadzone w celu ratowania więźniów politycznych na całym świecie. Polegają na napisaniu przez dużą liczbę osób krótkich listów w obronie zagrożonego więźnia i wysłaniu go pod wskazany adres. W konsekwencji w krótkim czasie tysiące listów docierają do jednego adresata – przedstawiciela władz odpowiedzialnego za łamanie praw człowieka. Organizacja szacuje, że w ponad jednej trzeciej przypadków „pilnych akcji” odnotowano poprawę sytuacji więźnia, uchylono wyrok śmierci, zaniechano tortur, uwolniono zatrzymanych czy odnaleziono zaginionych. Od 1973 roku, kiedy zorganizowano pierwszą „pilną akcję”, Amnesty International przeprowadziła ich ponad 16 600. Każdy przypadek „pilnych akcji” skutkował wysłaniem od 3 do 5 tys. apeli.

Od wielu lat AI prowadzi światowe kampanie popularyzujące wiedzę o konkretnych dokumentach czy grupach osób, których prawa są naruszane. Przykładami takich działań mogą być światowe kampanie przeciwko stosowaniu tortur (1973, 1985, 2000), na rzecz uniwersalnej obrony praw człowieka (1977, 1986, 1991) czy przeciwko karze śmierci (1981, 1988). Co roku ukazują się raporty AI przedstawiające sytuację praw człowieka w poszczególnych krajach. Raporty cieszą się dużym zainteresowaniem i zazwyczaj są szeroko komentowane w mediach, głównie z powodu bardzo dokładnej weryfikacji faktów dotyczących naruszeń praw w poszczególnych krajach.

W 1977 roku AI otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla, w 1978 roku Nagrodę Praw Człowieka ONZ oraz podobną nagrodę przyznaną przez Radę Europy w 1983 roku.

Sekcje krajowe AI

licencja: CC BY-SA 2.5[online], dostępny w internecie: wikimedia

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Inne organizacje

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca czy Amnesty International to jedne z najbardziej znanych organizacji pozarządowych. Oprócz nich istnieją tysiące organizacji o charakterze międzynarodowym i krajowym podejmujące różne typy działań na rzecz praw człowieka.

Niektóre z nich mają charakter wyspecjalizowany, jak np. utworzona w 1952 roku w Berlinie Zachodnim Międzynarodowa Komisja Prawników. Organizacja ta skupia 60 prawników z kilkudziesięciu krajów, wybranych ze względu na wysokie kwalifikacje zawodowe oraz niezłomną postawę moralną, i działa przede wszystkim na rzecz sprawnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Komisja pomaga głównie państwom w wypełnianiu międzynarodowych standardów przez bezpośrednie nadzorowanie instytucji, obserwację i edukację osób zatrudnionych w wymiarze sprawiedliwości oraz działaczy organizacji pozarządowych. Za swą działalność Komisja otrzymała w 1980 roku Nagrodę Praw Człowieka przyznawaną przez Radę Europy oraz podobną nagrodę przyznawaną przez ONZ w roku 1993.

Do bardzo znanych organizacji pozarządowych zaliczymy także Lekarzy bez Granic – organizację utworzoną przez grupę francuskich lekarzy w 1971 roku. Skupieni w niej lekarze zapewniają opiekę medyczną w rejonach działań zbrojnych, epidemii i endemii. Działacze organizacji są obecni w ponad 80 krajach, głównie rozwijających się, często takich, z których inne organizacje pozarządowe wycofały już swoich wolontariuszy i pracowników. W 1999 roku organizacja otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla.

Wybrane organizacje pozarządowe w Polsce

Helsińska Fundacja Praw Człowieka

logo Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka

Źródło: a. nn., licencja: CC 0.

W Polsce do najbardziej znanych organizacji działających w sferze praw człowieka zaliczamy Helsińską Fundację Praw Człowieka oraz Polską Akcję Humanitarną. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wchodzi w skład Międzynarodowej Helsińskiej Federacji na rzecz Praw Człowieka. Początek tego ruchu sięga roku 1975, kiedy został podpisany Akt Końcowy KBWE. W drugiej połowie lat 70. XX wieku zaczęły powstawać grupy, których zadaniem miało być kontrolowanie, w jaki sposób państwa realizują Akt Końcowy, oraz przekazywanie na ten temat informacji krajowej i międzynarodowej opinii publicznej. W 1982 roku utworzono Międzynarodową Helsińską Federację na rzecz Praw Człowieka z siedzibą w Wiedniu. Obecnie zrzesza ona krajowe Komitety Helsińskie z 46 państw. Zadaniem Federacji i krajowych komitetów jest czuwanie nad przestrzeganiem przez państwa postanowień Aktu Końcowego KBWE w zakresie praw człowieka oraz innych aktów przyjętych w ramach KBWE, a następnie OBWE. Federacja i Komitety sporządzają raporty o przestrzeganiu praw człowieka w krajach członkowskich OBWE. Ich przedstawiciele uczestniczą w procesach sądowych, organizują misje wysyłane do krajów w celu śledzenia konkretnych przypadków naruszeń praw człowieka, prowadzą działalność edukacyjną i poprzez mass media oddziałują na opinię publiczną, uczestniczą w spotkaniach OBWE.

W Polsce Komitet Helsiński istnieje od 1982 roku. Przez pierwszych siedem lat działalności był organizacją podziemną. Na początku 1989 roku zaczął stopniowo prowadzić jawną działalność. W wyborach czerwcowych w 1989 roku połowa jego członków znalazła się w parlamencie i w pierwszym niekomunistycznym rządzie Tadeusza Mazowieckiego. Pod koniec tegoż roku członkowie Komitetu powołali do życia Helsińską Fundację Praw Człowieka. Od tego momentu wszystkie czynne działania prowadzi Fundacja, Komitet zaś odgrywa rolę ciała opiniotwórczego i zajmuje stanowisko w kluczowych kwestiach dotyczących praw i wolności człowieka w Polsce.

Działania Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka:

- monitoruje stan przestrzegania praw człowieka

- monitoruje proces legislacyjny (tzw. monitoring ustawodawczy)

- wspiera organizacje pozarządowe

- monitoruje sytuację cudzoziemców (w tym uchodźców)

- prowadzi systematyczny monitoring instytucji izolacyjnych, domów dziecka oraz warunków pracy sędziów

- zajmuje się problemami praw mniejszości narodowych w Polsce

- organizuje liczne konferencje i szkolenia krajowe i międzynarodowe

Polska Akcja Humanitarna

logo PAH

licencja: CC 0

Polska Akcja Humanitarna (PAH) jest organizacją humanitarną. Została założona w 1992 roku przez Janinę Ochojską. Misją organizacji jest „uczynić świat lepszym przez zmniejszenie cierpienia i promowanie wartości humanitarnych”. Dane przedstawiane przez organizację są imponujące. Przez 20 lat swojej działalności PAH zorganizowała akcje pomocy w 44 krajach, zapewniła dostęp do wody dla ponad 500 tys. osób i dostęp do odpowiednich warunków sanitarnych dla 1,5 mln osób. Działania organizacji koncentrują się na wspieraniu edukacji, walce z niedożywieniem dzieci, przekazywaniu pomocy humanitarnej, udzielaniu pomocy uchodźcom i repatriantom. Ponadto PAH wspiera edukację globalną i organizuje kampanie społeczne, których przykładem mogą być akcje: Rowery dla Afryki, Świat bez głodu czy Zmiany klimatyczne. Wśród misji zagranicznych największym echem w środkach masowego przekazu odbiły się misje PAH w Czeczenii, Sudanie, Libanie i Iraku. Natomiast w kraju bardzo znany jest Pajacyk – program dożywiania dzieci w szkołach, realizowany od 1998 roku.

Czym zajmuje się Polska Akcja Humanitarna? Źródło: Czym zajmuje się Polska Akcja Humanitarna?, Contentplus.pl sp. z o.o..

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Czym zajmuje się Polska Akcja Humanitarna?

Contentplus.pl sp. z o.o., Czym zajmuje się Polska Akcja Humanitarna?,

Czym zajmuje się Polska Akcja Humanitarna? Źródło: Czym zajmuje się Polska Akcja Humanitarna?, Contentplus.pl sp. z o.o..

Działania PAH na rzecz walki z głodem na świecie (Ochojska) Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o..

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Contentplus.pl sp. z o.o.,

Działania PAH na rzecz walki z głodem na świecie (Ochojska) Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o..

Podsumowanie

Organizacje pozarządowe odgrywają nieocenioną rolę w ochronie praw człowieka. Dziś trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie międzynarodowego i krajowego systemu ochrony praw człowieka bez nich. Nie ma obszaru, w którym krajowe i międzynarodowe organizacje ochrony praw człowieka nie przejawiałyby aktywności. Monitorują sytuację praw człowieka, biorą udział w procesie legislacyjnym, wspomagają ofiary naruszeń, składają skargi do sądów międzynarodowych. Są bezcennym źródłem informacji, bez którego o wielu naruszeniach praw człowieka świat nigdy by nie usłyszał.

Ćwiczenie 2

Znajdź na stronie internetowej PCK lub PAH informacje na temat działań, jakie organizacje te podejmują. Sporządź ich listę z podziałem na działalność krajową i międzynarodową.

Ćwiczenie 3

Sprawdź w internecie, kim jest wolontariusz. Zastanów się, w prace której organizacji chciałbyś/chciałabyś się włączyć. Sprawdź na jej stronach internetowych, jak możesz pomóc organizacji. Sporządź na ten temat notatkę, w której uzasadnisz swój wybór i opiszesz działania, jakie możesz podjąć.

Ćwiczenie 4

Połącz organizację pozarządową z pełnioną funkcją.

Międzynarodowa Federacja Helsińska na rzecz Praw Człowieka

powstała w 1919 r. i kieruje akcjami pomocy dla ofiar klęsk żywiołowych i technologicznych, uchodźców, ofiar epidemii i klęsk głodu.Połączony z: Międzynarodowa Federacja Helsińska na rzecz Praw Człowieka

Polska Akcja Humanitarna

organizacja humanitarna założona przez Janinę Ochojską.Połączony z: Polska Akcja Humanitarna

Międzynarodowa Federacja Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca

organizacja udzielająca pomocy medycznej w strefach walk.Połączony z: Międzynarodowa Federacja Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca

Amnesty International

walczy o uwolnienie więźniów sumienia.Połączony z: Amnesty International

Lekarze bez Granic

walczy o przestrzeganie praw zawartych w dokumentach KBWE/OBWE.Połączony z: Lekarze bez Granic

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Przyporządkuj poszczególne działania do funkcji pełnionej przez organizacje międzynarodowe.

Funkcja regulacyjna

Funkcja kontrolna

Funkcja promocyjno-edukacyjna

Przenieś element.organizowanie kampanii np. na rzecz zniesienia kary śmierci lub stosowania tortur

Przenieś element.tworzenie mechanizmów weryfikacji stanu przestrzegania praw człowieka

Przenieś element.tworzenie raportów o stanie przestrzegania praw człowieka

Przenieś element.zbieranie informacji o naruszeniach praw człowieka

Przenieś element.organizowanie manifestacji w obronie konkretnych praw

Przenieś element.lobbowanie na forach organizacji międzynarodowych za przyjmowaniem konwencji dotyczących praw człowieka

Przenieś element.obserwacja stanu przestrzegania praw człowieka w państwie

Przenieś element.obserwacja procesów sądowych

Przenieś element.szkolenia działaczy organizacji pozarządowych

Przenieś element.nakłanianie rządów państw do przyjmowania instrumentów służących ochronie praw człowieka

Przenieś element.prowadzenie akcji informacyjnych na temat poszczególnych praw lub wolności

Przenieś element.organizowanie akcji zbierania podpisów pod petycjami w obronie praw człowieka

Przenieś element.współtworzenie lub tworzenie norm prawnych

Przenieś element.składanie skarg do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Przenieś element.tworzenie moralnych wzorców postępowania

Przenieś element.prowadzenie szkoleń dla dzieci i młodzieży

Przenieś element.nakłanianie rządów państw do ratyfikacji konwencji

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura uzupełniająca

Barański R., Olejniczak A., Fundacje i stowarzyszenia. Współpraca organizacji pozarządowych z administracją publiczną, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2012.

Batko-Tołuć K., Izdebski K., Organizacje strażnicze w Polsce. Stan obecny, wyzwania, perspektywy, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012.

Monitoring Praw Człowieka, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2000.

Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota, mechanizmy działania, zasięg, T. Łoś-Nowak (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2009.

Yaziji M., Doh J., Organizacje pozarządowe a korporacje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.

Ochrona praw i wolności w Polsce

Drut kolczasty

succo, Drut kolczasty, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

transparency.org

Indeks Percepcji Korupcji 2014

Przygotowywany przez Transparency International (TI) rokrocznie od 1995 roku Indeks Percepcji Korupcji (CPI)Otwiera się w nowym oknie jest głównym wyznacznikiem percepcji korupcji w sektorze publicznym. Od 2012 roku TI stosuje inną niż w latach poprzednich metodologię, w której przyznaje od 0 do 100 punktów, gdzie 0 oznacza największe skorumpowanie, a 100 najwyższą transparentność. Zmiana ta ma umożliwić dokładne obserwowanie tendencji i porównywanie wyników względem lat ubiegłych.

Indeks Percepcji Korupcji 2014Otwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym wykonaj ćwiczenia.

- Wyjaśnij, na czym polega zjawisko korupcji.

- Określ, jak na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat zmieniał się w Polsce poziom percepcji korupcji w sektorze publicznym.

- Porównaj poziom percepcji korupcji w sektorze publicznym w Polsce i w pozostałych państwach Unii Europejskiej w latach 1912–1914.

Przydatny link - www. transparency.orgOtwiera się w nowym oknie

- Określ, jak na przestrzeni ostatnich lat zmieniał się poziom wykrywalności przestępstw korupcyjnych w Polsce. Zastanów się, jakie czynniki mają wpływ na poziom wykrywalności tego typu przestępstw.

Zastanów się, jaki wpływ na przestrzeganie praw człowieka ma zjawisko korupcji. Odszukaj w Konstytucji RP prawa i wolności człowieka, które mogą być naruszane w wypadku wystąpienia zjawiska korupcji.

Ochrona praw i wolności w Polsce

Kodeks i młotek sędziowski

licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: www.pixabay.com

Co potrafię?

- wymienić generacje praw człowieka i podać przykłady praw i wolności, które do nich należą;

- wskazać przykłady ograniczania praw i wolności;

- zdefiniować pojęcie obywatelstwa;

- wymienić organizacje międzynarodowe, do których należy Polska, i wskazać dokumenty dotyczące praw człowieka przyjęte w ramach tych organizacji;

- opisać strukturę wymiaru sprawiedliwości i administracji rządowej;

- wymienić podstawowe kompetencje Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka.

Nauczysz się

- opisywać konstytucyjne i ustawowe gwarancje dotyczące praw człowieka;

- opisywać zobowiązania międzynarodowe Polski w dziedzinie praw człowieka;

- określać podmioty korzystające z praw i wolności;

- wskazywać organy stojące na straży przestrzegania praw człowieka w Polsce.

Konstytucyjne i ustawowe gwarancje praw i wolności

Katalog konstytucyjnych praw i wolności

Strona tytułowa Ustawy rządowej z 1791 r.

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Katalog praw i wolności potwierdzony został przede wszystkim w rozdziale II Konstytucji RP z 1997 roku. Obejmuje on prawa i wolności osobiste i polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturowe oraz gwarancje dla cudzoziemców przebywających na terytorium naszego kraju. Zdecydowana większość praw i wolności zagwarantowanych w ustawie zasadniczej podlega ograniczeniom.

Prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji RP z 1997 roku

Zasady ogólne

Wolności i prawa osobiste

Wolności i prawa polityczne

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne

Konstytucja 3 Maja 1791 roku

Jan Matejko, Konstytucja 3 Maja 1791 roku, 1891, Zamek Królewski w Warszawie, domena publiczna

Zasady ogólne

- Poszanowanie i ochrona godności człowieka (art. 30).

- Prawo do wolności (art. 31).

- Równość wobec prawa (art. 32).

- Zakaz dyskryminacji (art. 32).

- Równość praw kobiet i mężczyzn (art. 33).

- Prawna ochrona mniejszości narodowych (art. 35).

Wolności i prawa osobiste

- Prawo do życia (art. 38).

- Zakaz przeprowadzania na człowieku eksperymentów naukowych (art. 39).

- Zakaz tortur, okrutnego nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania (art. 40).

- Nietykalność osobista i wolność osobista (art. 41).

- Prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania karnego (art. 42).

- Zakaz działania prawa wstecz (art. 42).

- Zasada domniemania niewinności (art. 42).

- Prawo do rzetelnego procesu sądowego (art. 45).

- Prawo do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia (art. 47).

- Prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami (art. 48).

- Wolność i ochrona tajemnicy komunikowania się (art. 49).

- Nienaruszalność mieszkania (art. 50).

- Ochrona danych osobowych (art. 51).

- Wolność poruszania się po terytorium państwa oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu (art. 52).

- Wolność opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 52).

- Zakaz wydalenia obywatela z kraju (art. 52).

- Prawo powrotu obywatela do kraju (art. 52).

- Wolność sumienia i religii (art. 53).

- Wolność wyrażania poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (art. 54).

Wolności i prawa polityczne

- Wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich (art. 57).

- Wolność zrzeszania się w partiach politycznych, związkach zawodowych, organizacjach pracodawców, stowarzyszeniach, fundacjach i innych dobrowolnych organizacjach (art. 11, 12, 58, 59).

- Prawo dostępu obywateli do służby publicznej (art. 60).

- Prawo obywatela do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej i dotyczących osób pełniących funkcje publiczne (art. 61).

- Prawo obywatela do wybierania Prezydenta RP, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego (art. 62).

- Prawo obywatela do udziału w referendum (art. 62).

- Prawo składania petycji, skarg i wniosków w interesie publicznym, własnym lub osoby trzeciej za jej zgodą (art. 63).

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne

- Prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo do dziedziczenia (art. 64).

- Wolność działalności gospodarczej (art. 65).

- Wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy (art. 65).

- Obowiązek państwa zwalczania bezrobocia (art. 65).

- Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 66).

- Prawo pracownika do wypoczynku (art. 66).

- Prawo obywatela do zabezpieczenia społecznego (art. 67).

- Prawo do ochrony zdrowia (art. 68).

- Prawo osób niepełnosprawnych do pomocy władz publicznych (art. 69).

- Prawo do nauki (art. 70).

- Prawo do autonomii szkół wyższych (art. 70).

- Obowiązek państwa pomocy rodzinie i ochrony macierzyństwa (art. 71).

- Obowiązek państwa ochrony praw dziecka (art. 72).

- Wolność twórczości artystycznej (art. 73).

- Wolność badań naukowych (art. 73).

- Wolność nauczania (art. 73).

- Wolność korzystania z dóbr kultury (art. 73).

- Prawo do ochrony środowiska (art. 74).

- Obowiązek państwa zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli (art. 75).

- Obowiązek państwa ochrony konsumentów, użytkowników, najemców (art. 76).

Polecenie 1

W trakcie pracy w grupie opracujcie plan debaty klasowej na temat wybranej wolności lub prawa. Przedstawcie w klasie swoje pomysły i w uzgodnieniu z nauczycielem dokonajcie wyboru jednego z tematów do przeprowadzenia debaty w klasie.

Środki ochrony praw i wolności

W rozdziale II Konstytucji RP zagwarantowano także środki ochrony praw i wolności.

Konstytucyjne środki ochrony praw i wolności:

- prawo do wynagrodzenia szkody, w przypadku gdy została ona wyrządzona przez działanie organu władzy publicznej, które było niezgodne z prawem (art. 77)

- prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (art. 78)

- prawo wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego (art. 79)

- prawo do wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie praw i wolności, w przypadku gdy zostały one naruszone przez organy władzy publicznej (art. 80)

- prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45)

Z postanowień ustawy zasadniczej wynika, że jednostka ma prawo do odszkodowania, jeśli instytucje lub struktury organizacyjne władzy ustawodawczej, wykonawczej bądź sądowniczej (czyli organy władzy publicznej) działały niezgodnie z prawem. Przepis ten obejmuje także zaniechanie, czyli niepodjęcie działania. Zagwarantowana w art. 78 możliwość zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji jest jednym z elementów rzetelnego procesu sądowego i oznacza w praktyce konieczność zapewnienia dwuinstancyjności postępowania.

Siedziba Trybunału Konstytucyjnego

Lukas Plewnia, licencja: CC BY-SA 2.0[online], dostępny w internecie: Flickr

Skarga do Trybunału Konstytucyjnego jest instrumentem ochrony konstytucyjnych praw i wolności jednostki.

Kiedy możemy skorzystać ze skargi do Trybunatu Konstytucyjnego:

- skargę może wnieść każdy, kogo konstytucyjne prawa i wolności zostały naruszone,

- przedmiotem skargi musi być ustawa lub inny akt normatywny, który był dla sądu lub organu administracji podstawą do wydania rozstrzygnięcia,

- przepisy aktu muszą zdaniem skarżącego naruszać konstytucyjne prawa, wolności lub obowiązki,

- skarga musi być sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego (tzw. przymus adwokacki),

- przed wniesieniem skargi skarżący musi wykorzystać wszystkie przysługujące mu sądowe i administracyjne środki zaskarżenia lub środki odwoławcze,

- skarga musi być złożona w ciągu trzech miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia.

Ustawowa ochrona praw i wolności

Od 1 stycznia 2012 r. Dziennik Ustaw (oraz Monitor Polski) wydawany jest w formie elektronicznej, z zachowaniem kolejności pozycji w danym roku kalendarzowym. W Dzienniku Ustaw ogłaszane są akty normatywne i inne akty prawne. Dniem ogłoszenia aktu jest dzień jego ogłoszenia w postaci elektronicznej na stronie internetowej organu wydającego Dziennik Ustaw. Dzień ogłoszenia aktu w postaci elektronicznej umieszczony jest w obrębie nagłówka strony.

domena publiczna

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej stanowi jedyne oficjalne źródło informacji na temat powszechnie obowiązującego w Polsce prawa. Wydawcą periodyku jest Prezes Rady Ministrów. Pierwszy numer ukazał się 1 lutego 1918 roku. Obecnie Dziennik Ustaw (Dz.U.) jest publikowany tylko w wersji elektronicznej.

Uzupełnieniem przepisów konstytucyjnych są ustawy. W wielu miejscach konstytucja odwołuje się do konieczności przyjęcia ustawy, która będzie zawierała bardziej szczegółowe uregulowania. W ustawach zapisane są nie tylko gwarancje praw i wolności, ale też związane z nimi ograniczenia.

Zobowiązania międzynarodowe Polski

Jak pamiętamy, Polska jest członkiem licznych organizacji międzynarodowych o charakterze globalnym i regionalnym. Ratyfikowała także wiele umów międzynarodowych dotyczących praw człowieka. Najważniejsze z nich przyjęte zostały w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych, Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz Rady Europy.

Statua Wolności nosi oficjalna nazwę "Wolność opromieniająca świat”. Rzeźba przedstawia kobietę w todze, stojącą na pękniętych kajdanach. Na jej głowie spoczywa korona, z której wychodzi 7 promieni. W uniesionej prawej ręce trzyma pochodnię, w lewej – tablicę z wykutą cyframi rzymskimi datą uchwalenia Deklaracji Niepodległości, 4 lipca 1776.

Armelion, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Nazwa dokumentu

Data ratyfikacji/przystąpienia/akcesji przez Polskę

Organizacja Narodów Zjednoczonych

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, 1948

14 listopada 1950

Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, 1966

5 grudnia 1968

Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, 1966

18 marca 1977

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, 1966

18 marca 1977

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, 1966

7 listopada 1991

Drugi protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych w sprawie zniesienia kary śmierci, 1989

24 września 2013

Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości, 1968

14 lutego 1969

Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu, 1973

15 marca 1976

Konwencja o likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, 1979

30 lipca 1980

Protokół dodatkowy do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, 1999

22 grudnia 2003

Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, 1984

26 lipca 1989

Protokół dodatkowy do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, 2002

14 września 2004

Konwencja o prawach dziecka, 1989

7 czerwca 1991

Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie angażowania dzieci w konflikty zbrojne, 2000

7 kwietnia 2005

Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii, 2000

4 lutego 2005

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, 2006

25 września 2012

Konwencja dotycząca statusu uchodźców, 1951

27 września 1991

Konwencja o prawach politycznych kobiet, 1953

11 sierpnia 1954

Konwencja w sprawie zgody na zawarcie małżeństwa, najniższego wieku małżeńskiego i rejestracji małżeństw, 1962

17 grudnia 1962

Konwencja ONZ przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, 2000

12 listopada 2001

Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, uzupełniający Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, 2000

4 października 2001

Rzymski statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, 1998

9 kwietnia 1999

Konwencja w sprawie niewolnictwa, 1926

17 września 1930

Konwencja o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz o ich zniszczeniu, 1997

27 grudnia 2012

Międzynarodowa Organizacja Pracy

Konwencja dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych, 1948

25 lutego 1957

Konwencja dotycząca stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych, 1949

25 lutego 1957

Konwencja dotycząca pracy przymusowej lub obowiązkowej, 1930

30 lipca 1958

Konwencja dotycząca zniesienia pracy przymusowej, 1957

30 lipca 1958

Konwencja dotycząca najniższego wieku dopuszczenia do zatrudnienia, 1973

22 marca 1978

Konwencja dotycząca natychmiastowego zniesienia najgorszych form pracy dzieci, 1999

9 sierpnia 2002

Konwencja dotycząca jednakowego wynagrodzenia dla pracujących mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości, 1951

25 października 1954

Konwencja dotycząca polityki zatrudnienia, 1964

24 listopada 1966

Rada Europy

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 1950

19 stycznia 1993

Protokół nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 1952

10 października 1994

Protokół nr 6 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 1983

30 października 2000

Protokół nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 1984

4 grudnia 2002

Protokół nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 2002

27 sierpnia 2013

Europejska karta socjalna, 1961

25 czerwca1997

Europejska konwencja o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń dotyczących pieczy nad dzieckiem oraz o przywracaniu pieczy nad dzieckiem, 1980

13 listopada 1995

Konwencja o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych, 1981

23 maja 2002

Europejska konwencja o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, 1987

10 października 1994

Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych, 1992

12 lutego 2009

Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych, 1995

20 grudnia 2000

Europejska konwencja o wykonywaniu praw dzieci, 1996

28 listopada 1997

Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi, 2005

17 listopada 2008

Ważne!

Warto podkreślić, że niektóre z przyjętych przez Polskę konwencji miały zasadniczy wpływ na kształtowanie standardów praw człowieka. Wśród nich należy wymienić Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Konwencję o zapobieganiu torturom, nieludzkiemu, poniżającemu traktowaniu bądź karaniu czy Konwencję praw dziecka.

\section3={JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow}

Jednak część ważnych międzynarodowych zobowiązań dotyczących praw człowieka nie została przez Polskę przyjęta. Należą do nich:

- Międzynarodowa konwencja o ochronie praw migrujących pracowników i członków ich rodzin z 18 grudnia 1990 roku;

- Międzynarodowa konwencja w sprawie ochrony wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem z 20 grudnia 2006 roku;

- Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny z 4 kwietnia 1997 roku (podpisana przez Polskę 7 maja 1999 roku, ale dotychczas nieratyfikowana).

Ponadto Polska nie podpisała Protokołu fakultatywnego do Konwencji o prawach dziecka w sprawie procedury skargowej z 19 grudnia 2011 roku oraz Protokołu fakultatywnego do Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych z 13 grudnia 2006 roku. Oznacza to, że nie istnieje możliwość złożenia do stosownych komitetów Praw Dziecka czy Praw Osób Niepełnosprawnych zawiadomienia o naruszeniu przez państwo polskie praw i wolności zagwarantowanych w tych konwencjach. Warto też przypomnieć, że Polska nie przyjęła Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

Kto korzysta z praw i wolności, czyli podmiotowy zakres praw człowieka

Z praw i wolności mogą korzystać trzy grupy podmiotów:

- obywatele polscy przebywający na terytorium RP,

- Polonia i Polacy przebywający poza granicami RP,

- cudzoziemcy przebywający na terytorium naszego państwa.

Ważne!

Pamiętamy już, że fundamentalne prawa i wolności przypisane są do każdej jednostki ludzkiej. Obejmują więc zarówno obywateli, jak i cudzoziemców przebywających na terytorium danego państwa. W Konstytucji RP z 1997 roku prawa te zapisywane są w formułach „każdy ma prawo do…”, „każdy ma wolność…”, „każdemu zapewnia się…”, „nikt nie może być poddany…”.

Niektóre z praw przysługują tylko obywatelom.

Prawa przysługujące tylko obywatelom:

- zakaz wydalenia obywateli polskich z kraju i zakazania im powrotu do niego

- prawo dostępu obywateli polskich do służby publicznej

- prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne

- prawo wybierania Prezydenta RP, posłów i senatorów oraz przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego

- prawo udziału w referendum

Musimy także pamiętać, że niektóre przepisy prawne są kierowane do konkretnych grup, np.: kobiet, młodocianych, pracowników, pacjentów, osób niepełnosprawnych, podatników, dzieci i innych.

Ochroną praw i wolności Polonii i Polaków zagranicą zajmują się przede wszystkim polskie placówki konsularne. Zgodnie z art. 36 Konstytucji RP „Podczas pobytu zagranicą obywatel polski ma prawo do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej”. Konsulowie sprawują opiekę nad obywatelami, udzielając im pomocy w sprawach prawnych i administracyjnych.

Kto chroni prawa i wolności, czyli o podmiotach zobowiązanych do ochrony

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Podsumowanie

Od 1989 roku Polska jest państwem demokratycznym, gwarantującym prawa i wolności. Na straży tych praw zarówno stoją organy władzy ustawodawczej i wykonawczej, organy administracji, organy wymiaru sprawiedliwości i trybunały, jak i wyspecjalizowane organy, takie jak: Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO), Rzecznik Praw Dziecka (RPD), Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych, Najwyższa Izba Kontroli. Działają także instytucje inspekcyjne i organizacje pozarządowe. Mimo licznych instytucji powołanych do ochrony praw człowieka w Polsce, jak w każdym państwie demokratycznym, dochodzi do ich naruszeń. O skali naruszeń świadczy liczba skarg wnoszonych do RPO czy RPD. Dowodem na istnienie wielu naruszeń praw człowieka w naszym kraju jest nie tylko liczba skarg wnoszonych przeciwko Polsce do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), ale też liczba spraw, które Polska przed nim przegrywa. Do 2013 roku ETPC wydał 1042 orzeczenia w sprawach wniesionych przeciwko Polsce, z czego w 885 orzekł naruszenie co najmniej jednego z praw lub wolności zagwarantowanych w Europejskiej konwencji praw człowieka. Te dane pokazują, że przed Polską jeszcze długa droga, aby w pełni wypełniać standardy ochrony praw człowieka.

Polecenie 2

Wyszukaj w dowolnych źródłach i przygotuj informację na czym polegają: prawo do informacji (w tym ochrona danych osobowych) i prawa obywatela w kontaktach z mediami.

Ćwiczenie 2

Przeczytaj uważnie rozdział II Konstytucji RP. Odszukaj artykuły, w których zobowiązano ustawodawcę do przyjęcia szczegółowych ustaw dotyczących praw i wolności. Sporządź listę tych praw i wolności.

Ćwiczenie 3

Znajdź w rozdziale II Ustawy Zasadniczej RP prawa i wolności, które mogą być ograniczane ze względu na: bezpieczeństwo i porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowie i moralność publiczną, prawa i wolności innych osób.

Ograniczenia

bezpieczeństwo i porządek publiczny

ochrona środowiska

zdrowie i moralność publiczna

ochrona praw i wolności innych osób

nazwa prawa lub wolności

Ćwiczenie 4

Wybierz dowolną instytucję zajmującą się ochroną praw człowieka i opisz jej działalność.

Ćwiczenie 5

Przyporządkuj prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji RP z 1997 r. do odpowiedniego zbioru.

Prawa i wolności przysługujące obywatelom RP

Prawa i wolności przysługujące cudzoziemcom

Prawa i wolności przysługujące obywatelom i cudzoziemcom

Przenieś element.Prawo dostępu do służby publicznej

Przenieś element.Poszanowanie i ochrona godności człowieka

Przenieś element.Zakaz dyskryminacji

Przenieś element.Zakaz tortur, okrutnego nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania

Przenieś element.Prawo do azylu

Przenieś element.Prawo do życia

Przenieś element.Prawo do wybierania Prezydenta RP, posłów i senatorów

Przenieś element.Prawo do udziału w referendum

Przenieś element.Prawo do wolności

Przenieś element.Wolność zrzeszania się w partiach politycznych

Przenieś element.Prawo do ubiegania się o status uchodźcy

Przenieś element.Prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej i dotyczących osób pełniących funkcje publiczne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Znajdź w podrozdziale dotyczącym zobowiązań międzynarodowych Polski umowy wymienione w zadaniu, a następnie zakwalifikuj je do odpowiedniego zbioru.

Umowy ratyfikowane przez Polskę

Umowy nieratyfikowane przez Polskę

Przenieś element.Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, 2006

Przenieś element.Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości, 1968

Przenieś element.Konwencja o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych, 1981

Przenieś element.Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych, 1995

Przenieś element.Międzynarodowa konwencja w sprawie ochrony wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem, 2006

Przenieś element.Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, 1966

Przenieś element.Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny, 1997

Przenieś element.Międzynarodowa konwencja o ochronie praw migrujących pracowników i członków ich rodzin, 1990

Przenieś element.Konwencja dotycząca zniesienia pracy przymusowej, 1957

Przenieś element.Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, 1966

Przenieś element.Karta praw podstawowych, 2000

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Przyporządkuj na osi czasu akt prawny do roku, w którym Polska go ratyfikowała.

1950

1977

1991

1993

1994

2013

1950

1961

1972

1983

1994

2005

1

Protokół nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 2002

2

Konwencja o prawach dziecka, 1989

3

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, 1948

4

Europejska konwencja o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, 1987

5

Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, 1966

6

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, 1950

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Napisz skargę do Rzecznika Praw Obywatelskich (lub Rzecznika Praw Dziecka) na wybrane naruszenie wolności lub praw człowieka.

Literatura uzupełniająca

Barta J., Fajgielski P., Markiewicz R., Ochrona danych osobowych. Komentarz, Wolters Kluwer, Kraków 2007.

Malinowska I., Ochrona praw i wolności w Polsce, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2009.

Prawa człowieka w systemie prawa krajowego, A. Florczak, B. Bolechów (red.), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006.

Rybczyńska J.A., Demczuk A., Ochrona praw człowieka w Polsce po 1989 roku na tle standardów międzynarodowych: wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012.

Przydatne linki

www.sejm.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.giodo.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.edugiodo.giodo.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.brpd.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.brpo.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.trybunal.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Projekt edukacyjny: Jak bronić praw człowieka?

1. Cel projektu: Rozwijanie umiejętności rozpoznawania instytucji i inicjatyw społecznych służących obronie praw człowieka; kształtowanie postawy zaangażowania w obronę praw człowieka.

2. Zadanie: Jak wiecie, przekonanie, że każdemu człowiekowi przysługują określone prawa, nie jest powszechnie respektowane. W licznych państwa i kulturach na świecie nierzadko prawa człowieka nie tylko nie są przestrzegane, lecz nawet nie są uznawane za obowiązujące. Jednak nawet tam, gdzie stały się istotnym elementem prawodawstwa, w praktyce społecznej bywają łamane. Dlatego tak istotne jest funkcjonowanie i aktywność instytucji oraz organizacji, podejmowanie społecznych inicjatyw służących trosce o tych, wobec których te prawa są łamane. Zorganizujcie się w kilkuosobowe grupy a następnie podzielcie między nie obszary naruszania praw człowieka (np. prawa kobiet, prawa dziecka, wolność wyznania, prawo do edukacji, prawa humanitarne). Następnie, w odniesieniu do wskazanego obszaru, niech poszczególne grupy poszukają informacji o instytucjach, organizacjach oraz inicjatywach społecznych w waszym mieście lub regionie, które zajmują się aktywnie pomocą ludziom, którzy doświadczyli lub są zagrożeni złamaniem tych praw.

3. Realizacja:

- praca w grupach,

- czas trwania: 4 tygodnie,

- prezentacja (w wybranej formie) na forum klasy.

Naruszanie praw człowieka

Brama obozu w Auschwitz

DzidekLasek, Brama obozu w Auschwitz, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Sprawdź swoją wiedzę na temat międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka. Wykonaj krótki test.

Ćwiczenie 1

Organizacją międzynarodową (spośród podanych), która powstała najpóźniej, jest...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- OBWE.

- ONZ.

- Rada Europy.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Powszechną deklarację praw człowieka uchwaliło Zgromadzenie Ogólne ONZ w roku...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 1948.

- 1951.

- 1945.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Dokumentem (spośród podanych) sporządzonym najpóźniej jest...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Konwencja o prawach dziecka.

- Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych.

- Powszechna deklaracja praw człowieka.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu jest organem właściwym do orzekania w sprawach dotyczących skarg na naruszenie praw zawartych w...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych.

- Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

- Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Moc wiążącą nadał Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej traktat podpisany w...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Nicei.

- Lizbonie.

- Maastricht.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Naruszenia praw człowieka

Uchodźcy u wybrzeży Włoch

Irish Defence Forces, licencja: CC BY 2.0

Co potrafię?

- zdefiniować prawa człowieka i wymienić ich generacje;

- wyjaśnić, jakie akty prawne potwierdzają prawa człowieka, i opisać instytucje stojące na straży ich przestrzegania;

- scharakteryzować systemy ochrony praw człowieka działające w ramach organizacji rządowych;

- opisać działania organizacji pozarządowych na rzecz ochrony praw człowieka.

Nauczysz się

- wyjaśniać przyczyny naruszeń praw człowieka;

- wskazywać kategorie naruszeń i wymieniać te szczególnie drastyczne;

- opisywać działania społeczności międzynarodowej podejmowane w celu likwidacji niektórych typów naruszeń.

Dlaczego dochodzi do naruszeń praw człowieka?

Wiemy już, że każdemu człowiekowi przysługują wolności i prawa. Są one niezbywalne i nienaruszalne, wynikają z zasady poszanowania godności ludzkiej i jej ochronie służą. Katalog praw i wolności potwierdzony został w różnych dokumentach krajowych i międzynarodowych. Szacunek dla praw człowieka jest podstawą sprawiedliwości, pokoju i bezpieczeństwa na świecie. Podmiotem ponoszącym szczególną odpowiedzialność za przestrzeganie praw człowieka jest państwo. W praktyce jednak wszystkie państwa, nawet te najdemokratyczniejsze, dopuszczają się naruszeń praw człowieka. Rzecz jasna, skala naruszeń praw i wolności w państwach demokratycznych jest dużo mniejsza niż w  niedemokratycznych. Ponadto w państwach demokratycznych obywatele mogą w przypadku naruszenia praw i wolności domagać się ich realizacji. Są wyposażeni w odpowiednie instrumenty, które pomagają im ograniczyć naruszenia lub uzyskać odszkodowanie za doznane krzywdy. W państwie totalitarnym obywatel jest pozbawiony takich mechanizmów dochodzenia roszczeń.

Przykładowe instrumenty dochodzenia roszczeń w przypadku naruszenia praw człowieka:

- sprawne funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości z zachowaniem wszystkich elementów rzetelnego procesu sądowego,

- sprawne działanie policji,

- możliwość składania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich,

- możliwość składania skarg do instytucji międzynarodowych.

Najważniejsze przyczyny naruszeń praw człowieka:

- funkcjonowanie systemów totalitarnych i autorytarnych,

- konflikty zbrojne,

- dyskryminacja,

- rasizm,

- ksenofobia,

- brak szacunku dla drugiego człowieka.

Przejawy naruszeń podstawowych praw i wolności są bardzo różne. Najniebezpieczniejsze są naruszenia praw człowieka na dużą skalę (tzw. masowe naruszenia praw człowieka) – ludobójstwa czy czystki etniczne, prześladowania mniejszości (narodowych, etnicznych, rasowych), zsyłania politycznych oponentów do obozów pracy.

Przykładowe typy naruszeń praw człowieka:

- ludobójstwo,

- czystki etniczne,

- prześladowania mniejszości,

- pozasądowe egzekucje,

- orzekanie i wykonywanie kary śmierci,

- „zaginięcia” osób,

- ograniczanie wolności: wypowiedzi, stowarzyszania się, zgromadzeń,

- zatrzymania bez postawienia zarzutów lub wszczęcia postępowania sądowego,

- nierzetelne procesy sądowe,

- różne przejawy dyskryminacji,

- stosowanie tortur lub innych form poniżającego traktowania lub karania.

Ważne!

Musimy pamiętać, że każde, nawet indywidualne, naruszenie pojedynczego prawa lub wolności jest niezgodne z zasadą poszanowania godności ludzkiej i powinno być piętnowane.

Łamanie praw człowieka na świecie

Łamanie praw człowieka na świecie

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Kategorie naruszeń praw człowieka

Ludobójstwo

Podpisanie Konwencji ONZ w sprawie Zapobiegania i Karania Zbrodni Ludobójstwa 1948. Rafał Lemkin stoi pierwszy z prawej.

Culturaldiplomacy, licencja: CC BY-SA 3.0[online], dostępny w internecie: wikimedia

Twórcą pojęcia ludobójstwa jest polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. Użył on tego terminu w  pracy naukowej Rządy państw Osi w okupowanej Europie wydanej w Stanach Zjednoczonych w 1944 roku. Rok pózniej ludobójstwo zarzucono oskarżonym, którzy sądzeni byli przez norymberski Międzynarodowy Trybunał Wojskowy. ONZ przyjęła Konwencję o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa 9 grudnia 1948 roku. W niej po raz pierwszy ludobójstwo zostało zdefiniowane na gruncie prawa międzynarodowego. Za ludobójstwo uznano wszelkie czyny dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych bądź religijnych.

Czyny uważane za ludobójstwo:

- zabójstwo członków danej grupy;

- powodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy;

- rozmyślne stworzenie członkom grupy warunków życia, obliczonych na ich całkowite lub częściowe zniszczenie fizyczne;

- stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie narodzin nowych członków w obrębie grupy;

- przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy.

Pomnik ludobójstwa Ormian w Montrealu

Serouj , domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Zgodnie z konwencją karze podlega nie tylko popełnienie wymienionych czynów, lecz także zmowa w celu popełnienia ludobójstwa, bezpośrednie i publiczne podżeganie do jego popełnienia, usiłowanie popełnienia ludobójstwa i współudział w nim. Ludobójstwo jest zbrodnią prawa międzynarodowego. Osoby odpowiedzialne za taką zbrodnię bez względu na to, czy są osobami publicznymi czy prywatnymi i  jaką pełnią funkcję, powinny być sądzone przed sądami krajowymi lub międzynarodowymi.

Przykłady ludobójstw

Pomnik Pomordowanych Żydów Europy w Berlinie

k3cOoOsvp488hntF, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Przykłady ludobójstwa w XX w.

rzeź Ormian w Turcji (1915-1918)

zginęło około 1,5 mln osób

eksterminacja Żydów przez nazistów (1939-1945)

zginęło około 6 mln osób

eksterminacja Tutsi przez Hutu w Rwandzie (1994)

zginęło ponad 800 tys. Rwandyjczyków, głównie Tutsi; szacuje się, że zgwałcono 150-250 tys. kobiet

masakra w Srebrenicy dokonana przez serbskie bojówki (1995)

zginęło w niej około 8 tys. muzułmańskich mężczyzn i chłopców

programy germanizacji dzieci (m.in. polskich) przez Niemcy podczas II wojny światowej

Nyamata Memorial Site w Rwandzie

Inisheer, licencja: CC BY-SA 3.0[online], dostępny w internecie: wikimedia

Za ludobójstwo niekiedy uważa się również wywołanie Wielkiego Głodu na Ukrainie, masakrę w Darfurze, masowe przesiedlenia grup narodowych i etnicznych w ZSRR (np. Tatarów, Czeczenów). Społeczność międzynarodowa stara się reagować na masowe naruszenia praw człowieka, w tym akty ludobójstwa. Trzeba jednak zauważyć, że często reakcje te są wybiórcze i opieszałe. Za sukces należy uznać powołanie międzynarodowych sądów do sądzenia oskarżanych o popełnienie najcięższych zbrodni międzynarodowych, w tym zbrodni ludobójstwa. Po II wojnie światowej utworzono Międzynarodowy Trybunał Wojskowy (tzw. trybunał norymberski) oraz Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu (tzw.trybunał tokijski). W 1998 roku powołano Międzynarodowy Trybunał Karny z siedzibą w Hadze, a nieco wcześniej Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii (1993) oraz Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy (1994).

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) rozpoczął działalność 1 lipca 2002 roku. Jego siedziba znajduje się w Hadze. Polska przystąpiła do MTK 12 listopada 2001 roku. Kompetencja trybunału obejmuje cztery kategorie czynów: zbrodnie przeciwko ludzkości, ludobójstwo, zbrodnie wojenne (pogwałcenie konwencji genewskich) oraz agresję. Przedmiotem jego orzeczeń mogą być: eksterminacja ludności cywilnej, deportacje, czystki etniczne, stosowanie tortur, gwałtów, niewolnictwa, branie zakładników, mordowanie jeńców, stosowanie broni nadmiernie okrutnych. Jurysdykcja MTK ma charakter uzupełniający w stosunku do jurysdykcji krajowej. W praktyce oznacza to, że przestępcy mogą być sądzeni przez tenże trybunał dopiero wtedy, gdy nie mogą być ukarani przez odpowiedni sąd krajowy. Efektywność MTK zmniejszają nałożone na niego ograniczenia (np. Rada Bezpieczeństwa ONZ może zawiesić sprawę przez niego prowadzoną), niechęć wielu państw do poddania się jego jurysdykcji (m.in. Rosji, Chin, Stanów Zjednoczonych, Izraela), brak konkretnych rozwiązań, kto ma aresztować i doprowadzać oskarżonych, oraz brak woli politycznej do współpracy z MTK niektórych państw.

Z Archiwum TVP

Tadeusz Mazowiecki był sprawozdawcą ONZ do spraw przestrzegania praw człowieka w Bośni i Hercegowinie, jednak po masakrze w Srebrenicy, na znak protestu, zrezygnował ze swojej funkcji.

Film 4 Źródło: TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl

Film 4 Źródło: TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.

Dyskryminacja

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO)

domena publiczna

Przez dyskryminację rozumiemy wszelkie zróżnicowanie, wyłączenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie osób czy grup ludzi wynikające z określonych przesłanek. Skutkiem dyskryminacji jest uniemożliwienie bądź ograniczenie możliwości korzystania przez wszystkich ludzi – na warunkach równości – ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności. Możemy uznać, że dyskryminacja to nieuzasadnione różnicowanie ludzi. Konwencja w sprawie zwalczania dyskryminacji w dziedzinie oświaty przyjęta przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, UNESCO) 15 grudnia 1960 roku definiuje dyskryminację jako „stawianie jakiejkolwiek osoby lub grupy osób w sytuacji niedającej się pogodzić z godnością człowieka”.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Wyróżniamy dwa rodzaje dyskryminacji:

- dyskryminację bezpośrednią – dana osoba jest traktowana mniej korzystnie niż inna osoba w takiej samej sytuacji;

- dyskryminację pośrednią – pozornie neutralne postanowienie, kryterium lub praktyka, które stawiają określone osoby w szczególnie niekorzystnej sytuacji w porównaniu z innymi.

Za dyskryminację nie uznaje się wprowadzenia przez państwo czasowych rozwiązań i środków prawnych dla osób ze względu na pochodzenie etniczne, religię, przekonania, orientację seksualną lub niepełnosprawność w celu zmniejszenia faktycznych nierówności, których doświadczają – tzw. dyskryminacja pozytywna.

Wszelkie przejawy dyskryminacji są naruszeniem praw człowieka, a skrajnym jej przejawem jest ludobójstwo.

Przesłanki dyskryminacji:

- rasa;

- płeć;

- język;

- religia;

- cechy genetyczne;

- majątek lub urodzenie;

- pochodzenie narodowe lub społeczne;

- przekonania polityczne i inne;

- kolor skóry;

- orientacja seksualna;

- niepełnosprawność;

- wiek;

- przynależność do mniejszości narodowej.

Segregacja rasowa - czarnoskóry mężczyzna pije wodę "tylko dla kolorowych"

Russell Lee, 1939, domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Przejawem dyskryminacji są rasizm i ksenofobia. Termin „rasizm” pochodzi od francuskiego la race (ród, grupa spokrewniona), a pojęcie „ksenofobia” wywodzi się od starogreckiego ksenós – obcy i phóbos – strach. Rasizm zakłada wyższość jednych grup nad innymi, ksenofobia zaś podkreśla niechęć do inności. Jako zjawiska społeczne bardzo często występują razem, wzajemnie z siebie wynikając. W praktyce rasizm prowadzi do uprzywilejowania w społeczeństwie jednych grup wobec innych. W przeszłości służył m.in. do uzasadniania segregacji rasowej.

Zjawisko dyskryminacji rasowej niezwykle trudno oszacować. Badania przeprowadzone przez Agencję Praw Podstawowych Unii Europejskiej (ang. European Union Agency for Fundamental Rights, FRA) wskazują na dużą skalę tego zjawiska nawet w Europie. Około 25% reprezentantów mniejszości narodowych lub emigrantów w krajach unijnych uznaje się za ofiary przestępstwa na tle rasowym (napaści, pogróżek lub dotkliwego nękania). Dla pozostałych kontynentów nie ma danych. Z doniesień organizacji pozarządowych wiemy jednak, że w wielu krajach występują poważne problemy związane z naruszaniem praw mniejszości.

Uznanie dyskryminacji za naruszenie praw człowieka skutkowało wprowadzeniem odpowiednich przepisów w prawie międzynarodowym i  ustawodawstwach krajowych wielu państw. Zakaz dyskryminacji w prawie międzynarodowym potwierdzony został we wszystkich fundamentalnych dokumentach dotyczących praw osobistych i politycznych, w tym m.in. w Karcie Narodów Zjednoczonych (1945), Powszechnej deklaracji praw człowieka (1948), Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych (1966), Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (1950), Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (2000) czy Afrykańskiej karcie praw człowieka i ludów (1981). Społeczność międzynarodowa wypracowała także wiele dokumentów dotyczących tylko i wyłącznie tego zagadnienia.

Regulacje przeciwdyskryminacyjne

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W prawie polskim zakaz dyskryminacji możemy znaleźć w Konstytucji RP z 1997 roku, kodeksach pracy oraz karnym.

Kara śmierci

Krzesło z więzienia Sing Sing w Ossining (stan Nowy Jork), jedno z najsłynniejszych (stracono na nim największą liczbę osób)

Krzesło z więzienia Sing Sing w Ossining (stan Nowy Jork), jedno z najsłynniejszych (stracono na nim największą liczbę osób), licencja: CC 0

Ruch abolicjonistyczny, dążący do zniesienia kary śmierci jako sankcji za popełnione przestępstwa, uaktywnił się dopiero w latach 70. XX wieku. Szczególną rolę w znoszeniu kary śmierci odegrała działalność Amnesty International. Organizacja ta prowadziła kampanie i zwoływała konferencje oraz wystosowywała apele do ONZ mające na celu zniesienie kary śmierci we wszystkich państwach. Działania Amnesty International przyniosły skutek: w prawie międzynarodowym pojawiły się dokumenty zakazujące orzekania i wykonywania kary śmierci.

Dokumenty prawa międzynarodowego zakazujące orzekania i wykonywania kary śmierci:

- Drugi protokół dodatkowy do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych z 15 grudnia 1989 r.

- Protokół 6 do Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 28 kwietnia 1983 r.

- Protokół 13 do Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 3 maja 2002 r.

- Protokół o zniesieniu kary śmierci do Amerykańskiej konwencji praw człowieka z 8 kwietnia 1990 r.

W ciągu ostatnich kilku dekad wiele państw zaprzestało stosowania kary śmierci. Dla porównania: w 1977 roku tylko 16 państw nie stosowało kary śmierci, a obecnie 140 państw nie ma tego typu kary w prawodawstwie lub nie wykonuje jej w praktyce.

Jak wynika z raportu Amnesty International „Wyroki śmierci i egzekucje w 2011 r.”, w celach śmierci w roku objętym raportem znajdowało się 18 750 osób, a co najmniej 676 osób w 20 krajach zostało straconych. Najwięcej egzekucji wykonano w Chinach, Iraku, Iranie, Korei Północnej, Arabii Saudyjskiej, Somalii, Stanach Zjednoczonych i Jemenie.

W niektórych krajach kara śmierci nie jest wymierzana za najcięższe zbrodnie pospolite, lecz obowiązuje jako sankcja za przestępstwa o charakterze politycznym, religijnym, gospodarczym lub jest orzekana za dobrowolne, pozamałżeńskie stosunki seksualne. Na przykład w Sudanie i Iranie za cudzołóstwo sądy wymierzają karę śmierci przez ukamienowanie. W Arabii Saudyjskiej kara śmierci może zostać wymierzona za stosowanie czarów, a w Republice Konga za handel ludzkimi kośćmi. W kilku krajach kara śmierci jest wymierzana za przestępstwa narkotykowe (np. Chiny, Tajlandia, Iran, Arabia Saudyjska).

W Europie jedynym krajem, w którym stosuje się karę śmierci, jest Białoruś.

Kara śmierci na świecie

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Handel ludźmi

Handel ludźmi obejmuje różne formy wykorzystywania, w tym m.in. wykorzystywanie seksualne, wyzysk w pracy, pracę przymusową, domowe niewolnictwo i inne formy eksploatacji, w tym usuwanie i sprzedaż organów oraz pornografię dziecięcą.

Handel ludźmi stanowi naruszenie fundamentalnych praw i wolności potwierdzonych w wielu umowach międzynarodowych oraz ustawodawstwach krajowych.

Akty prawne zakazujące handlu ludźmi Akty prawne zakazujące handlu ludźmi Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Akty prawne zakazujące handlu ludźmi

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Akty prawne zakazujące handlu ludźmi Akty prawne zakazujące handlu ludźmi Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Mimo wielu działań utrudniających handel ludźmi zjawisko to nie znika, a wręcz przybiera na sile.

Zjawisko handlu ludźmi jest ściśle powiązane ze zjawiskiem nielegalnej imigracji. Ofiary handlu ludźmi są bite, wykorzystywane seksualnie, przetrzymywane w niewoli, uzależniane od narkotyków, zastraszane.

Skala zjawiska handlu ludźmi jest niezwykle trudna do oszacowania. Międzynarodowa Organizacja do spraw Migracji (ang. International Organization for Migration, IOM) szacuje, że liczba osób, które padły ofiarą handlu ludźmi, wliczając ofiary pełnoletnie i dzieci, utrzymuje się na wysokim poziomie około 12,3 mln osób. Oznacza to, że prawie 2 osoby na 1000 padają ofiarą handlu ludźmi. Dane przedstawione przez Fundację Pomocy Kobietom „EuroHelp” wskazują, że obecnie 27 mln osób na świecie jest niewolnikami, a dziennie 2000 kobiet i dzieci w wieku powyżej 4 lat jest sprzedawanych, by świadczyć usługi seksualne. Australijska organizacja pozarządowa Walk Free w 2013 roku szacowała liczbę współczesnych niewolników na około 30 mln. Najwięcej zniewolonych osób, zgodnie z danymi przedstawionymi w pierwszym Globalnym Indeksie Niewolnictwa, żyje na kontynencie azjatyckim. Tylko w Indiach około 14 mln osób świadczy pracę niewolniczą na rzecz innych, co jest konsekwencją zjawiska dziedziczenia długu. Najbardziej zniewolonym państwem jest niewątpliwie Mauretania, w której na 4 mln mieszkańców aż 140–160 tys. stanowią osoby wykonujące pracę pod przymusem.

Szacuje się, że w całej Unii Europejskiej jest ponad 880 tys. osób pracujących w niewolniczych warunkach, a co czwarta z nich jest zmuszana do świadczenia usług seksualnych.

Co należy zrobić, jeśli już staniemy się ofiarą handlu ludźmi? Co należy zrobić, jeśli już staniemy się ofiarą handlu ludźmi? Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Co należy zrobić, jeśli już staniemy się ofiarą handlu ludźmi?

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Co należy zrobić, jeśli już staniemy się ofiarą handlu ludźmi? Co należy zrobić, jeśli już staniemy się ofiarą handlu ludźmi? Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Co to jest La Strada? Co to jest La Strada? Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Co to jest La Strada?

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Co to jest La Strada? Co to jest La Strada? Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Naruszenia praw politycznych

Poglądy polityczne należą do częstych przesłanek naruszania podstawowych praw i wolności. Opozycjoniści polityczni w wielu krajach giną w pozasądowych egzekucjach, są torturowani, „znikają”, są przetrzymywani bez wyroków sądowych. Oponentów politycznych zwalcza się w Federacji Rosyjskiej, na Kubie, w Chinach, Turcji czy Egipcie. W Algierii, Indonezji, Libii. Mauretanii, Mali, Pakistanie, Syrii czy na Sri Lance każdego dnia ludzie giną bez wieści. Do masowych naruszeń praw człowieka dochodzi głównie w systemach autorytarnych i totalitarnych, np. w okresie reżimu Pol Pota w Kambodży w drugiej połowie lat 70. XX wieku wymordowano około 2,5–3 mln osób. W wielu krajach dochodzi także do prześladowań obrońców praw człowieka oraz morderstw dokonywanych przez siły paramilitarne i zbrojne ugrupowania (np. w Kolumbii). Organizacje pozarządowe szacują, że w ponad 40 krajach uzbrojone ugrupowania dokonują zabójstw i porwań osób cywilnych. W około 140 krajach potwierdzono stosowanie tortur oraz innych form nieludzkiego, poniżającego traktowania bądź karania. Dziesiątki tysięcy ofiar pochłaniają też międzynarodowe i wewnętrzne konflikty zbrojne. Tybet czy Czeczenia to przykładowe rejony naruszeń praw człowieka na bardzo dużą skalę.

Replika zniszczonego w 1989 przez komunistów pomnika we Wrocławiu poświęconego masakrze na placu Tian’anmen z 4 czerwca 1989. Autor repliki: Marek Stanielewicz. Autorzy oryginału: Igor Wójcik, Joanna Czarnecka

domena publiczna[online], dostępny w internecie: wikimedia

Podsumowanie

Mimo starań i licznych mechanizmów monitorujących przestrzeganie praw człowieka w wielu zakątkach świata dochodzi do naruszeń praw człowieka i to na dużą skalę. Chiny, Rosja, Pakistan, Arabia Saudyjska, Białoruś – to tylko nieliczne przykłady z dużego grona państw naruszających podstawowe prawa i wolności. Według organizacji monitorujących przestrzeganie praw człowieka na świecie dużo częściej łamania praw i wolności dopuszczają się państwa totalitarne i autorytarne. Wśród przyczyn łamania praw człowieka można wymienić sytuacje konfliktów zbrojnych, postawy rasistowskie i ksenofobiczne. Najniebezpieczniejsze są naruszenia praw człowieka na dużą skalę w postaci ludobójstwa czy czystek etnicznych, prześladowań mniejszości (narodowych, etnicznych, rasowych), zsyłania politycznych oponentów do obozów pracy oraz handel ludźmi.

Ćwiczenie 6

Wybierz dowolny typ naruszeń praw człowieka, np. prawa kobiet, prawa dziecka , wolność wyznania, prawo do edukacji itp. Na podstawie informacji zdobytych w czasie dzisiejszej lekcji lub znalezionych na stronach internetowych organizacji monitorujących przestrzeganie praw człowieka, jak Amnesty International i Human Rights Watch, opisz skalę naruszeń oraz metody przeciwdziałania temu naruszeniu przez państwa i/lub organizacje międzynarodowe.

Ćwiczenie 7

Zastanów się, jakie grupy są najczęściej dyskryminowane w Polsce. Wybierz trzy spośród nich i dla każdej sporządź listę sposobów dyskryminacji. Odpowiedz na pytanie: czy metody dyskryminacji stosowane wobec członków tych grup różnią się, czy są takie same?

Ćwiczenie 8

Korzystając ze strony internetowej Stowarzyszenia „Nigdy więcej”, wskaż, jakie działania podejmuje ta organizacja.

Ćwiczenie 9

Znajdż informacje na stronie internetowej organizacji La Strada – Fundacja Przeciwko Handlowi Ludźmi i Niewolnictwu, jakie działania przed wyjazdem zagranicę należy podjąć, aby nie stać się ofiarą handlu ludźmi. Sporządź ich listę.

Ćwiczenie 10

Połącz pojęcie z definicją.

Rasizm zakłada

wszelkie czyny dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych.Połączony z: Rasizm zakłada

Ludobójstwo to

wrogość i niechęć w stosunku do obcych.Połączony z: Ludobójstwo to

Dyskryminacja to

nieuzasadnione różnicowanie ludzi.Połączony z: Dyskryminacja to

Ksenofobia to

wyższość jednych grup nad innymi.Połączony z: Ksenofobia to

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Przeczytaj uważnie tekst i wstaw brakujące słowa.

Do naruszeń praw człowieka zaliczamy m.in. ludobójstwo,     i handel ludźmi. Termin     pojawił się w 1944 r. W 1948 r. ONZ przyjęła     o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa. W latach 90 XX wieku. powołano specjalne    , których zadaniem jest sądzenie osób popełniających najcięższe zbrodnie, w tym ludobójstwo. W 1993 r. powołano Międzynarodowy Trybunał Karny dla    , w 1994 r. Międzynarodowy Trybunał Karny dla    , a w 1998 r. Międzynarodowy Trybunał Karny z siedzibą w    . Naruszeniem praw człowieka jest też dyskryminacja. Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej szacuje, że około 25% reprezentantów     narodowych lub emigrantów w krajach unijnych uznaje się za ofiarę przestępstwa na tle rasowym. Międzynarodowa Organizacja do spraw Migracji szacuje, że ofiarami handlu ludźmi pada rocznie około 12 mln osób, a australijska organizacja pozarządowa Walk Free w 2013 r. szacowała liczbę współczesnych     na około 30 mln. W całej Unii Europejskiej jest ponad 880 tys. osób pracujących w niewolniczych warunkach. W około 140 krajach organizacje     potwierdzają stosowanie     oraz innych form nieludzkiego, poniżającego traktowania bądź karania.

dzieciobójstwo     trybunały     Rwandy     Hadze     Konwencję     niewolników     mniejszości     większości     dyskryminację     tortur     byłej Jugosławii     „ludobójstwo”     pozarządowe

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1

Wyszukaj w mediach informacje na temat przejawów rasizmu, szowinizmu, antysemityzmu bądź ksenofobii. Zastanów się jak można im przeciwdziałać. Przedstaw również możliwe formy twojego włączenia się do działań na rzecz równości i tolerenacji.

Literatura uzupełniająca

The Global Slavery Index 2013

Komunikat prasowy Komisji Europejskiej, Bruksela, dnia 15 kwietnia 2013 r.Otwiera się w nowym oknie

Przestępstwa z nienawiści w Unii Europejskiej, FRA 2012.

Przybysz M. (red.), Handel ludźmi i praca przymusowa. Prawa pokrzywdzonych i środki kompensacyjne w prawie międzynarodowym i polskim. Kompendium wiedzy Szczecin-Warszawa 2013.

Raport roczny Amnesty International 2013 Sytuacja praw człowieka na świecie.

World Migration Report 2013, International Organization for Migration (IOM).

Projekt edukacyjny: Przestrzeganie praw człowieka

1. Już wiesz jak ważne są prawa człowieka, jednak nie we wszystkich krajach są one przestrzegane.

2. Zadanie: opracuj na podstawie informacji znalezionych w środkach masowego przekazu (w tym z wykorzystaniem internetu) raport dotyczący łamania praw człowieka w wybranym kraju na świecie. Uzasadnij podane przykłady odwołując się do norm zawartych w aktach prawnych, które zostały złamane. Zaproponuj działania, które mogą poprawić sytuację.

3. Realizacja:

- praca w grupie,

- czas trwania: 2-3 tygodnie,

- efekt końcowy: prezentacja na forum klasy.

Jestem uczniem - mam prawa i obowiązki w szkole

Edukacja

geralt, Edukacja, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Ćwiczenie 1

Wykonajcie zadania, pracując w kilkuosobowych grupach.

- Wyszukajcie w Internecie tekst Konwencji o prawach dziecka.

- Wypiszcie prawa, zawarte w Konwencji o prawach dziecka, których formą realizacji jest samorząd uczniowski. Uzasadnijcie wybór.

Czy znacie regulamin samorządu uczniowskiego obowiązujący w waszej szkole? Sprawdźcie waszą wiedzę, wykonując podane zadania.

- Jak zorganizowane są władze waszego samorządu uczniowskiego? Wymieńcie nazwy i uprawnienia poszczególnych organów.

- Które z organów samorządu uczniowskiego pochodzą z wyborów? Wymieńcie główne zasady szkolnej/klasowej ordynacji wyborczej.

- Kto w waszej szkole pełni funkcję opiekuna samorządu uczniowskiego? Czy macie wpływ na jego wybór?

Sprawdzicie zgodność podanych przez was odpowiedzi z obowiązującym w szkole regulaminem samorządu uczniowskiego.

Nauka

ThePixelman, Nauka , domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Co potrafię?

- wyjaśnić, co to jest samorządność i samorząd;

- scharakteryzować, jakie są potrzeby człowieka.

Nauczysz się

- scharakteryzujesz zasady funkcjonowania szkoły;

- opiszesz organy szkoły;

- scharakteryzujesz samorząd uczniowski oraz jego rolę w szkole;

- omówisz systemem edukacyjny w Polsce; - wskażesz prawa i obowiązków ucznia.

Szkoła. Organy szkoły

Tablica szkolna

alkruse24, Tablica szkolna, licencja: CC BY 2.0

Stwierdzenie, że „uczymy się przez całe życie”, zna chyba każdy. Jednak poza tzw. edukacją nieformalną (czyli np. uczeniem się w domu, w  pracy czy podczas kontaktów z rówieśnikami) najczęściej nauka kojarzy się z kształceniem w szkole.

Szkoła jest instytucją kształcącą i wychowującą, ale szkoła to także wspólnota nauczycieli i uczniów.

Definicja: Funkcje szkoły:

- kształcąca – przekazuje wiedzę naukową i umiejętności, uczy logicznego myślenia,

- wychowawcza – wdraża w normy społeczne, wskazuje wartości społeczne,

- społeczna – uczy współżycia z innymi ludźmi, przygotowuje do odgrywania różnych ról społecznych,

- kulturowa – wprowadza w kulturę danego społeczeństwa, wdraża do korzystania z dóbr kultury,

- opiekuńcza – tworzy warunki do zaspokajania różnych potrzeb uczniów.

Organizacja szkoły

W szkole funkcjonuja organy szkoły, czyli osoby i grupy osób posiadajace przypisane prawem kompetencje.

Do organów szkoły zaliczamy:

- dyrektora szkoły,

- radę pedagogiczną,

- radę szkoły,

- samorząd uczniowski.

Ważne!

Dla dobrego funkcjonowania szkoły konieczna jest współpraca wszystkich jej organów.

Pozytywnie w szkole!

geralt, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Dyrektor

Dyrektor szkoły kieruje jej działalnością i reprezentuje ją na zewnątrz. W wykonywaniu swoich zadań współpracuje ze wszystkimi funkcjonującymi w szkole organami, w szczególności jednak dyrektor realizuje uchwały rady szkoły oraz rady pedagogicznej.

Szczegółowe zadania dyrektora szkoły określone są w art. 7 ust. 1 Karty nauczyciela:

Dyrektor szkoły jest odpowiedzialny zwłaszcza za:

- dydaktyczny i wychowawczy poziom szkoły;

- realizację zadań zgodnie z uchwałami rady pedagogicznej i rady szkoły, podjętymi w ramach ich kompetencji stanowiących, oraz zarządzeniami organów nadzorujących szkołę;

- tworzenie warunków do rozwijania samorządnej i samodzielnej pracy uczniów i wychowanków;

- zapewnienie pomocy nauczycielom w realizacji ich zadań i  doskonaleniu zawodowym;

- zapewnienie w miarę możliwości odpowiednich warunków organizacyjnych do realizacji zadań dydaktycznych i opiekuńczo-wychowawczych.

Rada pedagogiczna

W skład Rady pedagogicznej wchodzi dyrektor i wszyscy nauczyciele zatrudnieni w szkole. Podstawowym jej zadaniem jest planowanie i analizowanie pracy dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkoły.

Do kompetencji rady pedagogicznej należy m.in. podejmowanie uchwał w sprawie wyników klasyfikacji i promocji uczniów, zatwierdzanie planów pracy szkoły oraz podejmowanie uchwał w sprawie innowacji i eksperymentów pedagogicznych w szkole.

Rada szkoły

Rada szkoły łączy wszystkie przedstawicielstwa wspólnoty szkolnej: rodziców, nauczycieli oraz uczniów. Powoływanie rady szkoły nie jest obowiązkowe. Jeżeli nie została powołana, zadania rady wykonuje rada pedagogiczna.

Tryb wyboru członków rady szkoły określa statut szkoły. Statut może przewidywać rozszerzenie składu rady o inne osoby oraz dopuszczać dokonywanie corocznej zmiany jednej trzeciej składu rady. Kadencja rady szkoły trwa 3 lata. W skład rady szkoły wchodzą w równej liczbie przedstawiciele wszystkich grup społeczności szkolnej (co najmniej 6 osób).

Rada szkoły:

- uchwala statut szkoły na podstawie projektu przygotowanego przez radę pedagogiczną i odwołuje się od decyzji kuratora oświaty w sprawie uchylenia statutu lub niektórych jego postanowień;

- zatwierdza wnioski o przyznanie dla uczniów stypendium Prezesa Rady Ministrów;

- przedstawia wnioski w sprawie rocznego planu finansowego środków specjalnych szkoły i opiniuje projekt planu finansowego szkoły;

- z własnej inicjatywy ocenia sytuację oraz stan szkoły i występuje z wnioskami do dyrektora, rady pedagogicznej, organu prowadzącego szkołę lub placówkę oraz do wojewódzkiej rady oświatowej, w szczególności w sprawach organizacji zajęć pozalekcyjnych i przedmiotów nadobowiązkowych.

Samorząd uczniowski

Samorząd uczniowski to nie tylko „klasowa trójka”, przewodniczący czy też zarząd samorządu. To nie jest wąskie grono osób, którym powierzono całą odpowiedzialność za to, co dzieje się w szkole.

Samorząd uczniowski tworzą wszyscy uczniowie szkoły, niezależnie od klasy, w której się uczą, wieku, ocen z poszczególnych przedmiotów czy też oceny z zachowania. „Wszyscy” oznacza więc, że każdy uczeń danej szkoły jest również członkiem jej samorządu uczniowskiego.

Zasady wybierania i działania organów samorządu określa regulamin uchwalany przez ogół uczniów w głosowaniu równym, tajnym i powszechnym.

Ważne!

Organy samorządu są jedynymi reprezentantami ogółu uczniów.

Co może Samorząd uczniowski?

Samorząd może przedstawiać radzie szkoły, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wnioski i opinie we wszystkich sprawach szkoły, w szczególności dotyczących realizacji podstawowych praw uczniów.

Samorząd uczniowski ma prawo:

1. do zapoznawania się z programem nauczania, z jego treścią, celem i stawianymi wymaganiami;

2. do jawnej i umotywowanej oceny postępów w nauce i zachowaniu;

3. do organizacji życia szkolnego, umożliwiające zachowanie właściwych proporcji między wysiłkiem szkolnym a możliwością rozwijania i zaspokajania własnych zainteresowań;

4. redagowania i wydawania gazety szkolnej;

5. organizowania - w porozumieniu z dyrektorem - działalności kulturalnej, oświatowej, sportowej oraz rozrywkowej zgodnie z własnymi potrzebami i możliwościami organizacyjnymi;

6. wyboru nauczyciela pełniącego rolę opiekuna samorządu.

Ważne!

Samorząd uczniowski może przedstawiać wnioski (czyli np: propozycje wprowadzenia zmian, przyjęcia nowych rozwiązań) oraz opinie (pozytywne lub negatywne) we wszystkich sprawach szkoły.

Wymienienie sześciu konkretnych przykładów służy jedynie podkreśleniu, że zwłaszcza one mieszczą się w zakresie działalności samorządu.

Wskazówka

- Przygotowania do wyborów do władz Samorządu Uczniowskiego cz. I - ordynacja wyborcza, CEOOtwiera się w nowym oknie

- Przygotowania do wyborów do władz Samorządu Uczniowskiego cz. II - komisja wyborcza, CEOOtwiera się w nowym oknie

System edukacji w Polsce

Szkolnictwo jako zespół instytucji tworzy system edukacji dla dzieci i osób młodych oraz dorosłych.

Model systemu edukacji w Polsce do 1.09.2014 r.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

System ten nie jest jednak stały, ulega przekształceniom i dostosowaniu do aktualnych potrzeb edukacyjnych. Od 1.09.2014 r. przestały funkcjonować w Polsce licea profilowane oraz technika uzupełniajace i uzupełniające licea ogólnokształcące. Obecnie po zasadniczej szkole zawodowej istnieje możliwość kontynuowania edukacji w liceum ogólnoksztacącym dla dorosłych.

Schemat systemu edukacji w Polsce od 1.09.2014 r.

domena publiczna[online], dostępny w internecie: edukacja.warszawa.pl

Po ukończniu liceum ogólnokształcącego, liceum ogólnokształcącego dla dorosłych lub technikum można kontynuować edukację w szkole policealnej, lub - po zdaniu matury - w szkole wyższej.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Edukacja przedszkolna

Ten poziom edukacji uznaje się za pierwszy szczebel systemu oświaty. Edukacja przedszkolna w Polsce rozpoczyna się w wieku 3 lat. Uczęszczanie do przedszkoli dzieci 3 - 4-letnich jest dobrowolne. Decyzję w tej sprawie podejmują rodzice. Od 1 września 2011 roku obowiązkowe roczne przygotowanie przedszkolne realizowane w przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego obejmuje dzieci 5-letnie.

Przedszkole

Lucélia Ribeiro, Przedszkole, licencja: CC BY-SA 2.0

Kształcenie obowiązkowe

Kształcenie obowiązkowe (od 5. do 16. roku życia) obejmuje rok obowiązkowej edukacji przedszkolnej oraz sześć lat szkoły podstawowej i trzy lata gimnazjum (obowiązek szkolny). Obowiązek nauki trwa do osiemnastego roku życia i obejmuje kształcenie w pełnym lub niepełnym wymiarze, w formach szkolnych lub pozaszkolnych.

Etapy:

Edukacja przedszkolna (roczna)

Wiek: 5 lat (od 2011)

Szkoła podstawowa (6 lat)

Wiek: 6/7 – 13 (od 2014 roku od 6 lat dla dzieci urodzonych od stycznia do czerwca 2008 r. a od 2015 r. - dla wszystkich dzieci w wieku 6 lat) Etap I (edukacja wczesnoszkolna) - 6/7 – 10 lat Etap II: 10 - 13 lat

Gimnazjum (3-letnia szkoła średnia I stopnia)

Wiek: 13 – 16 lat

Jedynym kryterium przyjęcia dziecka do pierwszej klasy szkoły podstawowej jest wiek. Przyjęcie ucznia do gimnazjum odbywa się natomiast na podstawie świadectwa ukończenia szkoły podstawowej (wymagane jest również przystąpienie do zewnętrznego sprawdzianu po 6. klasie szkoły podstawowej).

Na zakończenie 3-letniego gimnazjum odbywa się powszechny, obowiązkowy egzamin.

Egzamin składa się z trzech części: humanistycznej obejmującej dwa odrębne zakresy: historię i wiedzę o społeczeństwie oraz język polski; matematycznej i przyrodniczej obejmującej: wiedzę przyrodniczą (biologia, chemia, fizyka i geografia) oraz matematykę; języka obcego nowożytnego.

Wyniki egzaminu wraz z końcową oceną osiągnięć uczniów odnotowaną na świadectwie decydują o ich przyjęciu do szkół średnich II stopnia (edukacja ponadgimnazjalna).

Edukacja ponadgimnazjalna

Liceum ogólnokształcące

Wiek: 16 - 19

Technikum

Wiek: 16 - 20

Zasadnicza szkoła zawodowa

Wiek: 16 - 19

Szkoła policealna

Wiek: 19-21 lat (b.rzadko 20 lat)

Na zakończenie nauki wszystkie szkoły ponadgimnazjalne (z wyjątkiem szkół zasadniczych) przeprowadzają egzaminy maturalne. Uczniowie liceów ogólnokształcących i techników, którzy zdali egzamin maturalny, otrzymują świadectwo maturalne (wymagane do ubiegania się o przyjęcie na studia wyższe).

Egzamin maturalny składa się z dwóch cześci: ustnej (obowiazkowe są dwa egzaminy: język polski i język obcy nowożytny) oraz pisemnej (obowiązkowe są trzy egzaminy: język polski, matematyka i język obcy nowożytny). Zdajacy egzamin może także przystąpić do nie wiecej niż sześciu egzaminów dodatkowych).

Zdany egzamin maturalny uprawnia do ubiegania się o przyjęcie na studia.

Egzamin potwierdzający kwalifikacje w zawodzie jest oceną poziomu opanowania przez ucznia wiedzy i umiejętności z zakresu danej kwalifikacji, opisanej w podstawie programowej kształcenia w określonym zawodzie.

Szkolnictwo wyższe

Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego

katie_pl, licencja: CC BY-SA 3.0[online], dostępny w internecie: wikimedia

Polski system szkolnictwa wyższego oparty jest na trójstopniowej strukturze studiów:

- studia pierwszego stopnia (studia licencjackie lub inzynierskie),

- studia drugiego stopnia (studia magisterskie),

- studia studia trzeciego stopnia (studia doktoranckie).

Uwaga!

Na wybranych kierunkach - jak np: psychologia, teologia, prawo - możliwe jest jedtnie studiowanie w trybie jednolitych studiów magisterskich (10 semestralnych).

Na studia pierwszego stopnia licencjackie i inżynierskie mogą aplikować osoby posiadające świadectwo ukończenia szkoły średniej, na którego podstawie mają prawo podejmować studia pierwszego stopnia w swoim kraju. Studia licencjackie trwają 3 lata (6 semestrów), studia inżynierskie trwają 3,5 roku (7 semestrów). Uzyskany dyplom licencjata albo inżyniera upoważnia do podjęcia studiów drugiego stopnia (magisterskich).

Na studia drugiego stopnia (uzupełniające magisterskie) mogą aplikować osoby posiadające dyplom ukończenia studiów I stopnia, na którego podstawie mają prawo podejmować studia drugiego stopnia w swoim kraju. Studia drugiego stopnia uzupełniające magisterskie trwają 2 lata (4 semestry) lub 1,5 roku (3 semestry) i kończą się uzyskaniem dyplomu magistra.

Na studia jednolite magisterskie mogą aplikować kandydaci posiadający świadectwo ukończenia szkoły średniej, na którego podstawie mają prawo podejmować studia pierwszego stopnia w swoim kraju. W tym przypadku kształcenie trwa nieprzerwalnie 5 lat (10 semestrów) i kończy się uzyskaniem tytułu zawodowego magistra.

Student

pixabay, Student, licencja: CC 0

Do podjęcia studiów trzeciego stopnia (doktoranckich) upoważnia dyplom magistra. Studia doktoranckie trwają 4 lata (8 semestrów) i kończą się obroną pracy doktorskiej i uzyskaniem stopnia naukowego doktora.

Źródło: System edukacji w Polsce, marzec 2014 r., FRSE-EurydiceOtwiera się w nowym oknie

[polecenie Wyszukaj w dowolnym źródle informacji jakie są zasady przyjmowania do wybranej przez ciebie uczelni wyższej.

Uczeń – prawa i obowiązki

Zdobywanie wykształcenia i bycie uczniem wiąże się z wieloma prawami, ale i obowiązkami.

Edukacja jako prawo człowieka

Koncepcja praw człowieka zakłada, że każdemu człowiekowi przysługują określone prawa, wynikające z godności człowieka.

Powszechna deklaracja praw człowieka, przyjęta w 1948 r., uznaje edukację za podstawowe prawo człowieka. Oznacza to, że każdy człowiek na świecie ma prawo do otrzymania darmowej edukacji przynajmniej na poziomie podstawowym.

Konwencja o prawach dziecka zobowiązuje rządy państw do zapewnienia darmowej edukacji na poziomie podstawowym dla wszystkich dzieci. W dokumencie tym zapisano też, że wszystkie dzieci mają prawo do edukacji, która przygotuje je do aktywnego, odpowiedzialnego życia w wolnym społeczeństwie, szanującym środowisko i godność innych.

Ważne!

Art. 70 Konstytucji RP

1. Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa. Sposób wykonywania obowiązku szkolnego określa ustawa.

2. Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna. Ustawa może dopuścić świadczenie niektórych usług edukacyjnych przez publiczne szkoły wyższe za odpłatnością.

3. Rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne. Obywatele i instytucje mają prawo zakładania szkół podstawowych, ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów wychowawczych. Warunki zakładania i działalności szkół niepublicznych oraz udziału władz publicznych w ich finansowaniu, a także zasady nadzoru pedagogicznego nad szkołami i zakładami wychowawczymi, określa ustawa.

4. Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów. Warunki udzielania pomocy określa ustawa.

Dokumenty określające prawa i obowiązki ucznia:

Deklaracja praw człowieka i obywatela

Konwencja o prawach dziecka

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Kodeks karny

Statut szkoły

Program wychowawczy szkoły

Prawa ucznia

Podstawowymi prawami wynikającymi z najważniejszego aktu prawnego w Polsce, jakim jest Konstytucja RP, są:

- prawo do nauki,

- prawo do wychowania w rodzinie,

- prawo do wychowania bez przemocy,

- prawo do informacji,

- prawo do swobody myśli, sumienia religii,

- prawo do swobody wypowiedzi.

Natomiast prawami ściśle wynikającymi z obowiązku szkolnego i z nim związanymi są prawa do:

- zapoznania się z programem nauczania poszczególnych przedmiotów,

- zapoznania się z wewnątrzszkolnym systemem oceniania i oceny zgodnie z jego założeniami,

- właściwie zorganizowanego procesu kształcenia,

- opieki wychowawczej i zapewnienia warunków bezpieczeństwa,

- życzliwego podmiotowego traktowania w procesie kształcenia i wychowania,

- rozwijania swoich zainteresowań, zdolności i talentów na zajęciach lekcyjnych oraz pozalekcyjnych,

- powiadamiania go o terminie i zakresie pisemnych sprawdzianów wiadomości,

- odpoczynku w czasie przerw świątecznych i ferii,

- uzyskania pomocy w przypadku trudności w nauce,

- korzystania z opieki zdrowotnej oraz poradnictwa i terapii pedagogicznej i psychologicznej,

- korzystania z pomieszczeń szkolnych, sprzętu środków dydaktycznych, księgozbioru biblioteki i świetlicy tak podczas zajęć lekcyjnych, jak i pozalekcyjnych,

- uczestnictwa i udziału w organizowaniu imprez kulturalnych, sportowych i rozrywkowych na terenie szkoły.

Nad przestrzeganiem praw ucznia czuwa m.in. Szkolny Rzecznik Praw Ucznia, którym może być uczeń lub nauczyciel. Zasady funkcjonowania rzecznika określa statut szkoły.

Rzecznik podejmuje działania na wniosek zainteresowanego lub z własnej inicjatywy. W ramach swoich obowiązków dba o egzekwowanie i przestrzeganie przepisów prawnych dotyczących uczniów. Może także proponować nowe przepisy dotyczące uczniów. Rzecznik uczestniczy w posiedzeniach rady pedagogicznej z prawem przedstawienia na jej forum problemów przestrzegania praw ucznia.

Obowiązki ucznia

Katalog obowiązków różni się w poszczególnych placówkach. Nie ma jednego „uniwersalnego”. Natomiast najczęściej powtarzają się następujące obowiązki:

- systematyczne i aktywne uczestnictwo w zajęciach lekcyjnych i w życiu szkoły,

- noszenie wymaganych podręczników i przyborów szkolnych,

- przestrzeganie zasad kultury współżycia w odniesieniu do kolegów, nauczycieli i innych pracowników szkoły,

- odpowiedzialność za własne życie, zdrowie i higienę,

- bycie uczciwym i prawdomównym,

- dbałość o wspólne dobro, ład i porządek w szkole,

- dbałość o estetyczny wygląd szkoły i otoczenia,

- dbałość o honor klasy i szkoły,

- noszenie na zajęcia kultury fizycznej stroju gimnastycznego,

- udział w uroczystościach i imprezach organizowanych przez szkołę.

Podsumowanie

Podstawowym miejscem edukacji formalnej jest szkoła. Pełni ona nie tylko funkcję kształcącą, ale także wychowawczą czy kulturową. Aby je realizować, szkoły posiadają organy, w tym dyrektora szkoły czy radę pedagogiczną. Szczególną pozycję zajmuje samorząd uczniowski, za którego pośrednictwem wszyscy uczniowie uczestniczą w życiu szkoły. Samorząd szkolny odgrywa też istotną rolę w kontrolowaniu przestrzegania praw ucznia. Prawa ucznia są regulowane nie tylko w dokumentach wewnętrznych szkoły, jak np. statut szkoły, ale w dokumentach prawa krajowego – konstytucji i ustawach.

Ćwiczenie 2

Opisz, jakie znasz organy szkoły.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, czy możesz być członkiem jakiegoś organu szkoły.

Ćwiczenie 4

Wymień najważniejsze zasady wyborów do władz samorządu uczniowskiego.

Ćwiczenie 5

Scharakteryzuj poziomy systemu edukacyjnego w Polsce.

Ćwiczenie 6

Wymień swoje prawa i obowiązki jako ucznia.

Przydatne linki

Ministerstwo Edukacji NarodowejOtwiera się w nowym oknie

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa WyższegoOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 7

Demokratyczne wybory do samorządu uczniowskiego są:

– czynne prawo wyborcze posiadają wszyscy uczniowie i uczennice szkoły;

– każdy uczeń i uczennica ma jeden     głos;

– każdy głosuje samodzielnie;

– wygrywa kandydat lub kandydatka /w niektórych szkołach kandydaci z jednej listy wyborczej, którzy otrzymali największą liczbę głosów;

Przeprowadzone podczas     głosowania, które zapewnia dobrowolność i anonimowość aktu głosowania.

jawnego     równoważny     różny     Normalne     Bezpośrednie     Równe     Pośrednie     Nierówne     Większościowe     Powszechne     Mniejszościowe     tajnego

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Połącz tekst w pary, aby stanowiły logiczną całość.

Rzecznikiem praw ucznia może zostać

posiada wiedzę na temat praw ucznia i aktów prawnych, w których są one zawarte – szczególnie statutu szkoły i jego zgodności z zewnętrznymi aktami prawa .Połączony z: Rzecznikiem praw ucznia może zostać

Bierne prawo wyborcze nie jest zależne od

zarówno nauczyciel, jak i uczeń.Połączony z: Bierne prawo wyborcze nie jest zależne od

Rzecznik praw ucznia między innymi

uczniowska komisja wyborcza złożona z uczniów niekandydujących w wyborach.Połączony z: Rzecznik praw ucznia między innymi

Samorząd uczniowski stanowią

czuwanie nad przebiegiem wyborów.Połączony z: Samorząd uczniowski stanowią

Kandydatem lub kandydatką do zarządu samorządu uczniowskiego może zostać

wyników w nauce, oceny z zachowania lub opinii nauczycieli i dyrekcji dotyczącej danej kandydatki lub kandydata.Połączony z: Kandydatem lub kandydatką do zarządu samorządu uczniowskiego może zostać

Przygotowaniem wyborów, zatwierdzeniem kandydatur, nadzorem nad przebiegiem wyborów, liczeniem głosów oraz ogłaszaniem wyników zajmuje się

rozpoznawanie potrzeb uczniów.Połączony z: Przygotowaniem wyborów, zatwierdzeniem kandydatur, nadzorem nad przebiegiem wyborów, liczeniem głosów oraz ogłaszaniem wyników zajmuje się

Do zadań uczniowskiej komisji wyborczej należy między innymi

każdy uczeń i każda uczennica szkoły.Połączony z: Do zadań uczniowskiej komisji wyborczej należy między innymi

Jednym z najważniejszych zadań organów samorządu uczniowskiego jest

motywowanie do działań i podejmowania samodzielnych inicjatyw przez uczniów.Połączony z: Jednym z najważniejszych zadań organów samorządu uczniowskiego jest

Każdy uczeń/uczennica ma prawo do realizowania swoich pomysłów na działania w ramach samorządu uczniowskiego, jeżeli nie są one sprzeczne z

misją i statutem lub innymi regulacjami prawnymi.Połączony z: Każdy uczeń/uczennica ma prawo do realizowania swoich pomysłów na działania w ramach samorządu uczniowskiego, jeżeli nie są one sprzeczne z

Opiekunem samorządu uczniowskiego może zostać

każdy nauczyciel w szkole.Połączony z: Opiekunem samorządu uczniowskiego może zostać

Zadaniem opiekuna samorządu uczniowskiego jest między innymi

wszyscy uczniowie szkoły.Połączony z: Zadaniem opiekuna samorządu uczniowskiego jest między innymi

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Jak zdobywać wiedzę za granicą, czyli kształcenie w innych krajach Unii Europejskiej

Warto mieć w życiu kompas!

pixabay, licencja: CC 0

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: OECD, Education at a Glance, 2014, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym wykonaj polecenia.

- Porównaj strukturę wykształcenia w Polsce przed przystąpieniem do Unii Europejskiej i po przystąpieniu. Określ tendencje tych zmian.

- Omów kierunki zmian struktury wykształcenia w państwach Unii Europejskiej [UE 21] w latach 2000–2012.

- Porównaj strukturę wykształcenia w Polsce i państwach Unii Europejskiej [UE 21] w roku 2000 i 2012.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkoosobowych grupach.

Ćwiczenie 2

- Zastanówcie się, w jaki sposób zmiany zachodzące w strukturze wykształcenia wpływają na funkcjonowanie polskiego rynku pracy.

Warto mieć w życiu kompas!

pixabay, licencja: CC 0

Henry Ford

Skazany na sukces

Każdy, kto przestaje się uczyć, jest stary, bez względu na to, czy ma 20 czy 80 lat. Kto kontynuuje naukę, pozostaje młody. Najwspanialszą rzeczą w życiu jest utrzymywanie swojego umysłu młodym.

Henry Ford, [w:] A. Podlaski, Skazany na sukces, Gliwice 2010.

Co potrafię?

- wymienić prawa i obowiązki ucznia;

- wyjaśnić, czym jest Unia Europejska;

- wymienić zasady funkcjonowania UE i scharakteryzować obszary polityki UE.

Nauczysz się

- wyjaśnisz, na czym polega kształcenie przez całe życie;

- scharakteryzujesz edukację w Unii Europejskiej;

- wyjaśnisz zasady deklaracji bolońskiej oraz programu ERASMUS+;

- wyjaśnisz, jakie możliwości kształcenia mają uczniowie i studenci na terenie państw europejskich;

- wyjaśnisz zasady uznawalności wykształcenia w UE.

Podstawy kształcenia za granicą z perspektywy celów Unii Europejskiej

Znamy już podstawy systemu oświaty w Polsce. Jednak możliwości, jakie daje choćby członkostwo w Unii Europejskiej, otwierają szanse wszystkim, którzy chcieliby kształcić się bądź uzupełniać swoją edukację za granicą. Nie jest to trudne, trzeba tylko wiedzieć, jak i gdzie można się uczyć.

A może dalsza edukacja w Europie?

licencja: CC 0

Jest wiele powodów, by uczyć się w innym kraju, np. europejskim. Oto kilka z nich:

- Pogłębicie praktyczną znajomość innego języka. Uczestnictwo w kursach lub warsztatach za granicą sprawi, że wasze umiejętności porozumiewania się w obcym języku poprawią się  znacząco. Jeśli nie posiadacie kompetencji językowych, to idealna okazja by poznać inny język europejski i posługiwać się nim na zadawalającym poziomie;

- Zwiększycie możliwości zatrudnienia. Dzięki uczestnictwu w kursach lub warsztatach organizowanych w innym kraju wzbogacicie swoje CV. Doświadczenie z pobytu za granicą może okazać się cennym atutem u potencjalnego pracodawcy;

- Poszerzycie swoje horyzonty. Poznając inną kulturę, będziecie mieli nowe spojrzenie na wiele rzeczy i zwiększycie swoje zdolności adaptacyjne;

- Staniecie się pewniejsi siebie. Konieczność radzenia sobie w obcym kraju da wam więcej pewności i wiary w siebie;

- Poznacie inne kultury, systemy edukacji, kształcenia. Pogłębiona wiedza na temat innych kultur rozwinie wasze umiejętności interpersonalne, co ułatwi pracę bądź naukę z osobami z różnych środowisk;

- Spotkacie osoby rozmaitych narodowości i zyskacie nowych przyjaciół.

Dla zainteresowanych

Polityka edukacyjna Unii Europejskiej

Każdy z krajów Unii Europejskiej sam kształtuje swoją politykę edukacyjną, jednak Wspólnota wspiera je w tym zadaniu, określając wspólne cele i upowszechniając dobre wzorce. Systemy edukacyjnie w krajach UE różnią się pod wieloma względami, m.in. modelem zarządzania, sposobem finansowania, poziomami edukacyjnymi, wiekiem rozpoczęcia i zakończenia edukacji obowiązkowej.

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

TYTUŁ XII EDUKACJA, KSZTAŁCENIE ZAWODOWE, MŁODZIEŻ I SPORT

Artykuł 165

1. Unia przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez zachęcanie do współpracy między Państwami Członkowskimi oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności, w pełni szanując odpowiedzialność Państw Członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodność kulturową i językową. Unia przyczynia się do wspierania europejskich przedsięwzięć w zakresie sportu, uwzględniając jego szczególny charakter, jego struktury oparte na zasadzie dobrowolności oraz uwzględniając jego funkcję społeczną i edukacyjną.

2. Działanie Unii zmierza do:

- rozwoju wymiaru europejskiego w edukacji, zwłaszcza przez nauczanie i upowszechnianie języków Państw Członkowskich,

- sprzyjania mobilności studentów i nauczycieli, między innymi poprzez zachęcanie do akademickiego uznawania dyplomów i okresów studiów,

- promowania współpracy między instytucjami edukacyjnymi,

- rozwoju wymiany informacji i doświadczeń w kwestiach wspólnych dla systemów edukacyjnych Państw Członkowskich,

- sprzyjania rozwojowi wymiany młodzieży i wymiany instruktorów społeczno-oświatowych, a także zachęcania młodzieży do uczestnictwa w demokratycznym życiu Europy,

- popierania rozwoju kształcenia na odległość,

- rozwoju europejskiego wymiaru sportu, przez popieranie uczciwości i dostępności we współzawodnictwie sportowym oraz współpracy między podmiotami odpowiedzialnymi za sport, jak również przez ochronę integralności fizycznej i psychicznej sportowców, w szczególności tych najmłodszych.

3. Unia i Państwa Członkowskie sprzyjają współpracy z państwami trzecimi oraz z organizacjami międzynarodowymi właściwymi w dziedzinie edukacji i sportu, zwłaszcza z Radą Europy.

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Ćwiczenie 3

Przeczytaj przytoczony fragment i odpowiedz na pytanie:

- W jaki sposób UE prowadzi politykę w obszarze edukacji? Scharakteryzuj najważniejsze elementy tej polityki.

Deklaracja bolońska

domena publiczna

Model europejskiego kształcenia oraz narodowe systemy edukacyjne w Europie podlegają dużej konkurencji ze strony amerykańskich i azjatyckich modeli edukacyjnych. W takich okolicznościach reakcją na te zmiany w europejskim środowisku edukacyjnym była deklaracja bolońska podpisana 19 czerwca 1999 roku. Zgodnie z jej zapisem „«Europa Wiedzy» jest teraz powszechnie uznawana za niezastąpiony czynnik rozwoju społecznego i ludzkiego oraz niezbędny element wzmocnienia i wzbogacania tożsamości europejskiej dającej obywatelom Europy umiejętności niezbędne do stawienia czoła wyzwaniom nowego tysiąclecia wraz ze świadomością wspólnych wartości oraz przynależności do wspólnej przestrzeni społeczno-kulturowej. Znaczenie edukacji oraz współpracy edukacyjnej dla rozwoju i umocnienia stabilnych, pokojowych oraz demokratycznych społeczeństw jest powszechnie uznawane za bardzo ważne. W deklaracji zwrócono uwagę na centralną rolę uczelni w rozwoju kulturalnym Europy. Podkreślono w niej znaczenie stworzenia Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego jako klucza do zwiększenia mobilności i zatrudnialności (ang. employability) obywateli oraz ogólnego rozwoju kontynentu.”

Źródło: Deklaracja Bolońska,Otwiera się w nowym oknie

Europejska Sieć Informacji o Edukacji

Młodzi obywatele Unii Europejskiej mają prawo chodzić do szkoły w każdym jej kraju na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa. Mają prawo do uczęszczania do klasy z rówieśnikami, na podobnym poziomie wykształcenia, jak ich klasa w kraju pochodzenia – niezależnie od ich znajomości języka ojczystego danego kraju.

W wypadku migracji zarobkowej rodziców będących obywatelami UE, zgodnie z jej prawem, dzieci są uprawnione do bezpłatnej nauki języka w nowym kraju, aby łatwiej mogły zaadaptować się do nowego środowiska szkolnego.

Należy pamiętać jednak, że system oświaty w nowym kraju może się bardzo różnić od tego w kraju pochodzenia. Na przykład: w niektórych krajach należy wybrać między kształceniem akademickim i zawodowym na bardzo wczesnym wiekowo etapie. Dlatego właśnie w UE nie uznaje się automatycznie świadectw szkolnych z innych państw członkowskich. W niektórych krajach należy wystąpić do odpowiedniego urzędu krajowego o uznanie świadectwa szkolnego przed zapisem do lokalnej szkoły.

O systemach oświatowych w krajach UE można dowiedzieć się z Europejskiej Sieci Informacji o Edukacji – EURYDICE. Sieć została utworzona w roku 1980 wspólnie przez Komisję Europejską i kraje członkowskie UE w celu wymiany informacji o krajowych systemach edukacji.

Sieć Eurydice składa się z:

- Europejskiego Biura Eurydice, które koordynuje prace sieci, analizuje zebrane informacje oraz publikuje opracowania;

- 40 biur krajowych w 36 krajach uczestniczących w europejskim programie Erasmus+, które zbierają informacje krajowe i biorą udział w prowadzonych analizach

Uczymy się przez całe życie... nieważne gdzie

Zbyt wielu młodych ludzi przedwcześnie rezygnuje z kształcenia. Tymczasem osoby przedwcześnie kończące naukę są w większym stopniu narażone na ryzyko długotrwałego bezrobocia, ubóstwa i wejścia na drogę przestępczą, a ich koszt dla gospodarki europejskiej, według danych Europejskiego Urzędu Statystycznego (European Statistical Office, Eurostat), wynosi około 1,25% PKB. Dlatego tak wiele słyszymy o pozytywnych skutkach kształcenia ciągłego.

Co oznacza stwierdzenie z tytułu lekcji w XXI wieku? Uczenie przez całe życie – to zorientowanie na efekty uczenia się. To podporządkowanie działań interesowi osób uczących się w różnych sytuacjach (w szkole i na uczelni, stażach i kursach, w pracy,  różnych organizacjach i wprost w sytuacjach życia codziennego), w różnym wieku - z podkreśleniem potrzeby spójności działań wielu instytucji, resortów i partnerów. Uczenie się przez całe życie to także równe traktowanie, docenianie i promowanie uczenia się w rozmaitych formach i na różnych etapach życia, z podkreśleniem potrzeby rozwoju słabiej dotychczas rozwiniętych form i etapów uczenia się, w tym zwłaszcza wczesnej edukacji, edukacji praktycznej powiązanej ściśle z potrzebami gospodarki i społeczeństwa obywatelskiego oraz edukacji dorosłych, łącznie z edukacją osób starszych.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Idea edukacji przez całe życie pojawiła się na początku XX wieku. Jednakże jako uniwersalna i humanistyczna koncepcja ukształtowana została w latach 70. XX wieku przy udziale UNESCO. Zakładała, że „każdy człowiek ma prawo i powinien uczyć się przez całe swoje życie. W strategii lizbońskiej podano dokładną definicję Life Long Learning: „wszelkie działania związane z uczeniem się przez całe życie, zmierzające do poprawy poziomu wiedzy, umiejętności i kompetencji w pespektywie osobistej, obywatelskiej, społecznej i/lub związanej z zatrudnieniem”.

Idea Life Long Learning dotyczy zarówno rozwoju indywidualnego, jak i rozwoju cech społecznych we wszystkich formach i kontekstach, w systemie formalnym i nieformalnym. Nacisk kładziony jest na zachęcanie do nauki przez całe życie, już od wczesnego dzieciństwa. Opisywana koncepcja jest praktycznie tożsama z kształceniem ustawicznym, które jest rozumiane jako kompleks procesów oświatowych: formalnych, nieformalnych i incydentalnych, które umożliwiają uzupełnienie wykształcenia.

Dlaczego warto uczyć się przez całe życie?

ZALETY KSZTAŁCENIA SIĘ PRZEZ CAŁE ŻYCIE:

- WIEDZA POSZERZA HORYZONTY – życie człowieka wykształconego jest bogatsze i ciekawsze, człowiek taki ma więcej znajomych, może zarobić więcej pieniędzy i podnieść swój poziom życia.

- WIEDZĘ TRZEBA AKTUALIZOWAĆ – jeżeli chcemy „być na bieżąco”, musimy podążać za zmianami w świecie, sprawnie obsługiwać komputer, nie bać się nowinek technologicznych, dobrze znać język angielski.

- WIEDZA JEST PODSTAWĄ SUKCESU ZAWODOWEGO – w wielu zawodach konieczne jest ciągłe podnoszenie kwalifikacji czy nabywanie nowych umiejętności, takich pracowników cenią pracodawcy.

- NAUKA ODMŁADZA – spotkania z ludźmi, konieczność wyjścia z domu, podjęcia wysiłku nauki, zrozumienia tematu sprawiają, że mózg jest zmuszany do aktywności; człowiek ma możliwość sprawdzenia siebie.

- NAUKA DODAJE PEWNOŚCI SIEBIE – im więcej sobą reprezentujemy, tym łatwiej jest myśleć o sobie dobrze, tym więcej mamy do zaoferowania innym, jesteśmy odważniejsi w kontaktach zawodowych i osobistych.

- NAUKA ZAPEWNIA POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA – by móc spokojnie żyć i się rozwijać, musimy mieć w sobie poczucie pewności. Bezpieczeństwo wynika z poczucia własnej wartości, z przekonania, że poradzimy sobie w każdych okolicznościach, mamy dużo do zaoferowania pracodawcy, więc dostaniemy i utrzymamy pracę.

Sala komputerowa

stux, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Programy mobilności młodych w UE

Edukacja stanowi istotny obszar aktywności Unii Europejskiej. W okresie 2007 – 2013 Komisja Europejska zintegrowała swoje inicjatywy edukacyjne i szkoleniowe pod wspólnym szyldem Uczenie się przez całe życie. Program ten umożliwiał obywatelom na każdym etapie życia poszukiwanie stymulujących możliwości edukacyjnych w całej Europie. Obejmował cztery podprogramy: Comenius (szkoły), Erasmus (szkolnictwo wyższe), Leonardo da Vinci (szkolenie i kształcenie zawodowe) oraz Grundtvig (edukacja osób dorosłych).

Od 1 stycznia 2014 roku program „Uczenie się przez całe życie”, akcja Jean Monnet, program „Młodzież w działaniu” oraz pięć innych programów (m.in. Erasmus Mundus i Tempus), zostały zastąpione programem Erasmus+. Po raz pierwszy w historii programów edukacyjnych Unii Europejskiej wspierane będą również inicjatywy związane ze sportem. Realizacja programu zaplanowana jest na siedem lat, czyli do roku 2020. W  założeniach program Erasmus+ nie różni się zasadniczo od zakończonego programu „Uczenie się przez całe życie”.

Największy nacisk w nowym programie został położony na edukację formalną i pozaformalną służącą rozwijaniu umiejętności uczniów, nauczycieli i pracowników oraz poprawie ich sytuacji na rynku pracy.

W praktyce program Erasmus+ umożliwia zagraniczną mobilność – wyjazdy w celach edukacyjnych (np. podjęcia studiów, odbycia praktyki, szkoleń lub zaangażowania się w wolontariat) uczniów, studentów, kadry edukacyjnej i pracowników młodzieżowych oraz wspiera budowę partnerstw między uniwersytetami, szkołami wyższymi i średnimi, przedsiębiorstwami i organizacjami non profit na rzecz wzmacniania innowacyjności i budowania wiedzy.

Działania w obrębie sportu służą przede wszystkim wspieraniu inicjatyw mających na celu zwalczanie przemocy, dyskryminacji i dopingu. Na dofinansowanie mogą liczyć również międzynarodowe imprezy sportowe typu non profit. linkOtwiera się w nowym oknie

Jeśli planujesz kształcić się, szukać pracy lub zdobywać doświadczenia za granicą, ważne jest jasne przedstawienie własnych umiejętności i kompetencji. Europass służy zapewnieniu obywatelom wszystkich państw UE równych szans w przedstawianiu kwalifikacji i doświadczenia zawodowego w sposób zrozumiały nie tylko w kraju ojczystym, ale w całej Europie. Europass obejmuje portfolio 5 dokumentów funkcjonujących w takiej samej formie na obszarze całej Europy (również w państwach Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz krajach kandydujących do UE).

Uznawalność kształcenia i szkolenia zawodowego

Już wiemy, że kształcenie jest możliwe w dowolnym kraju UE. Czy gdy zmienimy kraj pobytu, nasz zdobyty w Polsce dyplom da nam uprawnienia do podjęcia pracy lub dalszego kształcenia? Otóż nie zawsze – czasem należy zwrócić się do odpowiednich instytucji, które dokonają swoistego potwierdzenia naszych umiejętności według przepisów kraju, w którym mamy przebywać.

Uwaga!

Dla zapewnienia każdemu obywatelowi Unii Europejskiej możliwości korzystania z zasady swobodnego przepływu pracowników oraz zapewnienia możliwości wykonywania wyuczonego zawodu w państwie innym niż państwo, w którym kwalifikacje do tego zawodu uzyskał, wprowadzono w Unii Europejskiej system ułatwiający uznawanie kwalifikacji zawodowych (czyli system wzajemnego uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego).

Każdy kraj posiada własne przepisy regulujące uznawanie kształcenia, często różne w wypadku uznania akademickiego i zawodowego. Jednak zasady uznawania kwalifikacji zawodowych do pracy w tzw. zawodach regulowanych w krajach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego ujęte zostały w dyrektywach UE.

Inne od regulowanych sa zawody sektorowe. Jest to wyodrębniona grupa ośmiu profesji, których wykonywanie związane jest ze szczególną odpowiedzialnością: lekarz, pielęgniarka, położna, farmaceuta, stomatolog, weterynarz, architekt i adwokat (radca prawny). Wykonywanie tych zawodów na terenie każdego z krajów członkowskich wymaga spełnienia tych samych warunków. Dzięki temu weterynarz z Czech może bez większych problemów uzyskać potwierdzenie swoich umiejętności we Francji, jeśli zamierza tam otworzyć praktykę.

Kształcenie języka polskiego dla osób przebywających za granicą

Jednostką podległą Ministerstwu Edukacji Narodowej organizującą kształcenie dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą oraz wspomagającą oświatę prowadzoną przez organizacje Polaków za granicą jest Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą (ORPEG).

Do zadań ORPEG należy:

1. Prowadzenie zespołów szkół oraz szkolnych punktów konsultacyjnych przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i Przedstawicielstwach wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej;

2. Kierowanie nauczycieli do pracy dydaktycznej za granicą;

3. Organizowanie kursów metodycznych dla nauczycieli polonijnych;

4. Wyposażanie szkół i ośrodków nauczania języka polskiego w podręczniki i pomoce dydaktyczne.

Omawiany ośrodek prowadzi szkolne punkty konsultacyjne przy placówkach dyplomatycznych RP ulokowanych na 6 kontynentach w 37 krajach świata. Punkty prowadzą nauczanie uzupełniające w zakresie języka polskiego i wiedzy o Polsce. ORPEG sprawuje także nadzór nad szkołami europejskimi i prowadzi kształcenie na odległość w szkołach wchodzących w jego skład (Szkoła Podstawowa im. Komisji Edukacji Narodowej, Gimnazjum im. Komisji Edukacji Narodowej oraz Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej).

Strona ORPEGOtwiera się w nowym oknie

Podsumowanie

Współczesny świat zmienia się bardzo szybko. Wynalazki, postęp technologiczny, rozwój wiedzy - wszystko to sprawia, że należy uczyć się i kształcić przez całe życie, aby nadążyć za tymi zmianami. Obecnie chcąc się kształcić, możemy wybrać zarówno szkołę w Polsce, jak i za granicą. W obu wypadkach zyskamy bogactwo nowej wiedzy i umiejętności, które będzie można wykorzystać w przyszłości, w życiu zawodowym.

Ćwiczenie 4

Wyjaśnij stwierdzenie: „uczyć się całe życie”.

Ćwiczenie 5

Opisz, w jaki sposób można kształcić się za granicą.

Ćwiczenie 6

Objaśnij, w jaki sposób podczas pobytu za granicą można uczyć się w języku polskim.

Ćwiczenie 7

Scharakteryzuj pojęcie uznawalności kształcenia. Jak są regulowane zasady uznawalności kształcenia i szkolenia zawodowego?

Zalecana literatura

Kożuch M., Uznawanie kwalifikacji w Unii Europejskiej, Instytut Wydawniczy EuroPrawo, Warszawa 2014.

Mazińska M., Polityka edukacyjna Unii Europejskiej, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2010.

Pomocne linki

Edukacja w UE, MENOtwiera się w nowym oknie

EuridyceOtwiera się w nowym oknie

Obszary działalności UE: Kształcenie, szkolenie i młodzieżOtwiera się w nowym oknie

Program ERASMUS+Otwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 8

Zaznacz poprawną odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- We wszystkich krajach UE nie ma automatycznej uznawalności świadectw szkolnych.

- Stwierdzenie „uczyć się przez całe życie” oznacza, że przez całe życie chodzimy do szkoły.

- Za granicą nie ma szkół kształcących w języku polskim.

- Uczniowie z krajów członkowskich UE nie mogą podejmować edukacji w innych krajach UE.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

Jaki to program? Dopasuj nazwę programu UE do opisu.

Erasmus

Program skierowany do osób i instytucji działających w obszarze edukacji szkolnej, ze szczególnym uwzględnieniem: uczniów (do momentu uzyskania wykształcenia średniego), nauczycieli i pozostałego personelu tych szkół.Połączony z: Erasmus

Erasmus+

Wszedł w życie 1 stycznia 2014 r. i zastąpił dotychczasowe programy: „Uczenie się przez całe życie”, akcję Jean Monnet, program „Młodzież w działaniu” oraz pięć innych programów (m.in. Erasmus Mundus i Tempus).Połączony z: Erasmus+

Uczenie się przez całe życie

Powstał w 1987 r. jako program wymiany studentów. Główna idea to: rozwijanie międzynarodowej współpracy między uczelniami. Od roku akademickiego 2007/2008 był częścią programu „Uczenie się przez całe życie”.Połączony z: Uczenie się przez całe życie

Comenius

Program Unii Europejskiej w dziedzinie edukacji i doskonalenia zawodowego przewidziany na lata 2007-2013. W programie kontynuowane były działania prowadzone wcześniej w innych programach.Połączony z: Comenius

Leonardo da Vinci

Promował mobilność pracowników na europejskim rynku pracy oraz wdrażanie innowacyjnych rozwiązań edukacyjnych dla podnoszenia kwalifikacji zawodowych.Połączony z: Leonardo da Vinci

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Projekt edukacyjny: Nauka za granicą

1. Nauka jest bardzo ważna i uczyć się warto. Można to robić w Polsce, ale można także za granicą.

2. Zadanie: opracuj (korzystając również z informacji dostępnych w internecie) mini informator, dotyczący możliwości i warunków podejmowania przez młodych Polaków nauki w wybranym kraju Unii Europejskiej dla wybranego poziomu edukacyjnego (szkoła podstawowa i gimnazjum, szkoła ponadgimnazjalna, studia wyższe). Wskaż możliwości podtrzymania kontaktu z językiem polskim.

3. Realizacja:

- praca w grupie,

- czas trwania: 2-3 tygodnie,

- efekt końcowy: prezentacja na forum klasy.

Mobilny pracownik - metody i zasady poszukiwania pracy

Poszukiwanie pracy w Internecie

pixabay, Poszukiwanie pracy w Internecie, licencja: CC 0

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Raportu z 15. edycji badania Instytutu Badawczego Randstad, licencja: CC BY-SA 3.0

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym wykonaj polecenia.

Określ, jaki odsetek respondentów w Polsce zmienił pracodawcę w 2014 roku.

Porównaj poziom rotacji na rynku pracy w Polsce i państwach

- sąsiednich należących do Unii Europejskiej,

- które w latach 50. XX wieku rozpoczęły proces integracji europejskiej.

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Wypiszcie czynniki, które mogą być powodem rotacji na rynku pracy.

- Zastanówcie się, które z wypisanych czynników wynikają z osobistych wyborów pracowników i służą ich rozwojowi.

- Zastanówcie się, jakie są pozytywne, a jakie negatywne skutki wysokiej rotacji na rynku pracy.

Poszukajcie synonimów do określenia „mobilność”.

Notowanie informacji

pixabay, Notowanie informacji, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wskazać, jakie znaczenie ma praca w życiu człowieka;

- scharakteryzować pojęcie: „rynek pracy”;

- opisać pojęcia: pracownik, pracobiorca, pracodawca;

- wyjaśnić, czym jest migracja i jakie są główne przyczyny migracji.

Nauczysz się

- definiować mobilność zawodową;

- wskazywać bariery mobilności oraz możliwe sposoby ich przezwyciężania;

- charakteryzować możliwości pracy osób przed 18. rokiem życia;

- wymieniać i wyjaśniać sposoby skutecznego poszukiwania pracy;

- omówisz, czym jest EURES.

Poszukiwanie pracy to ciężka praca

Skoro już wiemy, czym jest rynek pracy i jakimi rządzi się regułami, stwierdziliśmy, że praca zajmuje istotne miejsce w życiu człowieka, to zastanówmy się, co zrobić, aby to zatrudnienie znaleźć.

Poszukiwanie pracy w Internecie

pixabay, Poszukiwanie pracy w Internecie, licencja: CC 0

Pozycja poszukującego zatrudnienia na rynku pracy zależy od wielu czynników, m.in.:

- wieku;

- wykształcenia;

- płci;

- doświadczenia zawodowego;

- miejsca zmieszkania lub/i miejsca poszukiwania pracy.

Poszukiwanie zatrudnienia jest często stresujące i trudne, więc dobrze byłoby odpowiednio się do niego przygotować.

Mobilność w życiu zawodowym to przezwyciężanie barier

Współczesny rynek pracy, jak i cała gospodarka, jest niestabilnym systemem. Przemiany powodowane przez globalizację, nacisk na konkurencyjność oraz szybki rozwój techniki, w tym technologii informacyjnej, a także zmiana stylu życia czy starzenie się społeczeństw, stały się motorem do przekształceń we współczesnych systemach społeczno-ekonomicznych. Rynek pracy, będąc elementem niestabilnego systemu ekonomiczno-społecznego, przybiera cechy, które można określić jako elastyczność, nietrwałość.

Elastyczność rynku pracy - oznacza łatwość dostosowania się pracowników do potrzeb firm, tworzenie nowych miejsc pracy przez przedsiębiorstwa i szybki spadek bezrobocia po okresie spowolnienia aktywności gospodarczej.

Rynek pracy jest elastyczny, jeśli dzięki istniejącym regulacjom łatwo jest zmienić pracę – firmy nie mają kłopotów ze zwalnianiem pracowników, którzy nie są im potrzebni, a pracownicy nie mają trudności ze znalezieniem nowej pracy. Na elastycznym rynku pracownicy – dzięki swoim kwalifikacjom – bez trudu mogą zmienić rodzaj pracy, którą wykonują, wzrost płac dostosowany jest do wzrostu wydajności pracy, przedsiębiorstwa chętnie tworzą nowe miejsca pracy, a instytucje pośrednictwa pracy skutecznie pomagają w znalezieniu zatrudnienia. Z kolei sztywny rynek pracy to taki, na którym znalezienie nowej pracy jest bardzo trudne. Elastyczność zależy od struktury rynku pracy, wykształcenia pracowników, rozwiązań instytucjonalnych i polityki gospodarczej.

Źródło: www.nbportal.plOtwiera się w nowym oknie

Jeśli osobę poszukującą pracy charakteryzuje gotowość do zmiany pracy, zawodu lub miejsca zamieszkania w celu uzyskania zatrudnienia, to mówimy o mobilności zawodowej.

Mobilny pracownik umie dostosować się do wymogów rynku i pracodawców. Powinien doskonalić swoje kwalifikacje zawodowe – przez podniesienie poziomu znajomości języka obcego, uczestnictwo w różnego rodzaju kursach i szkoleniach, zdobywanie uprawnień.

Coraz więcej przedsiębiorstw oczekuje mobilności od swoich pracowników. Polega ona na uzyskiwaniu kompetencji zawodowych wymaganych przez pracodawcę. Jest to najczęściej związane ze zmianami przepisów prawa pracy, rozwojem nowych technologii, wprowadzaniem międzynarodowych standardów jakości. Mobilność zawodowa pracowników w dużym stopniu zależy od branży, stanowiska, wieku. Głównymi przyczynami występowania zjawiska mobilności zawodowej są bezrobocie oraz chęć znalezienia lepiej płatnego zatrudnienia.

Często jednak trudno jest podjąć decyzję o zmienie pracy. Dlaczego? Bo wiąże się to z niepewnością co do pozytywnych efektów poszukiwań.

Bariery wewnętrzne - najprościej mówiąc - są to ograniczenia, zależne od samego kandydata do pracy, które nie pozwalają mu dopasować się do wymogów rynku pracy. Obiektywne bariery pojawiające się po stronie rynku pracy to bariery zewnętrzne.

Przykłady barier wewnętrznych to m.in.:

- małe zaangażowanie w proces poszukiwania pracy oraz brak wiedzy na temat rynku pracy,

- wiek (w zależności od grupy wiekowej: osoby młode spotykają się z wytykaniem im małego doświadczenia zawodowego, natomiast osoby dojrzałe spotykają się z argumentami pracodawcy typu: złe nawyki, powolność w działaniu, brak kreatywności itp.),

- nieśmiałość w kontaktach z pracodawcami,

- stres przed rozmową kwalifikacyjną,

- brak dostatecznie dobrej autoprezentacji, zarówno w formie werbalnej, jak i niewerbalnej,

- brak kwalifikacji lub niedostateczne kwalifikacje.

Bariery zewnętrzne to np.:

- jakość i liczba ofert pracy,

- wysokie wymagania pracodawców, co do posiadanego doświadczenia, kwalifikacji i umiejętności,

- spora konkurencja na rynku pracy,

- niewiarygodność pracodawców (np. brak spójności między deklaracjami pracodawcy co do umów i wynagrodzenia a stanem faktycznym w momencie zatrudnienia),

- wykonywanie zawodu tzw. ginącego (na który nie ma zapotrzebowania na rynku pracy),

- miejsce pracy poza miejscem zamieszkania,

- brak rzetelnych informacji o firmach (w tym baz danych), zwłaszcza na lokalnych rynkach pracy.

Chcąc dopiąć celu (satysfakcjonująca praca) musimy pokonać bariery

Dlaczego poszukujemy pracy? Pierwszą odpowiedzią może być: bo skończył się pewien etap edukacji i nadszedł czas, by rozpocząć pracę. Może być inny argument: bo chcę znaleźć inne miejsce zatrudnienia.

Zajmijmy się najpierw tym pierwszą sytuacją – absolwenta na rynku pracy.

Z punktu widzenia zasobów rynku pracy można wydzielić 3 główne grupy absolwentów: aktywnych zawodowo, biernych oraz tych, którzy kontynuują edukację i nie wkraczają na rynek (odraczają moment podjęcia zatrudnienia).

Warto podkreślić, że obecnie najtrudniej na rynku pracy mają absolwenci, którzy podczas swojej edukacji nie podjęli żadnych kroków, by odbyć praktykę lub staż w jakiejś organizacji czy przedsiębiorstwie.

Dobrą strategią jest łączenie edukacji z pracą. Statystyki wskazują na wyraźnie gorszą pozycję osób, które nie zdobyły żadnego doświadczenia zawodowego.

Oczywiście niekoniecznie musi to być praca zarobkowa. Może to być praca w ramach wolontariatu, która pozwala na zdobycie praktyki, a dla potencjalnego pracodawcy jest oznaką, że osoba jest aktywna, obowiązkowa, samodzielna i zdolna do pracy w zespole.

Poszukiwanie pracy - młodociani

Młodzi ludzie

pixabay, Młodzi ludzie, licencja: CC 0

Przy poszukiwaniach pracy należy zwrócić uwagę na wiek – prawo inaczej reguluje sytuację na rynku pracy osób pełnoletnich (18 lat i więcej) oraz tzw. młodocianych (skończone 16 lat i mniej niż 18).

Ważne!

Od 1 września 2018 roku młodocianym będzie osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat.

Wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez młodą osobę do ukończenia przez nią 16. roku życia jest dozwolone wyłącznie na rzecz podmiotu prowadzącego działalność:

- kulturalną,

- artystyczną,

- sportową,

- reklamową.

Wykonywanie takiej pracy wymaga zgody rodzica lub opiekuna oraz inspektora pracy.

Wniosek o wydanie zgody przez inspektora składa pracodawca i musi do niego załączyć:

- pisemną zgodę przedstawiciela ustawowego lub opiekuna,

- opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej,

- orzeczenie lekarza,

- oraz - jeżeli dziecko podlega obowiązkowi szkolnemu - opinię dyrektora szkoły, do której dziecko uczęszcza, dotyczącą możliwości wypełniania przez dziecko tego obowiązku.

W zezwoleniu należy określić m.in. rodzaj pracy i czas jej wykonywania.

Wolno zatrudniać tylko tych młodocianych, którzy:

- ukończyli co najmniej gimnazjum,

- przedstawią świadectwo lekarskie stwierdzające, że praca danego rodzaju nie zagraża ich zdrowiu.

Przygotowanie zawodowe młodocianych

Młodociany, który nie posiada kwalifikacji zawodowych, może być zatrudniony tylko w celu przygotowania zawodowego.

Przygotowanie zawodowe może odbywać się w dwóch formach: nauki zawodu oraz przyuczenia do wykonywania określonej pracy.

Nauka zawodu - ma na celu przygotowanie młodocianego do pracy w charakterze wykwalifikowanego robotnika lub czeladnika i obejmuje praktyczną naukę zawodu oraz dokształcanie teoretyczne, które są organizowane u pracodawcy.

Nauka zawodu trwa nie krócej niż 24 miesiące i nie dłużej niż 36 miesięcy. Jeżeli młodociany nie dokształca się w zasadniczej szkole zawodowej, okres nauki zawodu może być skrócony, nie więcej jak o 12 miesięcy.

Zawody, w których odbywa się nauka zawodu oraz czas jej trwania, określają przepisy dotyczące klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego.

Nauka zawodu kończy się egzaminem. Koszty pierwszego egzaminu pokrywa pracodawca, który może też pokryć koszty egzaminu poprawkowego.

Przyuczenie do wykonywania określonej pracy - ma na celu przygotowanie młodocianego do pracy w charakterze przyuczonego robotnika. Może ono dotyczyć prac związanych z nauką zawodu i trwać od 3 do 6 miesięcy.

Dla młodocianych uczestników Ochotniczych Hufców Pracy okres ten może być przedłużony do czasu ukończenia gimnazjum, maksymalnie do 22 miesięcy.

Czas trwania, zakres oraz program przyuczania do wykonania określonej pracy ustala pracodawca (przy uwzględnieniu wybranego programu nauczania dopuszczonego do użytku szkolnego).

Przyuczenie do wykonania określonej pracy także kończy się egzaminem.

W wyniku pozytywnego zdania egzaminu młodociani uzyskują zaświadczenie stwierdzające nabycie umiejętności do wykonania prac, których dotyczyło przyuczenie.

Ochotnicze Hufce Pracy (OHP) - to państwowa jednostka budżetowa nadzorowana przez ministra właściwego ds. pracy.

Hufce są instytucją rynku pracy wyspecjalizowaną w działaniach na rzecz młodzieży, zwłaszcza zagrożonej wykluczeniem społecznym oraz bezrobotnych do 25. roku życia. Adresatem oddziaływań OHP są trzy grupy młodzieży w wieku 15-25 lat.

Pierwszą grupę stanowi młodzież zaniedbana, o zmniejszonych szansach życiowych, pochodząca ze środowisk niedostosowanych społecznie, mająca trudności w szkole.

Do drugiej grupy zalicza się absolwentów szkół ponadgimnazjalnych (bądź uczniów ostatnich klas tych szkół), absolwentów wyższych uczelni – młodzież wykształcona i z pewnymi już kwalifikacjami zawodowymi – zagrożona jednak bezrobociem.

Trzecią grupą są uczniowie szkół ponadgimnazjalnych i studenci, którzy w czasie wolnym od nauki chcą pracować za pośrednictwem OHP, zdobyć doświadczenie zawodowe i przy okazji poprawić własną sytuację materialną.

Ważne!

Do głównych zadań OHP należy: wspomaganie systemu oświaty przez aktywizację społeczną, zawodową i ekonomiczną młodzieży, podejmowanie działań zmierzających do podwyższania kwalifikacji zawodowych lub przekwalifikowania, wspieranie inicjatyw służących przeciwdziałaniu bezrobociu i wychowaniu w procesie pracy, w tym organizowanie zatrudnienia oraz organizowanie międzynarodowej współpracy młodzieży.

O czym powinieneś wiedzieć, zawierając umowę o pracę

Jakie rodzaje umów o pracę przewiduje prawo pracy?

na czas nieokreślony

na czas określony

na czas wykonania określonej pracy

na czas określony w celu zastępstwa nieobecnego pracownika

Każda z wymienionych umów może być poprzedzona umową na okres próbny, nieprzekraczający trzech miesięcy.

Jakich danych osobowych może od ciebie wymagać pracodawca?

- imię i nazwisko,

- imiona rodziców,

- data urodzenia,

- miejsce zamieszkania,

- wykształcenie,

- przebieg dotychczasowego zatrudnienia.

Poza tym pracodawca może domagać się numeru PESEL oraz innych danych, jeżeli ich podanie jest konieczne ze względu na korzystanie przez ciebie ze szczególnych uprawnień przewidzianych w prawie pracy.

Ważne!

Przed podpisaniem umowy o pracę pracodawca obowiązany jest na swój koszt wysłać przyszłego pracownika na badania lekarskie, na których podstawie zostanie wydane zaświadczenie lekarskie stwierdzające o braku przeciwwskazań do podjęcia pracy na danym stanowisku.

Jakie informacje powinny się znaleźć w umowie o pracę?

- strony umowy,

- rodzaj umowy,

- data zawarcia umowy,

- warunki pracy i płacy (zwłaszcza rodzaj pracy, miejsce jej wykonywania, wynagrodzenie odpowiadające rodzajowi pracy, wymiar czasu pacy, termin rozpoczęcia pracy).

Odręczny podpis

pexels, Odręczny podpis, licencja: CC 0

Umowę o pracę zawiera się na piśmie. Jeżeli nie została zachowana forma pisemna, pracodawca powinien najpóżniej w dniu rozpoczęcia pracy potwierdzić pracownikowi na piśmie ustalenia co do rodzaju umowy oraz jej warunków.

Pracodawca, nie później niż w ciągu 7 dni od dnia zawarcia umowy o pracę, informuje na piśmie pracownika o:

- dobowej i tygodniowej normie czasu pracy,

- częstotliwości wypłaty wynagrodzenia,

- urlopie wypoczynkowym,

- długości okresu wypowiedzenia.

Jeżeli pracodawca nie ma obowiązku ustalania regulaminu pracy, obowiązany jest dodatkowo poinformować o:

- porze nocnej,

- miejscu, terminie i czasie wypłaty wynagrodzenia,

- sposobie potwierdzania przez pracowników przybycia i nieobecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności.

Ważne!

Po podpisaniu umowy o pracę powinieneś przejść szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP), które obowiązany jest zorganizować pracodawca.

Podanie rąk na zgodę

pixabay, Podanie rąk na zgodę, licencja: CC 0

Jakie mamy sposoby rozwiązania umowy o pracę?

na mocy porozumienia stron

przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia

przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia

z upływem czasu, na który była zawarta

z dniem ukończenia pracy, na którą była zawarta

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Zmiana warunków pracy lub płacy: przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę stosuje się odpowiednio do wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Wypowiedzenie warunków umowy o pracę powinno być dokonane na piśmie. W razie odmowy przyjęcia przez pracownika zmienionych warunków pracy lub płacy umowa ta rozwiązuje się z upływem okresu dokonanego wypowiedzenia. Uważa się, że pracownik wyraził zgodę na zaproponowane warunki, jeżeli przed upływem okresu wypowiedzenia nie złożył oświadczenia o odmowie przyjęcia zaproponowanych warunków. Pismo pracodawcy wypowiadające warunki pracy lub płacy powinno zawierać pouczenie w tej sprawie. Brak pouczenia powoduje, że pracownik może złożyć oświadczenie odmawiające przyjęcia zaproponowanych warunków do końca okresu wypowiedzenia.

Jak skutecznie zaplanować poszukiwania pracy?

Oto kilka wskazówek:

- codziennie spisuj listę „rzeczy do zrobienia” - zaplanuj, co masz zrobić, by znaleźć pracę,

- składaj swoje zgłoszenia wczesnym rankiem, to zrobi dobre wrażenie i da ci czas na wypełnianie kwestionariuszy, stawianie się na rozmowy kwalifikacyjne, poddawanie się testom,

- dzwoń do pracodawców, by dowiedzieć się, w jakich godzinach najlepiej pytać o pracę, niektóre firmy przyjmują podania tylko o pewnych godzinach i w wybrane dni tygodnia,

- zapisuj sobie wszystkich pracodawców, z którymi się kontaktujesz, notuj daty zgłoszenia się do nich, nazwiska osób, z którymi rozmawiałeś i wszystkie specjalne uwagi o kontaktach,

- jeśli jest to tylko możliwe, zgłaszaj się jednocześnie do kilku zakładów pracy w tym samym rejonie, oszczędzi ci to czasu i pieniędzy,

- bądź przygotowany, noś ze sobą „wzór” podania i życiorysu, długopis, adresy i informacje o wolnych miejscach pracy - nigdy nie wiadomo, kiedy „trafisz w dziesiątkę”,

- natychmiast chwytaj każdą możliwość, jeśli dowiesz się o wolnym miejscu pracy pod koniec godzin urzędowania, dzwoń od razu - nie czekaj do następnego dnia,

- rozgłaszaj wieści, powiedz wszystkim znajomym, że szukasz pracy, utrzymuj kontakty z przyjaciółmi i z każdym, kto może ci pomóc znaleźć pracę, natychmiast sprawdzaj wszystkie nowe możliwości,

- czytaj broszury i inne publikacje o tym, jak znaleźć pracę, czas, jaki spędzisz na czytaniu tych materiałów, zaprocentuje w trakcie poszukiwań.

Schemat sześciu kroków:

Gotowość do poszukiwania pracy – zdecydowałeś się na pracę w celu znalezienia pracy.

Krok 1

Dokonujesz autoanalizy (analizujesz swoje kwalifikacje, umiejętności, cechy charakteru, chęci, wartości). Krok 2

Odkrywasz: źródła informacji o miejscach pracy.

Wybierasz: metody poszukiwania pracy.

Krok 3

Analizujesz rynek pracy.

Krok 4

Przygotowujesz dokumenty niezbędne przy poszukiwaniu pracy.

Krok 5

Przygotowujesz się do rozmowy kwalifikacyjnej.

Wyjście nr 1:

Tym razem nie udało się (wracasz do kroku pierwszego).

Wyjście nr 2:

Jesteś przyjęty do pracy!

Krok 6

Podejmujesz pracę i planujesz własną karierę zawodową.

Pamiętaj o tzw. odwróconej piramidzie. Metody najczęściej stosowane w poszukiwaniu pracy wcale nie muszą być najskuteczniejsze.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

CV – ważna rzecz

CV (akronim od łac. curriculum vitae - dosł. bieg życia, przebieg życia), czyli po prostu przebieg kariery zawodowej, napisany w uporządkowany sposób, to podstawowy dokument w procesie rekrutacji, z którego potencjalny pracodawca powinien uzyskać, jak najwięcej informacji (zawodowych) o kandydacie.

Życiorys to najważniejszy z dokumentów aplikacyjnych. Skuteczne i profesjonalne CV to połowa sukcesu do zdobycia wymarzonej pracy. Działa jak osobista reklama, za której pośrednictwem chcesz „się sprzedać” potencjalnemu pracodawcy. CV i towarzyszący mu list motywacyjny to kluczowe elementy prezentacji własnej osoby na poziomie rekrutacyjnym. Muszą być na tyle interesujące, by zachęcić pracodawcę do osobistej rozmowy rekrutacyjnej.

Dzisiejsze procesy rekrutacji to setki CV na każde stanowisko. Należy wyróżnić się na tle innych. Dlatego tak ważne jest prawidłowe i bezbłędne przygotowanie dokumentu.

Przykładowe CV

Alexander Parker, Przykładowe CV, licencja: CC BY 2.0

Kilka wskazówek:

- Zadbaj o to, aby twoje CV nie było zbyt długie.

CV studenta i absolwenta nie powinno być dłuższe niż jedna strona formatu A4. Doświadczeni profesjonaliści powinni zaprezentować własną osobę na maksymalnie dwóch stronach formatu A4.

- Uporządkuj wszystkie informacje w logiczną całość, zgodnie z poniższymi blokami tematycznymi, które najczęściej są uwzględniane w CV.

Cel kariery zawodowej - staje się coraz popularniejszym elementem CV, umieszczany na początku dokumentu, jest często pierwszą informacją, jaką rekruter czyta. Wskazać w nim musisz oczekiwane przez ciebie stanowisko. Unikaj tutaj używania zaimków osobowych, takich jak: ja, mnie, mój. Ogranicz się w takiej sekcji do minimum. Jeśli np. szukasz zatrudnienia w sprzedaży, wystarczy: „Stanowisko sprzedawcy, z biegłością w tworzeniu, monitorowaniu i wspieraniu działań promocyjnych produktów spożywczych”.

Dane osobowe, w tym preferowana forma kontaktu.

Wykształcenie, poziom edukacji, osiągnięcia w karierze akademickiej.

Doświadczenie zawodowe - podaj pełną nazwę pracodawcy, stanowiska, okres zatrudnienia (od - do) oraz zakres obowiązków i wykaz najważniejszych osiągnięć. Tę sekcję uporządkuj chronologicznie - zacznij od ostatniej posady, w dalszej kolejności wymieniając poprzednie.

Ukończone kursy, szkolenia

Znajomość języków obcych - nie przejaskrawiaj swoich predyspozycji językowych, chyba że jesteś gotowy odbyć rozmowę kwalifikacyjną w języku obcym.

Dodatkowe umiejętności, które mogą się przydać przy wypełnianiu obowiązków na stanowisku, na które rekrutujesz, np. umiejętność obsługi komputera, prawo jazdy kategorii B.

Zainteresowania i hobby - nie rozpisuj się w tej sekcji zbyt obszernie. To częsty błąd. Najlepiej utrzymaj tę sekcję w formie listy punktowanej. Jeżeli aplikujesz do amerykańskiego przedsiębiorstwa, rozważ pominięcie tej sekcji. Ogranicz się do najważniejszych i najcenniejszych informacji z punktu widzenia pracodawcy i stanowiska, o które się ubiegasz. Zadaj sobie pytanie: „Czy te informacje pomogą mi uzyskać zaproszenie na rozmowę kwalifikacyjną na to stanowisko?”. Jeśli twoja odpowiedź brzmi „nie” – pomiń tę informację.

CV – praktyczne rady

W CV unikaj strony biernej, a używaj czynnej. Taka forma jest bezpośredniejsza i zwięźlejsza. Zadbaj, by twoje CV było przejrzyste. Jeśli wysyłasz je w formie elektronicznej, w formacie innym niż PDF, użyj standardowych czcionek, które najprawdopodobniej są zainstalowane na komputerze osoby czytającej twoje dokumenty.

Unikaj kolorowego i  kartonowego papieru, gdyż twoje CV może być skanowane i kopiowane.

Nawet jeśli sprowadziłeś/sprawdziłaś poprawność językową tekstu za pomocą słownika elektronicznego, koniecznie sprawdź dokument osobiście. Często słowniki elektroniczne nie wskazują wszystkich błędów.

Nie bój się korzystać z list punktowych, są one wyjątkowo przejrzyste i wygodne do czytania.

Nie zamieszczaj zdjęcia, jeśli nie było wymagane. W niektórych krajach zakazany jest wymóg fotografii dla celów rekrutacyjnych! W Polsce dołączanie zdjęcia to powszechna praktyka. Jeśli więc dołączasz zdjęcie, pamiętaj, że musi być aktualne i w formacie nieprzekraczającym fotografii do dokumentów, takich jak: paszport, dowód osobisty, legitymacja studencka. To nie miejsce na kreatywność. Unikaj więc zdjęć atrakcyjnych czy pocztówek z podróży.

Jeżeli dokumenty dostarczasz osobiście, najlepiej umieść je w przezroczystej okładce foliowej lub białej teczce. Napisz na niej wyraźnie swoje imię i nazwisko oraz nazwę stanowiska, na które aplikujesz (jeśli oferta posiada numer referencyjny, nie zapomnij również go uwzględnić). Przesyłając dokumenty pocztą elektroniczną, nie zapomnij o dołączeniu ich w formie załącznika, podaniu w tytule swojego imienia, nazwiska oraz nazwy lub numeru referencyjnego stanowiska, o które się ubiegasz.

W niektórych krajach, w tym także  Polsce, konieczne jest umieszczenie klauzuli o wyrażeniu zgodny na przetwarzanie danych osobowych.

Europejski paszport zawodowy - Europass

Ważne!

Europass to zbiór dokumentów, które pozwalają na prezentację doświadczenia zawodowego i umiejętności przed pracodawcą na terenie Unii Europejskiej. W skład Europass wchodzą:

Europass - CV,

Europass – Paszport Językowy,

Europass – Suplement do Dyplomu,

Europass – Suplement do Dyplomu Potwierdzającego Kwalifikacje Zawodowe,

Europass – Mobilność.

Największą popularnością cieszy się wzór życiorysu, czyli Europass-CV. Bezpłatny formularz Europass-CV wraz z instrukcją wypełniania jest udostępniany na stronie portalu Europass: www.europass.europa.euOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 2

Przygotuj swój życiorys korzystajac z formularza Europass-CV.

Pomoc w znalezieniu zatrudnienia

Pomocne w znalezieniu zatrudnienia mogą być różne instytucje, których rolą jest wspieranie osób chcących podjąć pracę, w tym publiczne: urzędy pracy (jeśli jesteśmy osobami bezrobotnymi – musimy się w nich zarejestrować) oraz niepubliczne agencje zatrudnienia.

Urząd pracy - zajmuje się badaniem i analizowaniem rynku pracy, udzielaniem informacji osobom bezrobotnym oraz pośrednictwem dla osób poszukujących pracy. W Polsce funkcjonują powiatowe i wojewódzkie urzędy pracy.

Niepubliczne agencje zatrudnienia - jednostka organizacyjna świadcząca usługi w zakresie pośrednictwa pracy, pośrednictwa do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych, poradnictwa zawodowego, doradztwa personalnego i pracy tymczasowej. Wszystkie działające w Polsce agencje:

- prowadzące pośrednictwo pracy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej,

- prowadzące pośrednictwo do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych obywateli polskich,

- doradztwa personalnego,

- pracy tymczasowej,

- poradnictwa zawodowego,

powinny posiadać certyfikat marszałka województwa właściwego dla siedziby agencji, potwierdzający wpis do rejestru podmiotów prowadzących tę instytucję zatrudnienia.

Źródło: www.kraz.praca.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Jeśli chcemy znaleźć zatrudnienie, możemy także skorzystać z portalu EURES

Logo EURES

Libsim, Logo EURES, licencja: CC BY-SA 3.0

EURES (EURopean Employment Services) to Europejskie Służby Zatrudnienia. Jest to sieć współpracy publicznych służb zatrudnienia i ich partnerów na rynku pracy, wspierającą mobilność w dziedzinie zatrudnienia na poziomie międzynarodowym, w krajach Unii Europejskiej oraz Norwegii, Islandii, Liechteinsteinie, a także w Szwajcarii.

Sieć EURES tworzą w praktyce przedstawiciele ministerstw właściwych ds. pracy, centralnych, a także regionalnych i lokalnych urzędów pracy oraz związków zawodowych i organizacji pracodawców.

Sieć EURES została powołana przez Komisję Europejską, aby ułatwiać swobodny przepływ pracowników przez:

- międzynarodowe pośrednictwo pracy,

- informowanie na temat warunków życia i pracy w krajach członkowskich,

- identyfikowanie i przeciwdziałanie przeszkodom w mobilności.

Usługi EURES są ogólnodostępne, bezpłatne i skierowane do osób poszukujących pracy, zainteresowanych wyjazdem do innego kraju w celach podjęcia pracy oraz do pracodawców, którzy chcą prowadzić rekrutację pracowników z zagranicy.

Sieć EURES wspiera specjalny portal internetowy Komisji Europejskiej.

Źródło: ec.europa.euOtwiera się w nowym oknie

Jest on źródłem wiedzy na temat zagadnień związanych z poruszaniem się na europejskim rynku pracy.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

film - Jak rozwiązać problem znalezienia pracy?

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Jak rozwiązać problem znalezienia pracy?

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

film - Jak rozwiązać problem znalezienia pracy?

Podsumowanie

Poszukiwanie pracy to zadanie niełatwe. Zmiana pracy także. Nierzadko wymaga pokonania własnych obaw i wiąże się z niepewnością co do sukcesu tego działania. Bez wątpienia odpowiednie wcześniejsze przygotowanie się do tych czynności pozwala na szybsze osiągnięcie celu, jakim jest znalezienie pracy satysfakcjonującej pod każdym względem. Najważniejsze to nie poddawać się i zbierać doświadczenia. Jedynie aktywne poszukiwanie pracy daje szansę na znalezienie zatrudnienia.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, na czym polega mobilność zawodowa.

Ćwiczenie 4

Określ bariery mobilności zawodowej. Wymień kilka z nich w kolejności ważności – uargumentuj wypowiedź.

Ćwiczenie 5

Opisz znane ci metody poszukiwania pracy.

Ćwiczenie 6

Czy osoba, która nie ukończyła 18. roku życia, może w Polsce podejmować pracę? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 7

Scharakteryzuj, czym jest CV. Wymień główne zasady pisania CV.

Zalecana literatura

Szaban J., Rynek pracy w Polsce i w Unii Europejskiej, Difin, Warszawa 2013.

Mobilność w Europie. Wytyczne dla praktyków poradnictwa zawodowego, ASTER, Bolonia 2006Otwiera się w nowym oknie

Polecane linki

Portal Publicznych Służb ZatrudnieniaOtwiera się w nowym oknie

Projekt edukacyjny: Praca w Unii Europejskiej

1. Europa bez granic to Europa wielu możliwości. Warto je dobrze poznać!

2. Zadanie: opracuj (korzystając także z informacji dostępnych w internecie) mini informator dotyczący warunków i możliwości podejmowania przez młodych Polaków pracy i zakładania własnych przedsiębiorstw w wybranym kraju Unii Europejskiej ( w miarę możliwości wskaż zapotrzebowanie rynku w danym kraju na określony rodzaj działalności).

3. Realizacja:

- praca w grupie,

- czas trwania: 2-3 tygodnie,

- efekt końcowy: prezentacja na forum klasy.

Podróżuję - co robić przed wyjazdem za granicę i w trakcie wyjazdu?

Walizka podróżna

pixabay, Walizka podróżna, licencja: CC 0

Państwa należące do strefy Schengen

Ssolbergj, licencja: CC BY-SA 4.0

Strefa Schengen i współpraca

Strefa Schengen stanowi terytorium, na którym gwarantowany jest swobodny przepływ osób. Państwa-sygnatariusze układu postanowiły znieść granice wewnętrzne na rzecz jednej granicy zewnętrznej. W tej sytuacji, w kwestii wiz krótkoterminowych, wniosków azylowych i kontroli granicznych, zastosowanie mają wspólne zasady i procedury. Jednocześnie, w celu zapewnienia bezpieczeństwa w strefie Schengen, wzmocniono współpracę i koordynację między policją a organami sądowymi.

Strefa Schengen i współpracaOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym wykonaj podane polecenia.

Podaj nazwy państw

- Unii Europejskiej, które nie są pełnoprawnymi członkami strefy Schengen;

- które nie są członkami Unii Europejskiej, a należą do strefy Schengen.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

- Wypiszcie korzyści i zagrażania wynikające z przynależności Polski do strefy Schengen.

Z podróży warto mieć dobre wspomnienia

pixabay, Pocztówki, symbol podróży, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wskazać, czym jest rynek i gospodarka;

- scharakteryzować pojęcia popytu, podaży i ceny;

- opisać politykę turystyczną.

Nauczysz się

- czym jest turystyka;

- definiować turystykę i jej rodzaje

- odróżnisz skutki turystki – pozytywne i negatywne;

- poznawasz etapy podróży i najistotniejsze elementy z nimi związane;

- skutecznie planować podróż.

Dlaczego podróżujemy, czyli czym jest turystyka?

Kto nie lubi wakacji? Wyjeżdżając na wakacje, stajemy się turystami. Turystyka to nie tylko podróżowanie w celach wypoczynkowych – dotyczy ona wielu aspektów: politycznych, ekonomicznych, społecznych czy kulturowych. Oznacza ogół działań ludzi, którzy podróżują i przebywają w celach wypoczynkowych, biznesowych i innych nie dłużej niż rok bez przerwy w miejscach znajdujących się poza ich zwykłym otoczeniem. Turystyka jest nieodłącznym elementem historii ludzkości. Trudno nawet określić jej początek.

Aby zrozumieć pojęcie turystyki, warto zdefiniować tych, którzy ją uprawiają. W tym celu posługujemy się słowem odwiedzający.

Terminem odwiedzający możemy określić każdą osobę podróżującą (a zatem migrującą) na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeśli podstawowy cel podróży jest inny niż podjęcie działalności zarobkowej, wynagradzanej w odwiedzanej miejscowości lub kraju. Podróż powinna się odbywać do miejsca znajdującego się poza zwykłym otoczeniem danej osoby. Pozwala to wyłączyć mniej lub bardziej regularne podróże między miejscem nauki lub pracy a domem rodzinnym.

Wśród odwiedzających międzynarodowych wyróżniamy dwie kategorie: turyści i odwiedzający jednodniowi. Odwiedzający jednodniowi - nie nocują w obiektach zakwaterowania zbiorowego ani w kwaterach prywatnych w odwiedzanym kraju.

Turyści – to także odwiedzający, ale przynajmniej przez jedną noc korzystający z obiektów zakwaterowania zbiorowego lub kwater prywatnych w odwiedzanym kraju (w wypadku turystyki krajowej – miejscowości).

Celem pobytu może być: wypoczynek, zwiedzanie, interesy, odwiedziny u znajomych lub krewnych, zakupy na prywatny użytek itp.

Droga w nieznane?

Unsplash, Szlak, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Ważne organizacje związane z turystyką:

Światowa Organizacja Turystyki Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations World Tourism Organization, UNWTO)

To najważniejsza światowa organizacja turystyczna, wyspecjalizowana agencja Organizacji Narodów Zjednoczonych, której celem jest promowanie, popieranie turystyki jako czynnika sprzyjającego rozwojowi społeczno-gospodarczemu, także służenie radą i pomocą w tej dziedzinie rządom państw członkowskich. Światowa Organizacja Turystyki z siedzibą w Madrycie rozpoczęła działalność w 1975 roku, będąc następczynią istniejącego od 1925 roku Międzynarodowego Związku Oficjalnych Organizacji Turystycznych (fr. Union Internationale des Organisations Officielles de Tourisue, UIOOT).

Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK) jest najstarszym w Polsce stowarzyszeniem skupiającym turystów i krajoznawców. Powstało w 1950 roku z połączenia Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (1873) i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (1906). PTTK rozwija i upowszechnia krajoznawstwo i turystykę kwalifikowaną we wszystkich jej formach, od turystyki pieszej górskiej i nizinnej począwszy, poprzez kolarską, kajakową, żeglarską, konną, narciarską, aż po motorową. Zrzesza blisko 70 tys. członków, którzy działają w ponad 2,2 tys. kół i klubów tej organizacji.

Rodzaje i formy turystyki

Rodzaje turystyki

Jest wiele rodzajów turystyki. Możemy na przykład pojechać na dwa-trzy dni choćby na rowerową wycieczkę po jakimś zakątku Polski lub na dwutygodniowy pobyt do jakiegoś państwa za granicą. Różnice te wynikają z rozmaitych celów, które chce się osiągnąć, podróżując.

Turystykę można rozpatrywać między innymi ze względu na:

- liczbę i wiek uczestników,

- czas pobytu,

- porę roku,

- rodzaj zakwaterowania,

- środek transportu,

- sposób zorganizowania,

- przestrzeń i oddziaływanie na środowisko.

Znak szlaku rowerowego

Magura727, Znak szlaku rowerowego, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Formy turystyki

Turystyka poznawcza – uprawiają ją ludzie, którzy wyjeżdżają do innych miast lub krajów w celu poznania ich architektury, najważniejszych zabytków, kultury, przyrody itd.

Turystyka wypoczynkowa – jej celem jest wypoczynek, regeneracja sił fizycznych i psychicznych.

Turystyka kwalifikowana (aktywna) – rodzaj turystyki, która wymaga określonych kwalifikacji, umiejętności, wiedzy o danym terenie (regionie), często specjalistycznego sprzętu. Osoba uprawiająca ten rodzaj turystyki powinna dbać o swoją sprawność fizyczną.

Turystyka biznesowa (motywacyjna) – w tym wypadku podróże związane są z wykonywanym zawodem. Współczesne przedsiębiorstwa (ich filie, oddziały) są ulokowane nierzadko w innych krajach (też kontynentach), dlatego jest to bardzo częsty powód przemieszczania się ludzi.

Turystyka religijna – czyli turystyka pielgrzymkowa, której podstawowym celem podróży jest modlitwa, kontemplacja i uczestnictwo w uroczystościach religijnych, oraz turystyka religijno–poznawcza, której głównym celem jest motyw poznawczy - turyści pragną poznać historię, architekturę kultury religijnej własnej religii lub innych.

Turystyka zdrowotna – służy też wypoczynkowi fizycznemu i psychicznemu (podobnie jak turystyka wypoczynkowa), ale i leczeniu różnych dolegliwości. Regeneracji, o której tu mowa, może jednak także służyć turystyka kwalifikowana, pobytowa, weekendowa itp.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Inne rodzaje turystyki

Turystyka łagodna – charakteryzuje się minimalizacją negatywnego wpływu na środowisko naturalne. Jest przeciwieństwem twardej, czyli powodującej szkody ekologiczne.

Twórcy koncepcji turystyki łagodnej podkreślają, że jest ona wynikiem zmian potrzeb turystów. W literaturze sa też inne pojęcia związane z nowymi koncepcjami rozwoju turystyki, które powstały na gruncie turystyki łagodnej.

Turystyka zielona akcentuje ochronę przyrody. Rezultatem troski i odpowiedzialności za skutki rozwoju turystyki, zwłaszcza społeczne i kulturowe, jest koncepcja turystyki odpowiedzialnej oraz przyjaznej środowisku.

W odpowiedzi na potrzeby rozwoju turystyki zgodnej ze środowiskiem naturalnym pojawiają się jej formy związane z rolnictwem. Zaliczamy do nich agroturystykę, w której gospodarstwo rolne stanowi bazę noclegową i główną atrakcję dla turysty, oraz turystykę wiejską, czyli przyjazd na tereny wiejskie. Innymi formami turystyki wynikającymi z potrzeb popytu coraz bardziej wyedukowanego i wymagającego społeczeństwa są formy oparte na konkretnych typach walorów turystycznych: turystyka kulturowa, turystyka przygodowa itd. Znaną i rozpowszechnioną koncepcją jest turystyka alternatywna rozumiana jako przeciwieństwo turystyki masowej.

Torba na aparat fotograficzny

tookapick, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Ciekawostka

Ciekawymi odmianami turystyki poznawczej są m.in.:

turystyka filmowa polegająca na odwiedzaniu miejsc, w których kręcone były kultowe filmy i seriale;

turystyka festiwalowa związana z  kulturalnymi festiwalami organizowanymi w różnych krajach,

turystyka kulinarna, która daje możliwość skosztowania oryginalnych lokalnych potraw.

birdwatching, czyli wyjazd w obce miejsce w celu obserwowania występujących tam gatunków ptaków;

Skutki turystyki

Podróż samochodem

Zach Dischner, Podróż, licencja: CC BY 2.0

Efekty społeczno-ekonomiczne rozwoju turystyki postrzegać można przez pryzmat korzystnych zmian w postaci: wzrostu dochodów z turystyki, wzrostu zatrudnienia, poprawy standardu życia społeczności odwiedzanych, poprawy i rozwoju infrastruktury, rozwoju przedsiębiorczości itd.

Należy być jednak świadomym występujących także niekorzystnych zjawisk towarzyszących rozwojowi turystyki i miejsc, w których rozwój ten następuje. Są to na przykład degradacja środowiska naturalnego przez turystów czy zanikanie tradycji lokalnej (kultury ludowej).

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Wyjeżdżasz? Co warto wiedzieć o podróżach

Etapy podróży turystycznej zawierają się w formule „5P”, obejmującej:

- przygotowanie do podróży;

- przejazd do miejsca docelowego;

- pobyt w miejscowości turystycznej;

- przejazd powrotny do miejsca stałego zamieszkania;

- podsumowanie podróży turystycznej.

Wielki Kanion

FeatheredHatStudios, Wielki Kanion, domena publiczna[online], dostępny w internecie: pixabay.com

Etap przygotowania wyjazdu

Nawet jeżeli spontanicznie  wyruszamy w podróż bez specjalnego przygotowania, pewnych spraw nie da się pominąć. Wyjazd bez ważnego paszportu, istotnych szczepień czy ubezpieczenia podróży jest nie najlepszym pomysłem.

Po pierwsze, musimy podjąć decyzję, w jaki sposób podróżujemy. Czy na przykład jedziemy własnym transportem, czy rezerwujemy sami noclegi, czy zlecamy to pośrednikowi, czyli biuru podróży.

Na etapie planowania upewnij się, czy organizator wyjazdu jest wiarygodny. Najlepiej korzystać z usług znanych przedsiębiorstw turystycznych, zarejestrowanych w Polskiej Izbie Turystyki.

Ważne!

Jeżeli chcemy wiedzieć, czy organizator imprez turystycznych działa legalnie, co oznacza, że jest wpisany do Centralnej Ewidencji Organizatorów Turystyki i Pośredników Turystycznych prowadzonej w Ministerstwie Sportu i Turystyki, możemy sprawdzić to na stronie internetowej: turystyka.gov.pl

www.turystyka.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Szczepienia – bardzo ważna rzecz! Obojętnie, jaki wariant podróżowania się wybierze, przede wszystkim trzeba pomyśleć o zdrowiu. Jeśli jedziemy do krajów tropikalnych, nie można zapomnieć o wizycie u specjalisty od chorób tropikalnych – dowiesz się wszystkiego o szczepieniach, lekach przeciwmalarycznych i o tym, co powinno znaleźć się w twojej apteczce. Warto też przypomnieć sobie podstawowe zasady pierwszej pomocy, bo nie zawsze możesz liczyć na szybką profesjonalną pomoc.

Ważne!

Wyjeżdżając w tropikalne zakątki świata, jesteśmy dużo bardziej narażeni na choroby zakaźne niż podczas podróży w naszej strefie klimatycznej. Warunki sanitarne i opieka medyczna na niskim poziomie sprzyjają łatwemu rozprzestrzenianiu się niebezpiecznych chorób.

Dlatego istotne jest odpowiednie przygotowanie do wyjazdu, które zapewni bezpieczeństwo i komfort podróży oraz zminimalizuje ryzyko komplikacji zdrowotnych.

Na stronie internetowej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów znajduje się informacja: Przed wakacjami - co warto wiedzieć?, z którą byłoby dobrze się zapoznać.

www.uokik.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Gdzie możesz dowiedzieć się więcej - pomocne linki

www.gis.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.pit.org.plOtwiera się w nowym oknie

www.ucmmit.gdynia.plOtwiera się w nowym oknie

www.who.intOtwiera się w nowym oknie

Dokumenty

Zastanówmy się nad dokumentami, które będą nam potrzebne w podróży. Koniecznie sprawdźcie ważność paszportu (tylko do niektórych krajów można podróżować na podstawie dowodu osobistego) i kart płatniczych.

Państwa należące do strefy Schengen

Ssolbergj, licencja: CC BY-SA 4.0

Paszport - zawiera dane biometryczne w postaci wizerunku twarzy i odcisków palców (małoletni do 12. roku życia są zwolnieni z obowiązku pobierania odcisków palców).

Okładka polskiego paszportu

Julo, licencja: CC 0

Każdy obywatel Polski ma prawo do otrzymania paszportu. Posiadacz paszportu nie może samodzielnie dokonywać w nim żadnych wpisów lub adnotacji. Są do tego wyłącznie uprawnione organy.

Warto mieć ze sobą kserkopie i skany ważnych dokumentów wysłane na swój adres e-mail. Ułatwi to załatwienie formalności w wypadku utraty oryginałów (paszporty, karty, bilety lotnicze, książeczki szczepień, dowody osobiste, prawo jazdy, ubezpieczenie, lista przydatnych numerów telefonów).

Bardzo ważny jest też sposób, w  jaki będziecie korzystać z pieniędzy w trakcie podróży. W niektórych krajach znalezienie bankomatu nie jest łatwe. Zdarza się, że bankomat akceptuje wyłącznie jeden rodzaj karty. Pamiętajcie, aby nigdy nie trzymać wszystkich kart w jednym bagażu.

Kilka miesięcy przed wyjazdem warto sprawdzić wymagania wizowe do krajów, które planujemy odwiedzić. Na zdobycie niektórych wiz potrzeba nawet kilku tygodni. Kiedy na naszej trasie znajduje się wiele krajów, warto przygotować sobie zestawienie, aby nic nam nie umknęło.

Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego

Wyjeżdżając do krajów Unii Europejskiej, Szwajcarii, Norwegii, Islandii czy Liechtensteinu, pamiętaj o wystąpieniu w najbliższym twojego zamieszkania oddziale Narodowego Funduszu Zdrowia o Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ). Uprawnia ona do odzyskania niektórych poniesionych kosztów korzystania ze świadczeń zdrowotnych.

Jej wydanie jest bezpłatne, a w celu jej uzyskania wypełnia się prosty wniosek. Jeśli wyjazd planujesz z odpowiednim wyprzedzeniem, możesz zrobić to drogą elektroniczną. Wtedy karta zostanie wysłana na podany przez ciebie adres.

Rewers karty EKUZ wydanej w Niemczech

Lumu, Rewers karty EKUZ wydanej w Niemczech, licencja: CC BY-SA 3.0

Polisa ubezpieczeniowa

Warto przed wyjazdem wykupić również polisę ubezpieczeniową dopasowaną do twoich potrzeb i planów wakacyjnych – to niewielki koszt, który zagwarantuje ci duże korzyści. Dodatkowo można rozszerzyć polisę o pokrycie kosztów transportu medycznego, których nie gwarantuje EKUZ.

Rozważ wykupienie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (jest to obowiązkowe, jeśli jedziesz własnym środkiem transportu), które przenosi finansowe skutki szkód, wyrządzonych przez ciebie osobom trzecim, na ubezpieczyciela.

Ważne!

Przy planowaniu samodzielnego wyjazdu zagranicznego dobrze jest też zapoznać się z aktualnymi ostrzeżeniami dla podróżujących (m.in. na stronie internetowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych). Jest to wskazówka, w których regionach świata nie jest bezpiecznie i jakiego typu są to zagrożenia (np. terrorystyczne, konflikt militarny).

Podczas podróży i pobytu

Przede wszystkim – poznawaj, zwiedzaj i wypoczywaj. Ale – rób to z głową. Może się bowiem okazać, że przez nierozwagę twoje przyjemne wakacje zakończą się w sposób przez ciebie niezaplanowany.

Przede wszystkim dostosuj zachowanie i strój do miejsca, w którym się znajdujesz. Szczególnie należy na to zwrócić uwagę między innymi w świątyniach. Często znaki sugerują, co można, a co jest zabronione. Na przykład do kościołów katolickich i cerkwi nie wchodzi się w krótkich spodniach, kobiety powinny osłonić ramiona. Jeszcze rygorystyczniejsze są przepisy w meczetach, w których kobiety mogą mieć odsłonięte jedynie twarz, ręce i stopy, w synagogach zaś mężczyźni powinni mieć nakrycie głowy. Podczas podróży zagranicznych należy przestrzegać także praw i zwyczajów kraju pobytu.

Piesze wędrówki po górach

pixabay, Piesze wędrówki po górach, licencja: CC 0

Strój powinien być też dostosowany do warunków naturalnych, np. górskich. Właśnie podczas podróży w górach należy zwrócić uwagę na bezpieczeństwo. Na przykład ubranie i buty powinny być przede wszystkim wygodne, a zarazem adekwatne do aktualnej temperatury i innych warunków atmosferycznych. Należy trzymać się wyznaczonych szlaków, pilnować drogowskazów. W przeciwnym wypadku grozi nam zabłądzenie. Należy uważać na warunki szczególne: lawiny w zimie, burze w okresie letnim.

Najczęstsze problemy w trakcie wyjazdów zagranicznych

- UTRATA PASZPORTU

W wypadku utraty paszportu za granicą pamiętaj, że obywatel Polski musi bezzwłocznie zawiadomić o tym konsulat swojego kraju. Konsul jest uprawniony do wydania paszportu tymczasowego. Jeżeli dokument został skradziony, w pierwszej kolejności należy zawiadomić lokalną policję.

Jeżeli paszport został utracony w państwie, w którym nasz kraj nie ma swojej placówki konsularnej, obywatel Polski może udać się do placówki jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej, która wyda tymczasowy dokument podróży.

- WYPADEK I CHOROBA

W przypadku napadu lub okradzenia przede wszystkim trzeba powiadomić lokalną policję. Potem skontaktować się z najbliższą polską placówką dyplomatyczną lub konsularną.

Ważne!

W przypadku zatrzymania, aresztowania lub pozbawienia wolności masz prawo żądać kontaktu z konsulem!

W razie choroby, jeżeli to możliwe, przed udaniem się do lekarza skontaktuj się z ubezpieczycielem. On wskaże ci dalsze kroki postępowania. Z tego powodu miej przy sobie numer polisy i numer do ubezpieczyciela. Opieka konsularna nie obejmuje kosztów pomocy lekarskiej.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że podróżowanie jest dla wielu osób przyjemnością, okazją do poznania nowych miejsc i ludzi. Wszak podróże kształcą. Aby były wzbogacające, trzeba jednak przygotować się na wyjazd i drogę. Będziemy potem podróż długo wspominać, bowiem, cytując Ryszarda Kapuścińskiego: Podróż przecież nie zaczyna się w momencie, kiedy ruszamy w drogę, i nie kończy, kiedy dotarliśmy do mety. W rzeczywistości zaczyna się dużo wcześniej i praktycznie nie kończy się nigdy, bo taśma pamięci kręci się w nas dalej, mimo że fizycznie dawno już nie ruszamy się z miejsca.

Ćwiczenie 2

Określ, czym jest turystyka.

Ćwiczenie 3

Wymień pozytywne skutki turystyki i krótko je scharakteryzuj.

Ćwiczenie 4

Są różne rodzaje turystyki. Które z nich najbardziej ci odpowiadają? Uzasadnij.

Ćwiczenie 5

Przedstaw, jakie czynności należy wykonać, gdy wybieramy się w podróż.

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 6

Na podstawie analizy powyższego wykresu uzupełnij tekst.

TURYSTYKA W EGIPCIE WOBEC NIEPOKOJÓW SPOŁECZNYCH

Egipska turystyka ucierpiała na skutek niepokojów społecznych i protestów skierowanych przeciwko rządom prezydenta Hosniego Mubaraka, które zaczęły się w styczniu 2011 r. Według szacunków Ministerstwa Turystyki, tylko w pierwszym tygodniu protestów branża straciła 267 mln dolarów. Z danych ministerstwa wynika, że średnie dzienne wydatki turystów spadły z 85 dolarów w 2010 r. do 50 dolarów w roku 2011, a sprzedaż miejsc w hotelach, pomimo obniżki cen, była prawie o połowę niższa. W 2011 r. Egipt odwiedziło zaledwie          turystów w stosunku do          turystów, którzy przyjechali do Egiptu w 2010 r. Dochody z turystyki, w 2010 roku wynoszące          dolarów, w 2011 spadły do          co oznacza spadek o         .

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Jakie są pozytywne i negatywne skutki turystyki w obszarze ekonomicznym, społecznym, ekologicznym?

Pozytywne skutki turystyki

Negatywne skutki turystyki

Przenieś element.Ignorancja wobec kultury

Przenieś element.Patologie społeczne i ekonomiczne

Przenieś element.Zwiększanie kwalifikacji

Przenieś element.Konieczność zwiększania importu

Przenieś element.Ochrona przyrody

Przenieś element.Niszczenie przyrody

Przenieś element.Konflikty na tle kulturowym

Przenieś element.Niszczenie tradycji ludowej

Przenieś element.Poprawa warunków życia i sytuacji społecznej

Przenieś element.Nowe miejsca pracy

Przenieś element.Rozwój monokultury turystycznej

Przenieś element.Wzrost konkurencyjności

Przenieś element.Napływ środków pieniężnych

Przenieś element.Zmiana stylu życia

Przenieś element.Degradacja habitatów

Przenieś element.Rozwój infrastruktury komunalnej

Przenieś element.Rozwój działalności inwestycyjnej

Przenieś element.Wyrabianie błędnej opinii

Przenieś element.Zmiany w rolnictwie

Przenieś element.Zabór ziemi i wody, zanieczyszczanie

Przenieś element.Zgłębianie historii

Przenieś element.Migracje ludności

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura

Ekonomika turystyki i rekreacji, A. Panasiuk (red.), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.

Płocka J., Turystyka. Wybrane zagadnienia, Escape Magazine, Toruń 2009.

Turystyka, W. Kurek (red.), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.

Pomocne linki

www.msz.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Polska Organizacja TurystykiOtwiera się w nowym oknie

Poradnik - Polak za granicąOtwiera się w nowym oknie

Światowa Organizacja TurystykiOtwiera się w nowym oknie

Projekt edukacyjny: planujemy wakacje

1. Już niedługo wakacje, warto je dobrze zaplanować.

2. Zadanie: zaplanuj swój kilkudniowy wyjazd wakacyjny (krajowy lub zagraniczny). Zwróć uwagę na koszty podróży i noclegów oraz planowany program zwiedzania.

3. Realizacja:

- praca samodzielna lub grupie,

- czas trwania: do rozpoczęcia wyjazdu,

- efekt końcowy: piękne wakacyjne wspomnienia.

Table of Contents

Nabywanie obywatelstwa. Obywatelstwo Unii Europejskiej

Prawa i obowiązki obywatelskie

Prawo do informacji publicznej

Obywatel w urzędzie

Obywatel jako wyborca

Współczesne idee polityczne

Prawo i jego funkcje

Źródła i obszary prawa

Gałęzie prawa wewnętrznego

Władza sądownicza w Polsce

Postępowanie sądowe

Organy ścigania

Nieletni wobec prawa

Czym są prawa człowieka?

Uniwersalny system ochrony praw człowieka

Europejski system ochrony praw człowieka

Organizacje pozarządowe chroniące prawa człowieka

Ochrona praw i wolności w Polsce

Naruszanie praw człowieka

Jestem uczniem - mam prawa i obowiązki w szkole

Jak zdobywać wiedzę za granicą, czyli kształcenie w innych krajach Unii Europejskiej

Mobilny pracownik - metody i zasady poszukiwania pracy

Podróżuję - co robić przed wyjazdem za granicę i w trakcie wyjazdu?