Spis treści

Muzyka ilustracyjna i programowa

Na ilustracji zbiór nut. W lewym dolnym rogu jest ich tak dużo, że widać tylko czarną plamę im dalej od tej plamy tym nutki są coraz rzadziej. Temat lekcji: Muzyka ilustracyjna i programowa.

Muzyka ilustracyjna i programowa

Źródło: online-skills.

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. Indywidualna i zespołowa ekspresja muzyczna.

4. W zakresie słuchania i percepcji muzyki. Uczeń:

3) rozpoznaje i analizuje utwory muzyczne określając ich elementy, nastrój i charakter, formułuje wypowiedzi, stosując pojęcia charakterystyczne dla języka muzycznego.

4) przedstawia słuchaną muzykę za pomocą środków pozamuzycznych (łącząc muzykę z innymi obszarami wiedzy):

c) werbalizuje emocje i odczucia,

d) opisuje słowami cechy i charakter słuchanych utworów.

Nauczysz się

definiować pojęcia: muzyka ilustracyjna, programowa, absolutna;

przedstawiać przykłady utworów programowych i ilustracyjnych;

rozróżniać muzykę programową i ilustracyjną;

przedstawiać środki, za pomocą których osiąga się w muzyce efekty ilustracyjne;

opisywać wysłuchany utwór muzyczny.

Przypomnienie i utrwalenie wiadomości o podziale muzyki według sposobów jej wykonywania:

Muzykę ze względu na sposób jej wykonania dzielimy na:

- WOKALNĄ – przeznaczona do śpiewania

- INSTRUMENTALNĄ – przeznaczoną do wykonywania na instrumentach

- WOKALNO-INSTRUMENTALNĄ – przeznaczoną do grania i śpiewania

Utwory wokalne posiadają tekst słowny, który ilustrowany melodią podaje określoną treść, przez co oddziałuje ona na słuchacza bardziej wyraziście niż muzyka instrumentalna.

Polecenie 1

Wysłuchaj utworu i następnie zastanów się czy muzyka instrumentalna, nie posiadająca tekstu słownego też może opowiadać?

Ilustracja przedstawia portret Modesta Musorgskiego, rosyjskiego kompozytora. Mężczyzna ukazany jest z lewego półprofilu od ramion w górę. Postać ma bujne włosy oraz zapuszczoną brodę. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Stary zamek z cyklu Obrazki z wystawy autorstwa Modesta Musorgskiego oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu smutny, trochę straszny utwór wykonany na fortepianie. Dźwięki z niskiego rejestru powtarzają się stale tworząc jakby pomruk.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Stary zamek z cyklu Obrazki z wystawy, autorstwa Modesta Musorgskiego

Wykonawca: John Ogdon

Źródło: Virtuoso. John Ogdon.

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteerZDYoWv.html

R. K. Shirinyan (fot.), portret Modesta Musorgskiego (fragment), 1865, wikimedia.org, domena publiczna; Modest Musorgski, „Stary zamkek” z cyklu „Obrazki z wystawy”, online-skills, CC BY 3.0

Obraz Wiktora Hartmanna - Stary Zamek. Na pierwszym planie mur i bogato zdobiona brama, wyżej zamek z “cebulastymi “ kopułami, w tle białe wieże. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się informacja dodatkowa: Stary zamek to miniatura pochodząca z cyklu Obrazki z wystawy skomponowanego na fortepian przez Modesta Musorgskiego (1839-1881). Dzieło powstało zainspirowane wystawą prac malarskich Wiktora Hartmanna, zmarłego przedwcześnie przyjaciela kompozytora. Każda z dziesięciu miniatur stanowi muzyczne odzwierciedlenie obrazów Hartmanna. Stary zamek to temat akwareli powstałej pod wpływem odbytej przez malarza podróży do Włoch.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Stary zamek to miniatura pochodząca z cyklu Obrazki z wystawy skomponowanego na fortepian przez Modesta Musorgskiego (1839-1881). Dzieło powstało zainspirowane wystawą prac malarskich Wiktora Hartmanna, zmarłego przedwcześnie przyjaciela kompozytora. Każda z dziesięciu miniatur stanowi muzyczne odzwierciedlenie obrazów Hartmanna. Stary zamek to temat akwareli powstałej pod wpływem odbytej przez malarza podróży do Włoch.

Wiktor Hartmann, „Stary zamek”, miejsce przechowywania nieznane, i.pinimg.com, CC BY 3.0

Muzyka programowa

- muzyka programowa – muzyka, która za pośrednictwem odpowiednich czynników (melodyka, harmonia, kolorystyka instrumentalna itp.) sugerować ma pewne wyobrażenia na temat określonych w tytule treści literackich, obrazowych czy ideologicznych.

Kompozytor podawał temat (program) utworu najczęściej w formie tytułu lub dokładniejszego opisu w celu wywołania zamierzonych wyobrażeń. Program sugerował skojarzenia pozamuzyczne. Do utworów programowych zalicza się między innymi poemat symfoniczny (np. Powracające fale Mieczysława Karłowicza czy Życie bohatera Ryszarda Straussa) oraz miniatury instrumentalne (np. cykle Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego, czy Sceny dziecięce Roberta Schumanna)

- poemat symfoniczny – instrumentalny utwór programowy bez ustalonej ściśle formy, który wyobraża lub sugeruje pewne określone treści literackie wskazane w tytule.

- miniatura muzyczna – ogólna nazwa krótkich form muzyki instrumentalnej rozpowszechnionych szczególnie w okresie romantyzmu o różnych, często programowych tytułach.

Polecenie 2

Wysłuchaj utworu Marzenie Roberta Schumanna i podziel się swoimi wrażeniami na temat nastroju, jaki wywołał. Napisz, w jaki sposób tytuł odnosi się do kompozycji.

Ilustracja przedstawia portret Roberta Schumanna. Kompozytor ukazany jest od ramion w górę w pozycji frontalnej. Mężczyzna ma łagodne rysy twarzy, lekko kręcone, dłuższe włosy . Ubrany jest w aksamitny płaszcz , ma pod szyją zawiązaną jedwabną chustę. Po naciśnięciu punktu aktywnego pojawia się napis: Marzenie z cyklu Sceny dziecięce, autorstwa Roberta Schumanna, wykonawca: pianista z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu spokojny, pogodny , marzycielski utwór fortepianowy. Kantylenowa melodia grana jest legato, akompaniament jest kołyszący i bardzo dyskretny.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Marzenie z cyklu Sceny dziecięce, autorstwa Roberta Schumanna

Wykonawca: Pianista z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteerZDYoWv.html

Josef Kriehuber, „portret Roberta Schumanna” (fragment), 1839 r., wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Robert Schumann, „Marzenie” z cyklu „Sceny dziecięce”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy (AMFN), CC BY 3.0

Uzupełnij

Sceny dziecięce (Kinderzenen, op. 15) to tytuł cyklu miniatur fortepianowych skomponowanych przez Roberta Schumanna (czyt.: szumana), słynnego kompozytora niemieckiego doby romantyzmu. Kompozycje wyróżniają się pośród innych jego utworów – mimo zwięzłej  formy słychać w nich romantyczny temperament i uczuciowość. W liście do narzeczonej, Klary Wieck z 1838 Schumann zamieścił informację: Napisałem trzydzieści maleńkich, zabawnych rzeczy, z których wybrałem około dwunastu i nazwałem Scenami dziecięcymi. Ucieszysz się nimi, ale — naturalnie — będziesz musiała zapomnieć o sobie jako o wirtuozie [...]. Sceny dziecięce, krótkie, tkliwe i szczęśliwe — jak nasza przyszłość” (cyt. za: https://www.rmfclassic.pl/encyklopedia/marzenie.htmlOtwiera się w nowym oknie

Strona tytułowa „Scen dziecięcych” Roberta Schumanna, 1900 r., wikimedia.org, domena publiczna

Muzyka ilustracyjna

Kiedy kompozytor stara się jak najbardziej realistycznie oddać za pomocą dźwięków zjawiska pozamuzyczne, muzyka nabiera wówczas charakteru ilustracyjnego.

- muzyka ilustracyjna – muzyka charakteryzująca środkami muzycznymi zjawiska pozamuzyczne.

Polecenie 3

Wysłuchaj nagrania utworu Kukułka Claude’a Daquina. Napisz, w jaki sposób kompozytor oddał muzycznie odgłosy ptasiego śpiewu.

Portret Louis-Claude Daquin, autorstwa Étienne-Jehandier Desrochers. Francuski kompozytor został ukazany od ramion w górę w pozycji frontalnej. Postać ma na sobie koszulę z żabotem. Na głowie ma białą perukę z drobnymi loczkami. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetli się napis: Kukułka, autorstwa Louisa-Claude Daquina, wykonawca: muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawi się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu wesoły utwór wykonany na klawesynie. Klawesyn ma brzęczące brzmienie. Często pojawiającym się w utworze jest tercja mała, która przypomina kukanie kukułki. Jest to motyw powracający w całym utworze.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Kukułka, autorstwa Louisa-Claude Daquina

Wykonawca: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteerZDYoWv.html

Étienne-Jehandier Desrochers, „portret Louis-Claude Daquin” (fragment), 1747 r., Biblioteka Narodowa Francji, Paryż, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Louis-Claude Daquin, „Kukułka”, AMFN, CC BY 3.0

Louis-Claude Daquin (czyt.: lui klod dakę) to niezwykle utalentowany kompozytor dobry baroku, który zasłynął jak klawesynista i organista. Już jako sześcioletni chłopiec występował przed królem Francji Ludwikiem XIV, a jako dwunastolatek pełnił funkcję organisty w słynnych katedrach francuskich: Sainte-Chapelle (czyt.: sęt szapẹl), Notre Dame (czyt.: notr dam) oraz w kościele św. Pawła w Paryżu. Największy rozgłos przyniósł mu utwór napisany w formie ronda  – Kukułka., zamieszczony razem z innymi opracowaniami na klawesyn  w Pierwszej księdze utworów klawesynowych.

Punktem wyjścia dla Musorgskiego w przypadku tego lekkiego i wdzięcznego utworu był wykonany przez Hartmanna projekt kostiumów do baletu. Wyraźnie słyszymy tu gromadę rozbiegających się piskląt i troskliwie gdaczącą nad nimi kwokę.

Na ilustracji projekt stroju do utworu “Taniec kurcząt w skorupkach” Znajdujący się na ilustracji człowiek ubrany jest w duże jajo. Na głowie ma czapeczkę kurczaka, na nogach żółto-czerwone rajstopy. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: “Taniec kurcząt w skorupkach z cyklu Obrazki z wystawy wykonawcy: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu wersja utworu przeznaczona na fortepian. Muzyka jest szybka, bardzo radosna, imituje ćwierkanie i gdakanie kurczaków. Dźwięki są bardzo krótkie, przeważa artykulacja staccato. Utwór jest bardzo sugestywny, łatwo wyobrazić sobie tańczące, skaczące kurczaki.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Taniec kurcząt w skorupkach z cyklu Obrazki z wystawy

Wykonawca: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteerZDYoWv.html

Wiktor Hartmann, projekt stroju do utworu „Taniec kurcząt w skorupkach”, i0.wp.com, CC BY 3.0 (ilustracja); Modest Musorgski, „Taniec kurcząt w skorupkach”, z cyklu „Obrazki z wystawy”, AMFN, CC BY 3.0

Muzyka ilustracyjna a programowa

Muzyka ilustracyjna, jak sama nazwa wskazuje, ilustruje, czy odzwierciedla, naśladuje jakieś zjawisko za pomocą dźwięku, szczególną uwagę zwracając na detale i korzystając z tzw. fonicznej onomatopei językowej, czyli naśladownictwa w brzmieniu. Daquin, komponując Kukułkę naśladował głos tytułowego ptaka.

Przeciwieństwem muzyki ilustracyjnej jest muzyka programowa, która wyraża ideę kompozytora, często inspirowaną dziełem literackim, malarskim, wydarzeniem historycznym itp. w muzyce programowej istotną rolę pełni tytuł lub dołączone do niego motto, cytat oraz całościowy odbiór dzieła.

Muzyka absolutna

Przeciwieństwem muzyki programowej i ilustracyjnej jest muzyka absolutna.

- muzyka absolutna – określenie muzyki pozbawionej treści pozamuzycznej.

Utwory reprezentujące ten rodzaj muzyki opatrzone są tytułami określającymi ich formę np. sonata, koncert, etiuda, jednak niektórzy kompozytorzy, m.in. Haydn, Chopin, pomimo programowości również nadawali utworom nazwy związane z formą.

Zadania

Ćwiczenie 1

Przyporządkuj imiona do nazwisk kompozytorów.

Musorgski

RyszardPołączony z: Musorgski

Schumann

ModestPołączony z: Schumann

Strauss

MieczysławPołączony z: Strauss

Karłowicz

Louis-ClaudePołączony z: Karłowicz

Daquin

RobertPołączony z: Daquin

Ćwiczenie 2

Wskaż prawidłową odpowiedź:

Muzyka pozbawiona treści pozamuzycznej -

Muzyka, która za pośrednictwem odpowiednich czynników (melodyka, harmonia, kolorystyka instrumentalna itp.) sugerować ma pewne wyobrażenia na temat określonych w tytule treści literackich, obrazowych czy ideologicznych -

Muzyka charakteryzująca środkami muzycznymi zjawiska pozamuzyczne -

PROGRAMOWA     ILUSTRACYJNA     ABSOLUTNA

Ćwiczenie 3

Spośród wymienionych tytułów wskaż, te które są częściami cyklu Sceny dziecięce Roberta Schumanna. Możliwe odpowiedzi: A. Strachy, B. Radosne oczekiwanie C. Marzenie D. Troska E. Szczęście.

Zasób oparty o element wizualny.

Wyszukaj i zaznacz tytuły trzech miniatur z cyklu Sceny dziecięce Roberta Schumanna.

Aby zakreślić słowo zaznacz (kliknij) pierwszą i ostatnią literę.

S

S

Z

C

Z

Ę

Ś

C

I

E

I

E

M

B

U

P

M

U

J

G

P

S

M

K

T

D

T

A

W

F

M

J

C

W

T

S

U

U

U

D

S

L

T

F

T

U

L

H

J

H

Y

U

W

H

I

F

I

E

J

K

F

L

Z

O

J

D

P

C

J

C

C

S

T

R

A

C

H

Y

W

M

Y

E

I

N

E

Z

R

A

M

A

U

M

Z

P

T

I

T

G

N

O

SZCZĘŚCIE

STRACHY

MARZENIE

Ćwiczenie 4

Podane tytuły utworów dopasuj do nazwisk kompozytorów:.

Marzenie

Claude DaquinPołączony z: Marzenie

Powracające fale

Ryszard StraussPołączony z: Powracające fale

Stary zamek

Mieczysław KarłowiczPołączony z: Stary zamek

Kukułka

Modest MusorgskiPołączony z: Kukułka

Życie bohatera

Robert SchumannPołączony z: Życie bohatera

Ćwiczenie 5

Wysłuchaj utwory i przyporządkuj właściwe określenia do tytułów utworów.

Materiały audio dostępne pod adresem:

file:///tmp/puppeteerZDYoWv.html

2

wprowadza w stan rozmarzenia

0

jest muzyczną ilustracją pewnego gatunku ptaka

1

zainspirowany projektem strojów do baletu

Ćwiczenie 6

Podane tytuły dzieł przenieś do odpowiednich kolumn:

Muzyka programowa i ilustracyjna

Muzyka absolutna

Przenieś element.Kukułka

Przenieś element.Sonata

Przenieś element.Powracające fale

Przenieś element.Etiuda

Przenieś element.Marzenie

Przenieś element.Życie bohatera

Przenieś element.Koncert fortepianowy

Przenieś element.Taniec kurcząt w skorupkach

Ćwiczenie 7

Przyporządkuj nazwiska kompozytorów do lat w których żyli:

1839-1881

Louis-Claude DaquinPołączony z: 1839-1881

1694-1772

Robert SchumannPołączony z: 1694-1772

1810-1856

Modest MusorgskiPołączony z: 1810-1856

Słownik pojęć

Absolutna muzyka

określenie muzyki pozbawionej treści pozamuzycznej

Ilustracyjna muzyka

muzyka charakteryzująca środkami muzycznymi zjawiska pozamuzyczne

Miniatura muzyczna

ogólna nazwa krótkich form muzyki instrumentalnej rozpowszechnionych szczególnie w okresie romantyzmu o różnych, często programowych tytułach

Poemat symfoniczny

instrumentalny utwór programowy bez ustalonej ściśle formy, który wyobraża lub sugeruje pewne określone treści literackie wskazane w tytule

Programowa muzyka

muzyka, która za pośrednictwem odpowiednich czynników (melodyka, harmonia, kolorystyka instrumentalna itp.) sugerować ma pewne wyobrażenia na temat określonych w tytule treści literackich, obrazowych czy ideologicznych

Źródło:

Jerzy Habela, Słowniczek muzyczny, Wydawnictwo PWM 1988

Biblioteka muzyczna

1. Modest Musorgski, „Stary zamkek” z cyklu „Obrazki z wystawy”, online-skills, CC BY 3.0

2. Robert Schumann, „Marzenie” z cyklu „Sceny dziecięce”, Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy (AMFN), CC BY 3.0

3. Louis-Claude Daquin, „Kukułka”, AMFN, CC BY 3.0

4. Modest Musorgski, „Taniec kurcząt w skorupkach”, z cyklu „Obrazki z wystawy”, AMFN, CC BY 3.0

Bibliografia

Jerzy Habela, Słowniczek muzyczny, Wydawnictwo PWM 1988

www.muzykotekaszkolna.pl/kanon/robert-schumann-sceny-dzieciece-op-15/

http://www.muzykotekaszkolna.pl/kanon/louis-claude-daquin-kukulka/

bazhum.muzhp.pl/media//files/Sztuka_i_Filozofia/Sztuka_i_Filozofia-r1997-t14/Sztuka_i_Filozofia-r1997-t14-s101-111/Sztuka_i_Filozofia-r1997-t14-s101-111.pdf

Table of Contents

Muzyka ilustracyjna i programowa