Spis treści

Morze Bałtyckie – środowisko przyrodnicze a działalność człowieka

Morze Bałtyckie jest jednym z najmłodszych mórz Oceanu Atlantyckiego – liczy tylko ok. 12 tys. lat. Powstało w wyniku zalania wodą wielkiego zagłębienia terenu, które pozostało po lądolodzie skandynawskim. W swoim rozwoju przechodziło kilka etapów, m.in. traciło kontakt z wodami oceanu i stawało się jeziorem.

Wejście do gdańskiego portu, po lewej półwysep Westerplatte, po prawej Nowy Port

Źródło: dostępny w internecie: Autorstwa Andrzej Otrębski - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=80476008, licencja: CC BY-SA 3.0.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- położenie Polski w Europie.

Twoje cele

- Opiszesz położenie Morza Bałtyckiego oraz wskażesz na mapie największe zatoki, cieśniny, wyspy i półwyspy Bałtyku.

- Opiszesz właściwości fizyczne i chemiczne wód Morza Bałtyckiego oraz odczytasz na mapie maksymalną głębokość Bałtyku.

- Wymienisz i opiszesz przykłady zagospodarowania i wykorzystania Bałtyku przez człowieka, wymienisz źródła zanieczyszczenia wód morza oraz ocenisz stopień zanieczyszczenia wód Morza Bałtyckiego.

1. Środowisko przyrodnicze Morza Bałtyckiego

Morze Bałtyckie zalicza się do typu mórz śródziemnych, ponieważ ze wszystkich stron otoczone jest lądami. Jedyne połączenie z wodami wszechoceanu prowadzi przez kilka wąskich cieśnin, zwanych Cieśninami Duńskimi, do Morza Północnego.

Polecenie 1

Na mapie Europy wskaż Morze Bałtyckie, zaznaczając odpowiedni kwadrat.

Wypisz w wyznaczonym do tego miejscu półwyspy oddzielające Bałtyk od Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Arktycznego.

Powiększ mapę, odczytaj nazwy cieśnin, które łączą Morze Bałtyckie z wodami wszechoceanu i wypisz je poniżej.

Ilustracja przedstawia mapę hipsometryczną Europy. W obrębie lądów występują obszary w kolorze zielonym, żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Morza zaznaczono kolorem niebieskim. Kontynent europejski zajmuje centralną część mapy. Sąsiadujące z Europą, widoczne na mapie części innych kontynentów, zaznaczono kolorem beżowym. Na mapie opisano nazwy kontynentów, półwyspów, wysp, głównych nizin, wyżyn i pasm górskich, oceanów, mórz, oraz głównych rzek i jezior. Oznaczono białymi kropkami i opisano główne miasta. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano wartości długości i szerokości geograficznej co dziesięć stopni. Po prawej stronie mapy na górze w legendzie umieszczono prostokątny pionowy pasek ze skalą barw wysokości nad poziom morza. Pasek podzielono na siedem części. U góry – czerwony i ciemnopomarańczowy, dalej pomarańczowy, jasnopomarańczowy i żółty, jasnozielony i ciemnozielony. Opisano poziomice: zero metrów (poziom morza), dwieście metrów powyżej poziomu morza, pięćset metrów powyżej poziomu morza, tysiąc metrów powyżej poziomu morza, dwa tysiące metrów powyżej poziomu morza, trzy tysiące metrów powyżej poziomu morza. Po prawej stronie mapy, na dole w legendzie, umieszczono prostokątny pionowy pasek. Pasek podzielono na pięć części. Odcieniami koloru niebieskiego oznaczono głębokości mórz. W legendzie opisano izobaty: dwieście metrów poniżej poziomu morza, tysiąc metrów poniżej poziomu morza, dwa tysiące metrów poniżej poziomu morza, trzy tysiące metrów poniżej poziomu morza.

Hipsometryczna mapa Europy

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Morze Bałtyckie utworzyło się po zakończeniu ostatniego zlodowacenia. Wyróżniamy cztery główne etapy jego powstawania:

- utworzenie niecki morza przez lądolód skandynawski,

- wypełnienie niecki wodami wszechoceanu oraz wodami z topnienia lądolodu i z rzek,

- oddzielenie od oceanu wskutek podniesienia Półwyspu Skandynawskiego po ustąpieniu lodowca,

- ponowne połączenie morza z wszechoceanem przez Cieśniny Duńskie w wyniku podniesienia się poziomu mórz spowodowanego ociepleniem klimatu.

Slajd 1 z 5

Bałtyckie Jezioro Lodowe 12 tys. lat temu.

Lodowiec skandynawski żłobi potężne zagłębienie, które stopniowo wypełnia się wodą z topniejącego lodu, tworząc Bałtyckie Jezioro Lodowe

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Kształtowanie linii brzegowej Morza Bałtyckiego trwa nieustannie do dziś. Obecnie Bałtyk jest morzem płytkim o dobrze rozwiniętej linii brzegowej z licznymi wyspami i półwyspami oraz zatokami i cieśninami.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 2

Wskaż największą zatokę Morza Bałtyckiego.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Perska

- Hudsona

- Termajska

- Botnicka

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Na podstawie powyższej mapy uzupełnij zdanie.

Najgłębsze miejsce Morza Bałtyckiego to         , która osiąga          m p.p.m.

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Największe wyspy na Morzu Bałtyckim w 2020 roku

Lp.

Wyspa

Powierzchnia

[kmIndeks górny 22]

Ludność

[tys.]

Przynależność

państwowa

1

Zelandia

7031

2 287,7

Dania

2

Gotlandia

3140

57,2

Szwecja

3

Fionia

2984

465,2

Dania

4

Sarema

2673

41,8

Estonia

5

Olandia

1342

24,7

Szwecja

6

Lolland

1243

65,7

Dania

7

Hiuma

965

9,0

Estonia

8

Rugia

935

74,3

Niemcy

9

Aland

685

30,1

Finlandia

10

Bornholm

588

39,5

Dania

11

Falster

514

49,0

Dania

12

Uznam

(373/72) 445*

(31,5/45,0) 76,5*

Niemcy/Polska

13

Als

312

51,4

Dania

14

Langeland

285

12,5

Dania

15

Wolin

265

14,0

Polska

Indeks górny * Powierzchnia i liczba ludności w podziale na Niemcy/Polskę i powierzchnia i liczba ludności wspólna Indeks górny koniec* Powierzchnia i liczba ludności w podziale na Niemcy/Polskę i powierzchnia i liczba ludności wspólna

Indeks górny Źródło danych: Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej, dane BDL GUS oraz data.worldbank.org Indeks górny koniecŹródło danych: Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej, dane BDL GUS oraz data.worldbank.org

Największe półwyspy Morza Bałtyckiego

Lp.

PÓŁWYSEP

Długość

[km]

Przynależność

państwowa

1

Mierzeja Kurońska

(49/49) 98*

Rosja/Litwa

2

Mierzeja Wiślana

(34/26) 60*

Polska/Rosja

3

Fischland-Darß-Zingst

45

Niemcy

4

Mierzeja Helska

35

Polska

5

Hanko

30

Finlandia

6

Cypel Grenen

30

Dania

Indeks górny * Długość w km na terenie Rosji lub Polski/Litwy lub Rosji oraz długość łączna Indeks górny koniec* Długość w km na terenie Rosji lub Polski/Litwy lub Rosji oraz długość łączna

Nad Morzem Bałtyckim występuje 5 różnych rodzajów wybrzeża:

- mierzejowo-zalewowe – fale i prądy morskie usypują długie, piaszczyste wały (mierzeje), które odcinają zatoki, zalewy i jeziora przybrzeżne od otwartego morza; ten typ spotykać można nad południowym Bałtykiem;

- klifowe – wysoki brzeg stale jest podcinany przez fale morskie, co powoduje cofanie się klifu; występuje głównie na południowych wybrzeżach Morza Bałtyckiego;

- szkierowe (szerowe) – charakteryzuje się „tysiącem” małych wysepek (szkierów), które pojawiły się w wyniku częściowego zalania polodowcowych terenów pagórkowatych; przykładem mogą być Wyspy Alandzkie;

- fierdowe (fjärdowe) – wybrzeże z zatokami o dość stromych ścianach (choć nie tak wysokich jak w fiordach); utworzyło się poprzez zalanie niezbyt głębokich dolin lodowcowych na obszarach wyżynnych; występuje nad całym północnym Bałtykiem, często w połączeniu ze szkierami;

- ferdowe (föhrdowe) – powstało w wyniku zalania wypukłych obszarów akumulacji polodowcowej porozcinanych licznymi rynnami podlodowcowymi, które przebiegają w kierunku od lądu do morza; ten typ wybrzeża jest charakterystyczny dla Danii.

Wody Bałtyku nie są tak słone jak wody innych mórz, co jest spowodowane:

- dużymi opadami w tej szerokości geograficznej – woda opadowa nie jest słona;

- chłodnym klimatem, więc niskim parowaniem – stężenie rozpuszczonej soli nie zwiększa się;

- ograniczonym połączeniem ze słonymi wodami oceanu – tylko poprzez wąskie Cieśniny Duńskie;

- tym, że dużo rzek wpływa do morza – dostarczają słodkiej wody.

Porównanie zasolenia różnych mórz

Akwen

ZASOLENIE

średnie

maksymalne

Morze Bałtyckie

7‰

25‰

Morze Północne

33‰

35‰

Morze Czarne

19‰

23‰

Morze Śródziemne

37‰

39‰

Morze Czerwone

40‰

80‰

Ocean Atlantycki

35‰

39‰

wszechocean

35‰

80‰

Średnie zasolenie wód Morza Bałtyckiego wynosi ok. 7‰. Oznacza to, że po odparowaniu 1000 kg wody morskiej otrzymuje się 7 kg soli. Największe zasolenie Bałtyku występuje na zachodzie, w rejonie Cieśnin Duńskich – ze względu na napływ słonych wód z Morza Północnego. Najmniejsze zasolenie notowane jest na północy w Zatoce Botnickiej i na wschodzie w Zatoce Fińskiej.

Zasolenie Morza Bałtyckiego

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking.

Ciekawostka

Wody w Bałtyku tworzą trzy wyraźne warstwy. Pierwsza to powierzchniowa warstwa o niskim zasoleniu, dobrze natleniona i wymieszana, gdzie temperatura w zależności od pory roku waha się od 0 °C do 20 °C. Druga to warstwa głębinowa o dużym zasoleniu od 12‰ do 22‰ i stałej temperaturze 4–6 °C. Pomiędzy nimi istnieje trzecia warstwa – przejściowa, tzw. halokalina (40–80 m głębokości), charakteryzująca się tym, że następuje w niej gwałtowny wzrost zasolenia.

Bałtyk należy do mórz chłodnych. W zależności od szerokości geograficznej i zasolenia temperatura wody waha się od 0 °C do 18 °C (zimą w bardziej zasolonych obszarach może zejść nieco poniżej 0 °C, a latem w zatokach może osiągać do 22 °C). Każdej zimy znaczna część akwenu zamarza, a wody Zatoki Botnickiej i Zatoki Fińskiej bywają skute lodem nawet przez okres dłuższy niż 6 miesięcy.

Polecenie 3

Wyjaśnij, jaka jest zależność między temperaturą wód Morza Bałtyckiego a ich zasoleniem.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Na Morzu Bałtyckim występują lokalne prądy morskie.

W Zatoce Botnickiej na powierzchni powstaje prąd wody słodkiej, który kieruje się w stronę Cieśnin Duńskich. Natomiast w strefie przydennej, w kierunku przeciwnym przemieszcza się prąd wody słonej powstający w Morzu Północnym.

Wzdłuż polskich wybrzeży rozpoznano słabe prądy wywołane wiatrami zachodnimi, tzw. dryfy (dryfty).

Fale na Bałtyku są na ogół krótkie i strome. Typowa wysokość fali wynosi 3–5 m, ale w czasie bardzo silnych sztormów może przekroczyć nawet 10 m. Dnia 23 grudnia 2004 roku w czasie sztormu w rejonie północnego Bałtyku zarejestrowano pojedynczą falę o wysokości prawie 14 m.

Sztormy na Bałtyku są niebezpieczne dla żeglugi statków. Podczas nich zatonęły już trzy duże promy: 14 stycznia 1993 roku – polski prom Jan Heweliusz, 28 września 1994 roku – estoński prom Estonia, a 1 listopada 2006 roku – szwedzki prom Finnbrich.

Fale potrafią też niszczyć brzegi morza. Przez ostatnie stulecia spowodowały one m.in. cofniecie się polskiego wybrzeża miejscami nawet o kilka kilometrów. Najbardziej znanym tego przykładem jest kościół w Trzęsaczu. Zbudowano go w XIII wieku prawie 2 km od morza. W 1750 roku morski brzeg znajdował się w odległości już tylko 50 m, a w 1850 roku – 5 m od świątyni. W 1901 roku zawaliła się pierwsza ściana kościoła, po czym w następnych latach morze zabierało kolejne fragmenty budowli. Obecnie pozostała już tylko południowa ściana, która utrzymuje się wyłącznie dzięki specjalnym zabezpieczeniom budowlanym stworzonym przez człowieka.

Trzęsacz; ostatnia ściana kościoła w Trzęsaczu nad brzegiem Bałtyku

Źródło: http://commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Na Bałtyku nie ma dobrych warunków do występowania pływów morskich – brak głębokich zatok. Największe amplitudy pływów notowane są w Zatoce Fińskiej i wynoszą nie więcej niż 0,5 m. W Zatoce Gdańskiej jest to zaledwie kilka centymetrów. Przyczynia się do tego również zanikanie fali pływowej z Morza Północnego w płytkich Cieśninach Duńskich.

Z powodu małego zasolenia i małej przejrzystości wód, w Bałtyku nie ma zbyt wielu gatunków organizmów morskich. Często można spotkać glony (zielenice i brunatnice), rzadziej rośliny kwiatowe (np. rdestnicę, trawę morską i wywłócznika). Wśród zwierząt dominują ryby, np. śledzie, dorsze, szproty, flądry, makrele, płastugi, łososie, węgorze. Występują tu również duże ssaki morskie – morświny oraz foki (szare, pospolite i obrączkowane). Z ptaków najczęściej pojawiają się tutaj rybitwy, mewy śmieszki i łabędzie nieme. Są też: meduzy, pierścienice, drobne małże i skorupiaki oraz inne małe organizmy zaliczane do zooplanktonu.

Polecenie 4

Nad polskim wybrzeżem Bałtyku w niektórych miejscach spotkać można foki. Dowiedz się, gdzie i kiedy najłatwiej można je zaobserwować. Zapisz odpowiedź poniżej.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

2. Zagospodarowanie Morza Bałtyckiego

Człowiek w największym stopniu zagospodarował Morze Bałtyckie w części południowej. To ze względu na sprzyjający klimat, który pozwolił mu licznie osiedlić się na tamtejszych wybrzeżach. Na chłodnej i słabo zaludnionej północy wybrzeża niemal całej Zatoki Botnickiej pozostają niezagospodarowane.

Gospodarka morska to wykorzystanie gospodarcze położenia nad morzem oraz bogactw naturalnych z nim związanych. Wyróżnia się tu kilka głównych działów:

- transport morski – przewóz towarów i ludzi wodami morza; główne jego elementy to porty i statki, a także rurociągi (np. gazociąg Nordstream [wym. nordstrim] z Rosji do Niemiec); jego główne funkcje to obsługa handlu, na ogół zagranicznego (dostawy dla przemysłu, usług, odbiorców detalicznych) i obsługa ruchu pasażerskiego, w tym turystycznego;

Wejście do gdańskiego portu, po lewej półwysep Westerplatte, po prawej Nowy Port

Źródło: dostępny w internecie: Autorstwa Andrzej Otrębski - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=80476008, licencja: CC BY-SA 3.0.

- rybołówstwo – połowy organizmów morskich (w Bałtyku dotyczy głównie ryb), a w dalszej kolejności – rozwój przetwórstwa rybnego; wszystkie kraje bałtyckie, oprócz Rosji, należą do Unii Europejskiej, która wyznacza określone limity połowów dla poszczególnych państw; lokalnie (głównie w Szwecji i Finlandii) prowadzona jest też marikultura, czyli hodowla ryb, małży i skorupiaków oraz uprawa wodorostów;

Przystań łodzi rybackich w Jarosławcu

Źródło: Ala (http://commons.wikimedia.org).

- energetyka – wykorzystanie silnych wiatrów wiejących nad gładkimi, pozbawionymi przeszkód powierzchniami morza; najwięcej nadmorskich farm wiatrowych znajduje się w Danii, Szwecji i Niemczech; lokalnie działają też elektrownie napędzane falami morskimi;

Farma wiatrowa w cieśninie Sund

Źródło: Kim Hansen (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.

- pozyskanie surowców mineralnych – ropa naftowa, gaz ziemny, sole, piasek, bursztyny; na Morzu Bałtyckim ta działalność ma niewielkie znaczenie gospodarcze;

Platforma wydobywcza ropy naftowej na Bałtyku

Źródło: Mirafiori (http://commons.wikimedia.org), public domain.

- przemysł stoczniowy – budowa i remonty statków oraz innych jednostek pływających; do niedawna branża ta przeżywała głęboki kryzys, zwłaszcza w Polsce, głównie ze względu na rozwój taniej produkcji statków w Chinach i Korei Południowej;

Gdańska Stocznia „Remontowa”

Stocznia "Remontowa" w Gdańsku – w ostatnich latach stała się światowym liderem budowy promów z napędem na skroplony gaz ziemny (LNG)

Źródło: Brosen (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY 2.5.

- turystyka – podróżowanie w celach głównie wypoczynkowych i krajoznawczych; ze względu na raczej chłodny klimat wypoczynek nad Bałtykiem funkcjonuje właściwie tylko na południu, przede wszystkim w Polsce i w Niemczech; pomiędzy niektórymi miastami portowymi (Helsinki, St. Petersburg, Sztokholm, Kopenhaga i in.) pływają duże statki wycieczkowe.

Plaża w Dziwnówku

Źródło: Ejdzej (http://commons.wikimedia.org).

Ważniejsze dane dotyczące gospodarki morskiej w krajach bałtyckich (2020 r.)

Państwo

Powierzchnia

[kmIndeks górny 22]

Długość linii brzegowej

[km]

Ludność

[mln]

PKB

per capita

[tys. $]

Przeładunki w portach

morskich

[mln t]

Liczba pasażerów w portach

morskich

[mln]

Połowy ryb morskich

[tys. ton]

Dania\*

43 094

7 314

5,8

61,1

91,4

30,1

73,2

Estonia

42 226

3 794

1,3

23,1

37,7

8,6

70,4

Finlandia

337 030

4 500

5,5

48,8

109,2

7,4

116,4

Litwa

65 300

90

3,3

20,2

51,5

0,3

89,6

Łotwa

64 589

498

1,9

17,7

42,1

0,5

-

Niemcy\*

357 112

2 389

83,2

46,3

275,7

16,4

195,2

Polska

312 685

770

37,9

15,7

88,5

1,9

187,2

Fed. Rosyjska\*

17 075 400

37 653

144,1

10,1

212,8

1,3

-

Szwecja

449 967

3 218

10,4

52,3

169

14

171,1

Indeks górny \* Państwo z dostępem do morza innego niż Morze Bałtyckie

Źródło danych: Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej Indeks górny koniec\* Państwo z dostępem do morza innego niż Morze Bałtyckie

Źródło danych: Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej

10 największych portów bałtyckich według przeładunków w 2020 roku

Port

Przeładunki

[mln ton]

Ust-Ługa

102,6

St. Petersburg

59,9

Primorsk

49,3

Gdańsk

48,0

Kłajpeda

47,8

Göteborg

37,7

Szczecin-Świnoujście

31,2

Rostock

25,1

Gdynia

24,7

Indeks górny Źródło danych: Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej Indeks górny koniecŹródło danych: Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej

Polecenie 5

Na podstawie danych z tabeli powyżej dopasuj wiodące gałęzie gospodarki morskiej do poszczególnych państw bałtyckich.

transport osób

DaniaPołączony z: transport osób

rybołówstwo

NiemcyPołączony z: rybołówstwo

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Dla zainteresowanych

Polecenie 6

Na podstawie danych z obu powyższych tabel oblicz, ile wynosi udział największych portów w ogólnych przeładunkach morskich w Rosji i Polsce.

Państwo

Suma przeładunków w największych portach w mln ton

Udział w strukturze przewozów w 10 największych portach w %

Polska

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Rosja

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

49,7     24,5     211,8     103,9

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

3. Zanieczyszczenie wód Morza Bałtyckiego

Wody Bałtyku są zanieczyszczane głównie w strefie przybrzeżnej. Na wybrzeżu rozwinęły się miasta, porty i zakłady przemysłowe, z których ścieki często odprowadza się bezpośrednio do morza. Wielu zanieczyszczeń dostarczają też uchodzące do Bałtyku rzeki. Dotyczy to zwłaszcza rzek płynących z gęściej zaludnionego południa i wschodu: Wisły, Odry, Niemna, Dźwiny i Newy. Niosą one ze sobą m.in. ścieki komunalne i przemysłowe, a także wypłukane z pól nawozy sztuczne i pestycydy (chemiczne środki ochrony roślin). Nadmiar wszystkich tych substancji powoduje zwiększoną eutrofizację wód Bałtyku, czyli jej użyźnienie (wzbogacenie w pokarm). Nie jest to jednak zjawisko korzystne, ponieważ rozwijają się dzięki niemu przede wszystkim glony. Duże ilości glonów tworzą potężne ilości obumarłej materii organicznej zużywającej do swego rozkładu tlen zawarty w wodzie morskiej, którego dla innych organizmów zaczyna brakować. Często, zwłaszcza latem, słyszy się o tzw. zakwitaniu wód Bałtyku – dzieje się tak właśnie na skutek eutrofizacji.

Na pełnym morzu nieczystości i odpady bywają zrzucane przez statki wprost do wody. Zdarzają się również ich awarie, co skutkuje wyciekiem paliwa lub innych płynów. Zagrożeniem dla wód Bałtyku są też liczne wraki oraz inne pozostałości po II wojnie światowej (amunicja, chemikalia), które wciąż zalegają na dnie morza. Wraz z wiatrami przenoszone są również zanieczyszczenia powietrza, które mogą osiadać na morzu.

Ponad to wyraźne oddzielenie Morza Bałtyckiego od oceanu utrudnia wymianę wód przez Cieśniny Duńskie.

Zanieczyszczenie Morza Bałtyckiego

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking.

Bezpośrednim skutkiem zanieczyszczenia Morza Bałtyckiego jest degradacja środowiska naturalnego. Zanieczyszczenia niszczą naturalne warunki życia dla organizmów. Mają także negatywny wpływ na życie człowieka, np. wyrzucane do morza śmieci pogarszają stan wód, plaż i kąpielisk nadmorskich, a łowione ryby zawierają w sobie substancje szkodliwe.

Zanieczyszczona glonami plaża. Glony pojawiają się z powodu zbyt dużej obecności nawozów wykorzystywanych w rolnictwie, które do morza dostają się z wodami niesionymi przez rzeki

Źródło: Antekbojar (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY 3.0.

Ciekawostka

Narastające zagrożenia dla środowiska przyrodniczego Morza Bałtyckiego przyczyniły się do podjęcia działań ochronnych na skalę międzynarodową. Jednym z ważniejszych dokumentów chroniących ekosystem Bałtyku jest podpisana w 1974 roku pierwsza Konwencja Helsińska. W 1992 roku zmodyfikowano ją i wydano jako II Konwencję Helsińską – jej pełna nazwa brzmi: Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego. Przystąpiły do niej wszystkie kraje bałtyckie.

Praca domowa

1. Wydrukuj poniższą mapę i wykonaj następujące polecenia:

- Jasnoniebieską kredką pokoloruj obszar Morza Bałtyckiego.

- Niebieskim cienkopisem podpisz 3 największe zatoki.

- Czarnym cienkopisem wpisz brakujące nazwy państw leżących nad Bałtykiem.

- Niebieskim cienkopisem wyraźnie oznacz polską część linii brzegowej Bałtyku.

- Jasnymi kolorami kredek zamaluj powierzchnie wszystkich państw bałtyckich.

Załącznik z mapą Morza Bałtyckiego oraz terenu wokół niego. W lewym górnym rogu podziałka z oznaczonym odcinkiem wynoszącym sto kilometrów. Mapa do pokolorowania oraz naniesienia danych wymienionych w poleceniu.

Załącznik 1

Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.

2. Poszukaj informacji w internecie i dowiedz się, jaką rolę w życiu człowieka Morze Bałtyckie odgrywało dawniej, a jaką odgrywa obecnie. Zwróć uwagę na różne znaczenia morza w poszczególnych krajach. Sporządź odpowiednią notatkę w zeszycie.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Podsumowanie

- Morze Bałtyckie jest zaliczane do mórz śródziemnych. Ma dobrze rozwiniętą linię brzegową. Jest wyraźnie oddzielone od oceanu przez wyspy i półwyspy, i połączone przez Cieśniny Duńskie.

- Morze Bałtyckie jest słabo zasolone ze względu na chłodny klimat i utrudnioną wymianę wód z oceanem.

- Im dalej na północ, tym niższa temperatura wód Bałtyku. Zatoki Botnicka i Fińska w zimie zamarzają.

- Na Bałtyku występują słabe prądy przybrzeżne i bardzo niewielkie fale pływowe.

- Morze Bałtyckie wykorzystywane jest przez człowieka m.in. w transporcie, rybołówstwie, turystyce i energetyce.

- Do zanieczyszczenia wód Morza Bałtyckiego przyczynia się głównie przemysł, transport, gospodarka komunalna i rolnictwo.

Podstawowe dane o Morzu Bałtyckim

MORZE BAŁTYCKIE

Powierzchnia

415 266 kmIndeks górny 22

(385 000 kmIndeks górny 22 bez Kattegatu)

Głębokość

maksymalna 459 m

średnia 52 m

Objętość

21 721 kmIndeks górny 33

Temperatury

(typowe)

latem 12–22 °C

zimą 0–3 °C

Zasolenie

maksymalne 20‰

średnie 8‰

minimalne 1‰

Powierzchnia zlewiska

1 721 238 kmIndeks górny 22

Większe rzeki uchodzące do Bałtyku

(średni przepływ)

Newa (2510 mIndeks górny 33/s)

Wisła (1080 mIndeks górny 33/s)

Dźwina (678 mIndeks górny 33/s)

Niemen (616 mIndeks górny 33/s)

Odra (535 mIndeks górny 33/s)

Słownik

Ancylusowe Jezioro

słodkowodna forma przejściowa w trakcie tworzenia się Morza Bałtyckiego występująca 8–9 tys. lat temu; nazwa pochodzi od pospolitych ślimaków wodnych Ancylus fluviatilis (przytulik strumieniowy)

Cieśniny Duńskie

grupa cieśnin na zachodzie Morza Bałtyckiego, poprzez które łączy się ono z Atlantykiem (Morzem Północnym); zaliczają się do nich: Sund, Wielki Bełt i Mały Bełt oraz Kattegat, a także Skagerrak będący częścią Morza Północnego

eutrofizacja

wzbogacanie wód w sole biogeniczne (głównie związki azotu i fosforu), które przyczyniają się do szybkiego i nadmiernego rozwoju glonów, co prowadzi do pogorszenia warunków dla innych organizmów żyjących w wodzie

ferd (föhrd)

długa i wąska rynna polodowcowa, częściowo zalana wodami morza; występuje głównie w Danii

field

płaska powierzchnia Gór Skandynawskich powstała wskutek działania długotrwałych procesów zrównujących (wietrzenie, erozja, ruchy masowe)

fierd (fjärd)

niezbyt głęboki odcinek doliny polodowcowej zalany przez wody morskie; występuje nad północnym Bałtykiem

fiord

długi, wąski odcinek głębokiej doliny polodowcowej o stromych zboczach zalany przez wody morza; występuje przede wszystkim na górzystym wybrzeżu Norwegii, a ponadto m.in.: na Islandii, Grenlandii, Ziemi Baffina, Alasce, w Nowej Zelandii, a także w Patagonii i Szkocji

halokalina

warstwa wód w morzu Bałtyckim charakteryzująca się największym wzrostem zasolenia wraz z głębokością, występująca w pionowym przekroju; nad nią znajduje się warstwa powierzchniowa, pod nią warstwa głębinowa

Litorynowe Morze

schyłkowa forma tworzenia się Morza Bałtyckiego występująca 4–8 tys. lat temu; nazwa pochodzi od typowego wówczas ślimaka Littorina littorea (pobrzeżek)

mierzeja

wąski wał usypany z piasku naniesionego przez wiatr i fale morskie

szkier

skalista wyspa morska powstała wskutek zalania terenów wokół wzniesienia odpornego na erozję lodowcową

Yoldiowe Morze

początkowa forma tworzenia się Morza Bałtyckiego występująca 9–10 tys. lat temu; nazwa pochodzi od małża Yoldia arctica, który był wówczas charakterystycznym mieszkańcem akwenu

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Ułóż nazwy bałtyckich zatok w kolejności od największej do najmniejszej.

- Poziom 1:Zatoka Ryska

- Poziom 2:Zatoka Botnicka

- Poziom 3:Zatoka Gdańska

- Poziom 4:Zatoka Fińska

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Wskaż prawidłowy opis cech wody w Zatoce Botnickiej.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- chłodna i silnie zasolona

- chłodna i słabo zasolona

- ciepła i słabo zasolona

- ciepła i silnie zasolona

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Wskaż prawidłowy opis cech wody w Cieśninach Duńskich (chodzi o wartości średnioroczne).

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- najchłodniejsza i najsilniej zasolona w Bałtyku

- najchłodniejsza i najsłabiej zasolona w Bałtyku

- najcieplejsza i najsilniej zasolona w Bałtyku

- najcieplejsza i najsłabiej zasolona w Bałtyku

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Wypisz poniżej państwa bałtyckie.

Uzupełnij

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Do nazwy działu gospodarki morskiej dopasuj nazwę odpowiedniego elementu.

kontenerowiec

rybołówstwoPołączony z: kontenerowiec

śledź

zbieractwoPołączony z: śledź

bursztyn

energetykaPołączony z: bursztyn

plaża

transportPołączony z: plaża

wiatrak

turystykaPołączony z: wiatrak

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Wskaż przyczynę zanieczyszczeń wód Morza Bałtyckiego.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- zanieczyszczone rzeki uchodzące na północy do Bałtyku

- nadmiar ryb i fok

- zanieczyszczone rzeki uchodzące na południu i wschodzie do Bałtyku

- hałas z nadmorskich miast

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Dokończ zdanie.

Eutrofizacja to

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- pozbawienie wody składników pokarmowych przez zasolenie i niską temperaturę.

- wzbogacenie wody w składniki pokarmowe dzięki zasoleniu i podwyższeniu temperatury.

- pozbawienie wody składników pokarmowych przez ryby i foki.

- wzbogacenie wody w składniki pokarmowe pochodzące z zanieczyszczeń.

Źródło: Gromar sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.