Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Linia chronologiczna

Film + Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia grupę mężczyzn w garniturach i mundurach. Za nimi znajduje się tłum ludzi.

Narodziny faszyzmu włoskiego

Uczestnicy marszu na Rzym: Emilio De Bono, Benito Mussolini, Italo Balbo i Cesare Maria de Vecchi.

Źródło: Wikipedia.org, domena publiczna.

Pierwsza wojna światowa przyniosła nie tylko zmiany na mapie Europy i świata, ale także doprowadziła do wielkiego kryzysu powojennego, który do władzy dopuścił nowe partie i nowe ideologie. Obnażył też wady demokracji. Włochy wyszły z tej wojny rozczarowane – przed wybuchem światowego konfliktu należały do ładu państw centralnych, później wycofały się z tego układu i przystąpiły do militarnych zmagań po stronie ententy, liczyły bowiem na poszerzenie terytorium o zdobycze w Austrii. To się nie udało, a traktat wersalski oraz poszczególne traktaty pokojowe nie spełniły włoskich oczekiwań.

W powojennej rzeczywistości na sile zyskiwał ruch komunistyczny. Komuniści otwarcie głosili konieczność obalenia istniejącego porządku przez powszechną rewolucję proletariacką. Wśród ich przeciwników panowała opinia, że bolszewickim przewrotom zapobiec może silna, scentralizowana władza państwowa. Takie zaś hasła głosili faszyści.

Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

- Opiszesz, jak narodził się faszyzm we Włoszech i co zdecydowało o jego atrakcyjności dla społeczeństwa włoskiego.

- Scharakteryzujesz etapy totalitaryzacji życia politycznego i społecznego we Włoszech.

- Wyjaśnisz, czy pokonanie przez Włochy powojennego kryzysu gospodarczego faktycznie można uznać za sukces rządów faszystowskich.

Przeczytaj

Powstanie partii faszystowskiej

Benito Mussolini. Zwróć uwagę na strój włoskiego przywódcy. Dlaczego odwołania do militaryzmu były tak istotne dla ruchu faszystowskiego?

Źródło: Wikipedia.org, domena publiczna.

W 1919 r. w Mediolanie Benito Mussolini, dziennikarz i wcześniej socjalista, wyrzucony z partii za to, że poparł przystąpienie Włochów do wojny, założył organizację Fasci di Combattimento (Związki Kombatantów), skupiającą weteranów wojennych. W 1921 r. została ona przekształcona w Narodową Partię Faszystowską. Jej członkami i sympatykami byli przede wszystkim oficerowie i żołnierze, którzy nie potrafili znaleźć sobie zajęcia w czasie pokoju i czuli się odrzuceni, pozostawieni bez wsparcia, a także przedstawiciele klasy średniej doprowadzeni przez wojnę do ruiny finansowej. To oni byli najbardziej zawiedzeni „kalekim pokojem” ustanowionym pod Paryżem. Włochy odniosły bowiem niewielkie korzyści terytorialne, a straciły ponad 600 tys. ludzi. Później do partii zaczęli wstępować ludzie niezadowoleni z sytuacji panującej we Włoszech i pragnący, aby życie codzienne wróciło do przedwojennej stabilizacji i czasów sprzed kryzysu gospodarczego.

Faszyści głosili chwytliwe, odwołujące się do narodowych ambicji hasła obrony ojczyzny i odrodzenia jej potęgi. Nie dążyli do wypracowania spójnej ideologii, ponieważ uważali się przede wszystkim za działaczy ruchu, a nie głosicieli doktryny. Dla wszystkich organizacji faszystowskich wspólne były jednak nacjonalizm i militaryzm, który przejawiał się nie tylko w organizowaniu partii na wzór wojskowy, lecz także w podkreślaniu wartości wojny dla rozwoju społeczeństw. Faszyści byli antydemokratyczni i antyliberalni, odrzucali wartości indywidualne, nazywając je egoizmem, oraz podkreślali nadrzędną wartość wspólnoty narodowej i państwowej.

W stronę państwa autorytarnego

Włochy po I wojnie światowej pogrążyły się w kryzysie. W 1919 r. przez kraj przeszła fala strajków, która objęła swym zasięgiem robotników fabrycznych i rolnych. Uczestnicy tych wystąpień odwoływali się do haseł socjalistycznych. Wydawało się, że Włochy są w przededniu rewolucji. W ciągu zaledwie trzech lat (1919–1922) aż dziewięciokrotnie zmieniał się skład rządu, społeczeństwo traciło więc zaufanie do rządzących. Obywatele odczuwali, że z jednej strony brakuje im polityków, którzy byliby w stanie zjednoczyć Włochów wokół jakiejś idei, a z drugiej – rosła obawa przed tym, że demokrację liberalną zastąpi bolszewizm. Do walki z socjalistami ruszyły bojówki faszystowskie, nazywane „czarnymi koszulami”. Policja nie umiała, a często nie chciała zapanować nad przemocą na ulicach. Faszyści nie tylko bili swoich przeciwników, zdarzały się także morderstwa.

W październiku 1922 r. Mussolini zorganizował faszystowski „marsz na Rzym” w celu przejęcia władzy i zaprowadzenia porządku w państwie. Marsz był mistyfikacją, ponieważ jeszcze przed dotarciem z Mediolanu do stolicy – nielicznych zresztą – bojówkarzy król Wiktor Emanuel III powierzył Mussoliniemu stanowisko premiera. Przywódcę faszystów władca uważał za mniej groźnego od socjalistów i liczył, że wykorzysta go do uśmierzenia radykalnych nastrojów w społeczeństwie. Mussolini utworzył rząd koalicyjny i uzyskał poparcie parlamentu, w którym do tej pory zasiadała tylko garstka faszystów.

Marsz na Rzym w roku 1922. Mussolini wprawdzie pozował do zdjęć razem z członkami faszystowskich bojówek (czarnych koszul) biorących udział w marszu, ale sam nie uczestniczył w tym wydarzeniu. Czekał w Mediolanie na ostateczne rezultaty. Choć rząd włoski planował wprowadzenie stanu wojennego, nie doszło do tego wobec sprzeciwu króla Wiktora Emanuela III, obawiającego się wybuchu wojny domowej.

Źródło: wikipedia.org, domena publiczna.

Dyktatura faszystowska we Włoszech

W 1923 r. uchwalono nową ordynację wyborczą. Dwie trzecie miejsc w parlamencie przyznawała ona partii, która uzyska najlepszy wynik, jeśli tylko będzie to ponad 25 proc. głosów. Wybory przeprowadzono w roku następnym w atmosferze terroru i licznych nadużyć ze strony faszystów, którzy zdobyli większość parlamentarną.

Chłopiec z Opera Nazionale Balilla – faszystowskiej organizacji młodzieżowej.

Wyjaśnij, jakie znaczenie w reżimie faszystów włoskich miała organizacja młodzieżowa Balilla.

Źródło: Wikipedia.org, domena publiczna.

W czerwcu 1924 r. bojówkarze uprowadzili i zamordowali krytyka faszyzmu, socjalistę Giacoma Matteottiego. Opozycja nie potrafiła jednak wykorzystać powszechnego oburzenia, co ośmieliło Mussoliniego do przejęcia pełni władzy. W styczniu 1925 r. ogłosił on likwidację demokracji parlamentarnej i wprowadzenie dyktatury. Zakazano działalności wszystkich partii poza faszystowską. Związki zawodowe zastąpiono korporacjami, które grupowały pracowników i pracodawców z jednej branży. Dzieci i młodzież zrzeszono w faszystowskiej organizacji Balilla, mającej na celu ich wychowanie w duchu nowej ideologii. Zniesiono wolność prasy i wprowadzono ustawy oddające pełnię władzy partii rządzącej.

Mussolini nie podporządkował instytucji państwowych strukturom partyjnym. Rządził Włochami jako wódz (wł. duce) i premier rządu, w którym okresowo kierował bezpośrednio kilkoma ministerstwami. Organem doradczym dyktatora była Wielka Rada Faszystowska, pełniąca funkcję nieformalnego gabinetu ministrów. Włochy jednak pozostawały monarchią, a po zwycięstwie w wojnie o Abisynię w Afryce król Włoch został także cesarzem Etiopii. W ten sposób realizował swoje plany Duce, który chciał stworzenia imperium włoskiego. Faszyści zyskali także poparcie Kościoła katolickiego, z którym w 1929 r. zawarli kompromis i podpisali pakty laterańskie. Na ich mocy m.in. utworzono Państwo Watykańskie i przywrócono Stolicy Apostolskiej odrębność terytorialną.

Sygnatariusze traktatów laterańskich. Na pierwszym planie siedzą kardynał Pietro Gasparri oraz Benito Mussolini.

Wyjaśnij, dlaczego faszystom zależało na przychylności papieża i władz kościelnych.

Źródło: wikipedia.org, domena publiczna.

Słownik

faszyzm

(z wł. fascismo od fascio – wiązka, związek, łac. fasces – wiązki, rózgi liktorskie) ideologia powstała w okresie międzywojennym we Włoszech, przeciwstawiająca się parlamentaryzmowi, głosząca kult państwa i solidaryzm społeczny (korporacjonizm); ruch faszystowski we Włoszech opierał się na kulcie wodza (wł. duce) Benita Mussoliniego

militaryzm

(z łac. militaris – żołnierski, wojenny, od miles, D. militis – żołnierz) ideologia i oparta na niej polityka zbrojeń i wojen zaborczych lub struktura władzy, w której wojsko wywiera decydujący wpływ na politykę państwa

(definicja na podstawie słownika PWN)

weteran

(z łac. veteranus od vetus, D. veteris – stary) żołnierz, który brał udział w działaniach wojennych poza granicami kraju

nacjonalizm

(z łac. natio – naród) ideologia polityczna uznająca naród za wartość najwyższą

ordynacja wyborcza

(z łac. ordinatio – porządek, od ordinare – uporządkować) zbiór przepisów określających sposób organizacji i przeprowadzenia wyborów do danego organu przedstawicielskiego, a także m.in. wyłaniania zwycięzców ich oraz rozdzielania mandatów

socjalizm

(z łac. socialis – społeczny, societas – wspólnota) ideologia polityczna powstała w XIX w., jej celem było stworzenie społeczeństwa o równych szansach, w którym rynek nie decydowałby o podziale majątku, a własność prywatna zostałaby zastąpiona przez własność wspólną

Słowa kluczowe

organizacja Balilla, świat po I wojnie światowej, totalitaryzm, dwudziestolecie międzywojenne, marsz na Rzym

Bibliografia

J. Chapoutot, Wiek dyktatur. Faszyzm i reżimy autorytarne w Europie Zachodniej (1919–1945), tłum. A. Purchla, Warszawa 2012.

W. Kozub-Ciembroniewicz, Doktryna i system władzy Włoch faszystowskich na tle porównawczym, Kraków 2016.

G. Hägg, Mussolini. Butny faszysta, tłum. W. Łygaś, Warszawa 2015.

G. Górski, Historia ustrojów państw, Toruń 2017.

Wielkie mowy historii, t. 3, Od Hitlera do Eisenhowera, wybór i oprac. T. Zawadzki, Warszawa 2006.

S. Sierpowski, Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1, 1917–1926, Poznań 1989.

Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, wybór i oprac. J. Justyński, Toruń 2006.

Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001.

Linia chronologiczna

Polecenie 1

Zapoznaj się z poniższą linią chronologiczną, a następnie wykonaj kolejne polecenia.

Oś czasu. 23.3.1919 Arditi (członkowie oddziałów szturmowych z okresu wojny) w 1918 r. Zdjęcie przedstawia grupę żołnierzy, która ma uniesione ręce i jest uśmiechnięta. Utworzenie Związku Kombatantów Włoskich Fragment opracowania historycznego

W 1919 roku w życiu politycznym Włoch pojawia się zupełnie nowy gracz, jest to związek kombatantów. Związki kombatantów nie były właściwe wyłącznie Włochom, pojawiają się w całej Europie, mają określoną wizję państwa, związków społecznych i specyficzną kulturę. Przez doświadczenia wojenne pozbawione są jednak takich wartości jak humanizm, racjonalność czy dialog. 23 marca 1919 roku w Mediolanie Benito Mussolini łączy ze sobą dawnych arditi (członków oddziałów szturmowych z okresu wojny) oraz związkowców i futurystów, by utworzyć Związek Kombatantów Włoskich. Ruch ten zrzeszał wszystkich tych, których wiara w humanizm i rozum została złamana, zniszczona przez wojnę, dla których demokracja była systemem przestarzałym.Czytaj więcej...

Byli to ludzie zawiedzeni warunkami pokoju, źle zintegrowani z powojennym społeczeństwem i przyzwyczajeni do przemocy. Za swój emblemat Związek Kombatantów Włoskich przyjmuje symbole arditi (trupią czaszkę i pięść) oraz czarną koszulę. Koszula miała symbolizować żałobę po pogrzebanych przez pokój marzeniach politycznych oraz bliski związek ze śmiercią.

Indeks dolny Źródło: J. Chapoutot, Wiek dyktatur. Faszyzm i reżimy autorytarne w Europie Zachodniej (1919–1945), Warszawa 2012, s. 88.

. 16.9.1919 Wolne Miasto Fiume. Ilustracja przedstawia mapę. Po lewej stronie są Włochy. Na górze i po prawej jest Jugosławia. Nad brzegiem morza znajdują się wydzielone tereny. Jeden z miastem Drenova, a drugi z miastem Srdoci. Osobno zaznaczone jest Wolne Miasto Fiume. Zajęcie Fiume (Rijeki) przez Włochy Włosi uważali, że powinni uzyskać zdobycze w Dalmacji. Chodziło głównie o miasto Rijekę, czyli Fiume, zamieszkałe w dużej części przez Włochów. W 1919 r. włoscy ochotnicy, którym przewodził poeta włoski Gabriele D’Annunzio, wkroczyli do Fiume i przejęli władzę, a następnie ogłosili przyłączenie tego miasta do Włoch. W następnym roku rząd włoski pod naciskiem państw zwycięskiej koalicji zmusił ochotników do ustąpienia, a na mocy traktatu w Rapallo utworzono Wolne Miasto Fiume.Czytaj więcej...

List G. D’Annunzia do Mussoliniego “

Mój drogi Mussolini,

jestem zaskoczony postawą Twoją i narodu włoskiego. Ryzykowałem wszystko, dałem z siebie wszystko i wygrałem wszystko. Jestem panem nad Fiume, nad objętym rozejmem obszarem pogranicza, nad okrętami i żołnierzami, którzy nie chcą słuchać nikogo poza mną. Nie ma możliwości podjęcia przeciwko mnie jakichkolwiek kroków. Nikt nie może mnie stąd wypędzić. Mam Fiume i będę go bronić do końca moich dni. […] Mam tutaj sporo żołnierzy, żołnierzy w mundurach wszystkich rodzajów broni. Jest to przedsięwzięcie wojsk regularnych. A wy nie pomagacie nam nawet swoimi podpisami. W naszej biedzie musimy robić wszystko sami. Obudźcie się! I wstydźcie się też!”

Indeks dolny Źródło: S. Sierpowski, Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1, 1917–1926, Poznań 1989, s. 154.

. 7.11.1921 - 9.11.1921 Benito Mussolini – twórca Narodowej Partii Faszystowskiej. Zdjęcie przedstawia łysego mężczyznę w mundurze. Ma prostokątną twarz o kanciastych rysach. Ma skrzyżowane ręce. Utworzenie Narodowej Partii Faszystowskiej Partito Nazionale Fascista (PNF) utworzono na III Kongresie Ruchu Faszystowskiego w Rzymie (7–9 listopada 1921 roku). Powołanie partii oznaczało porażkę Dina Grandiego. Mussolini przeszedł kolejną ewolucję ideowo-polityczną; odrzucając radykalizm społeczny, opowiedział się za liberalnym modelem polityki gospodarczej. Na plan pierwszy wysunął walkę z marksizmem i hasła nacjonalistyczne. Partia oparła się na zasadach „porządku, hierarchii i dyscypliny”, przyjęła charakter zmilitaryzowany i scentralizowany. Skład społeczny Narodowej Partii Faszystowskiej był zróżnicowany; niektóre odłamy mieszczaństwa były wyraźnie nadreprezentowane, gremia kierownicze zaś obsadzone przez drobną i średnią burżuazję. Stąd wywodzi się opinia o drobnomieszczańskiej proweniencji socjalnej faszyzmu jako ruchu i partii klas średnich.Czytaj więcej...

Metodę działania partii faszystowskiej wyrażał zorganizowany terror, służący zdobyciu, a następnie utrzymaniu władzy w państwie. Partia faszystowska miała charakter antysystemowy, skierowany przeciwko państwu liberalno-demokratycznemu, w którego ramach powstała.

Indeks dolny Źródło: W. Kozub-Ciembroniewicz, Doktryna i system władzy Włoch faszystowskich na tle porównawczym, Kraków 2016, s. 37.

. 27.10.1922 Marsz na Rzym. Zdjęcie przedstawia mężczyzn w mundurach, którzy maszerują obok stojących na baczność żołnierzy ze sztandarami. Marsz „czarnych koszul” na Rzym W czasie gdy Mussolini czekał w Mediolanie na wynik akcji, jego faszyści tłumnie napływali do Rzymu. Duce nie chciał się stawić na wezwania dworu bez pisemnej gwarancji, że król przekaże mu misję tworzenia rządu. Telegram nadszedł dopiero w niedzielę 29 października. Mussolini wsiadł do pociągu odjeżdżającego o godzinie 20.30 i dotarł do Rzymu z dużym opóźnieniem, po trwającej czternaście godzin podróży. Jako kandydat na premiera ubrał się w czarną koszulę i udał do Kwirynału na spotkanie z królem. To właśnie w tych okolicznościach zobaczyli się z bliska po raz pierwszy od dnia, kiedy pięć i pół roku wcześniej spotkali się w szpitalu wojskowym. Według jednej z relacji Duce przeprosił króla, że zjawia się przed nim w brudnym mundurze polowym. Według innej oznajmił, że przynosi mu w darze Italię, która walczyła pod Vittorio Veneto. Prawdopodobnie żadna z tych wersji nie jest prawdziwa.Czytaj więcej...

Obaj panowie obejrzeli najpierw paradę czarnych koszul, po czym Duce udał się do swojego tymczasowego miejsca zakwaterowania w jednym z luksusowych hoteli, aby przygotować listę kandydatów na ministrów. Król otrzymał ją tego samego dnia wieczorem. Gazetę i kierowanie pracą w Mediolanie Duce powierzył Arnaldowi, który zaopiekował się też Rachele i całą rodziną.

Indeks dolny Źródło: G. Hägg, Mussolini. Butny faszysta, Warszawa 2015, s. 120–121.

. 31.10.1922 Wiktor Emanuel III. Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę w mundurze. Ma pociągłą twarz z głębokimi zmarszczkami. Ma krótkie włosy oraz wąsy. Jego mundur jest przepasany pasem. Na mundurze wiszą medale. Powierzenie przez króla Wiktora Emanuela III funkcji premiera Benitowi Mussoliniemu Mowa Benita Mussoliniego wygłoszona w Izbie Deputowanych 16 XI 1922 r.“

Panowie! To, co dzisiaj spełniam w tej Sali, jest aktem formalnego względem Was uszanowania, za co też nie żądam od Was żadnego dowodu specjalnej wdzięczności. […] Rewolucja posiada swe prawa. Dodaję, aby każdy o tym wiedział, iż jestem tu po to, żeby bronić i podnieść do najwyższego stopnia rewolucję czarnych koszul, wprowadzając ją w treść życia narodu, jako siłę rozwoju. […]

Zasadnicze orientacje naszej polityki zagranicznej są następujące: traktaty pokojowe […] będą wykonane. Szanujące się państwo nie może wyznawać innej zasady. Traktaty nie są czymś wieczystym, nie dającym się naprawić: są one rozdziałami historii. […] Wykonać je znaczy tyle, co stwierdzić ich wartość. Jeżeli w ciągu wykonywania ujawni się nowy fakt, może to stworzyć nowy fakt, otwierający możliwość dalszego zbadania wzajemnych stanowisk. […]Czytaj więcej...

Wytyczne polityki wewnętrznej streszczają się w wyrazach: oszczędność, praca, karność. Zagadnienie finansowe jest zasadnicze: trzeba dojść z możliwie największą szybkością do równowagi bilansu państwowego. System drobiazgowej oszczędności, popieranie wszystkich sił produkcyjnych narodu; położenie kresu pozostałym obciążeniom wojennym.

”

Indeks dolny Źródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 94–45.. 12.1.1923 Pałac Wenecki – siedziba Wielkiej Rady Faszystowskiej. Zdjęcie przedstawia dwupiętrowy budynek. Po lewej stronie budynku znajduje się jego dodatkowa część w postaci kolejnych trzech pięter. Ustanowienie Wielkiej Rady Faszystowskiej Wielka Rada Faszystowska stanowiła główny organ faszystowskiego rządu Benita Mussoliniego i posiadała niezwykle szeroki zakres władzy. Do jej uprawnień należało m.in.:

- wybieranie deputowanych partii Faszystowskiej,

- decydowanie o prawach i uprawnieniach premiera, a także o kompetencjach Senatu oraz Izby Deputowanych i członkostwie w tych organach,

- możliwość wskazania następcy tronu,

- kształtowanie polityki zagranicznej Włoch i zatwierdzanie traktatów międzynarodowych.

W skład Wielkiej Rady Faszystowskiej wchodzili m.in. Benito Mussolini jako premier, osoby przewodniczące włoskiemu Senatowi oraz Izbie Deputowanych, ministrowie, przewodniczący sądów, a także dowódca Milicji Faszystowskiej (czyli tzw. czarnych koszul), sekretarz Narodowej Partii Faszystowskiej oraz najważniejsi uczestnicy marszu na Rzym. 25.12.1925 Benito Mussolini – premier Włoch w latach 1922–1943. Zdjęcie przedstawia łysego mężczyznę w garniturze. Ma prostokątną twarz o kanciastych rysach. Spogląda w bok. Przyjęcie ustawy wzmacniającej pozycję premiera Kluczowe znaczenie miało tu przyjęcie 25 grudnia 1925 r. ustawy w sposób zasadniczy wzmacniającej pozycję premiera, który uzyskał tytuł il Capo di Governo. Zmiana polegała przede wszystkim na faktycznym uniezależnieniu funkcjonowania szefa rządu od parlamentu i zastąpienie tej parlamentarnej odpowiedzialności odpowiedzialnością wobec króla. Ta jednak w praktyce była czysto formalna i w rzeczywistości nowy model oznaczał uzyskanie przez premiera wyłącznego wpływu na kierunki polityki państwowej, jak również na personalne oblicze gabinetu. Ponieważ jednocześnie dokonał się proces faktycznej eliminacji ze sceny politycznej, a tym samym ze składu izb parlamentarnych innych niż faszystowska partii politycznych, a szef rządu był jednocześnie przywódcą tejże partii, oznaczało to monopolizację władzy w rękach jednej osoby.Czytaj więcej...

Władza ta wsparta była dominacją partii, której struktury w praktyce podporządkowały sobie instytucje władzy publicznej na wszystkich szczeblach. Dodać do tego należy też fakt, że na mocy ustawy z 31 stycznia 1926 r. rząd uzyskał kompetencje w zakresie stanowienia prawa, które – choć początkowo jeszcze ograniczone, później rozszerzane – dawały właściwie nieograniczone możliwości rządzenia państwem.

Indeks dolny Źródło: G. Górski, Historia ustrojów państw, Toruń 2017, s. 392–393.

. 2.10.1935 Inspekcja wojsk włoskich przez Mussoliniego podczas wojny z Etiopią. Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę w mundurze, który stoi obok stojących na baczność żołnierzy. Jeden z nich ma uniesioną rękę w nazistowskim geście. Benito Mussolini ogłasza wojnę z Etiopią “Ile zachwytów było, ile obietnic padło, kiedy w 1915 r. Włochy położyły swój los na szalę razem z sojusznikami! Ale po wspólnym zwycięstwie, które kosztowało Włochy sześćset tysięcy zabitych, czterysta tysięcy zaginionych, milion rannych, na stole rokowań pokojowych zostawiono dla nas ledwie okruchy sutego łupu kolonialnego.

Przez trzynaście lat cierpliwie znosiliśmy, jak zaciska się pętla w rękach tych, którzy pragnęliby nas zadusić.

Byliśmy cierpliwi w sprawie Etiopii przez czterdzieści lat! Dość tego!

Liga Narodów, zamiast uznać prawa Włoch, śmie mówić o sankcjach. […]

Powtórzę z całą mocą: ślubuję, w obliczu wszystkich zgromadzonych tu dziś Włochów, uczynić wszystko co w mojej mocy, aby zapobiec przekształceniu się kolonialnego konfliktu w europejską wojnę.Czytaj więcej...

Ten i ów umysł radowałby się na taki konflikt, w nadziei na pomszczenie w tej nowej pożodze swoich zrujnowanych świątyń.

Nigdy jeszcze lud Włoch nie wykazał takiej siły charakteru jak w obecnej historycznej chwili. To temu ludowi, któremu ludzkość zawdzięcza swoje największe osiągnięcia, ludowi bohaterów, poetów, świętych, żeglarzy i kolonizatorów świat śmie grozić sankcjami.

Włochy! Włochy całkowicie i pod każdym względem faszystowskie! Włochy rewolucji czarnych koszul! Powstańcie na nogi! Niech okrzyk waszej siły wzniesie się pod niebo i dotrze do naszych żołnierzy w Afryce Wschodniej. Niech będzie wsparciem dla tych, którzy zaraz pójdą na bój. Niech doda odwagi naszym przyjaciołom i zatrwoży naszych wrogów. To okrzyk Włoch, który niesie się ponad górami, ponad morzami na cały świat. To okrzyk sprawiedliwości i zwycięstwa.

”

Indeks dolny Źródło: Wielkie mowy historii, t. 3, Od Hitlera do Eisenhowera, wybór i oprac. T. Zawadzki, Warszawa 2006, s. 33–34.

Polecenie 2

Na podstawie linii chronologicznej przedstaw etapy totalizacji życia politycznego we Włoszech.

Uzupełnij

Polecenie 3

Wyjaśnij, jakie było znaczenie ustanowienia Wielkiej Rady Faszystowskiej dla kształtowania się ustroju tego państwa.

Uzupełnij

Film + Sprawdź się

Polecenie 1

Zapoznaj się z filmami, a następnie wykonaj dołączone do nich polecenia.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Droga faszystów do władzy — część 1.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7VjsCY1eOtwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Droga faszystów do władzy — część 1.

Polecenie 2

Wskaż przyczyny sukcesu partii faszystowskiej we Włoszech.

Twoja odpowiedź

Polecenie 3

Wyjaśnij, dlaczego poparcie przedsiębiorców oraz właścicieli ziemskich było dla faszystów bardzo istotne.

Twoja odpowiedź

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Droga faszystów do władzy — część 2.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7VjsCY1eOtwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Droga faszystów do władzy — część 2.

Polecenie 4

Opisz, w jaki sposób zmiany wprowadzane przez faszystów miały uprawomocnić ich władzę oraz ją wzmocnić. Czy władze wybierane w ten sposób mogły być nazwane demokratycznymi? Uzasadnij odpowiedź.

Twoja odpowiedź

Polecenie 5

Wymień cechy wspólne reżimów faszystowskiego we Włoszech i nazistowskiego w Niemczech.

Twoja odpowiedź

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z poniższym tekstem źródłowym i na jego podstawie wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.

Benito Mussolini

Doktryna faszyzmu

Z punktu widzenia państwowości koncepcja faszystowska jest antyindywidualistyczna, staje wszakże na stanowisku jednostki, o ile ta utożsamia się z państwem, jako świadomość i jako wola powszechna człowieka w jego istnieniu historycznym. Przeciwny jest klasycznemu liberalizmowi, który powstał z konieczności przeciwstawienia się absolutyzmowi, i wyczerpał swe zadanie historyczne z chwilą, gdy państwo zmieniło się w świadomość i wolę zbiorową. Liberalizm w interesie poszczególnych jednostek przeczył państwu; faszyzm jest afirmacją państwa, uznając w nim prawdziwą rzeczywistość jednostki. I jeżeli wolność ma być atrybutem człowieka rzeczywistego, nie tej abstrakcyjnej fikcji, o której myślał liberalizm indywidualistyczny, faszyzm stoi na stanowisku wolności. Jest za jedyną wolnością, którą można brać poważnie, za wolnością państwa i jednostki w państwie. Dlatego dla faszysty wszystko mieści się w państwie i poza państwem nie istnieje nic ludzkiego ani duchowego, ani tym bardziej nie posiada jakiejkolwiek wartości. W takim pojęciu faszyzm jest totalitarny, a państwo faszystowskie, jako synteza i zjednoczenie wszelkich wartości, daje właściwy sens całemu życiu narodu, rozwija je i potęguje […].

Dla faszyzmu państwo jest absolutem, wobec którego jednostki i grupy są czymś względnym. Jednostki i grupy dają się „pomyśleć” o tyle, o ile istnieją w państwie.

Źródło: Benito Mussolini, Doktryna faszyzmu, [w:] Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, oprac. J. Justyński, Toruń 2006, s. 315.

Zdanie

Prawda

Fałsz

Faszyzm przedkładał dobro jednostki nad dobro ogółu.

Dla faszystów wartością nadrzędną było państwo.

Faszyzm był kontynuacją liberalizmu.

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie wykonaj polecenie.

Charakterystyczną jego cechą było traktowanie społeczeństwa jako zbiorowego organizmu, w którym solidarne funkcjonowanie całości łączy się z zabezpieczeniem interesów poszczególnych grup pracowniczych. Syndykaty, zrzeszające pracowników oraz pracodawców, gwarantowały instytucjonalnie przestrzeganie zróżnicowanych społeczno-zawodowych interesów, a także rozwiązywanie konfliktów na zasadach syndykalno-korporacyjnej współpracy klas i grup społeczno-zawodowych.

Źródło: Wiesław Kozub-Ciembroniewicz, Doktryna i system władzy Włoch faszystowskich na tle porównawczym, Kraków 2016, s. 88.

Nazwij zasadę włoskiego systemu faszystowskiego przedstawioną w powyższym tekście źródłowym.

Dla nauczyciela

Autor: Martyna Wojtowicz

Przedmiot: Historia

Temat: Narodziny faszyzmu włoskiego

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

XL. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym. Uczeń:

2) wyjaśnia genezę faszyzmu i charakteryzuje faszystowskie Włochy;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- przedstawia genezę ruchu faszystowskiego we Włoszech;

- wyjaśnia, czym był marsz na Rzym i jakie były jego konsekwencje;

- charakteryzuje etapy totalitaryzacji życia politycznego i społecznego we Włoszech.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- analiza materiału źródłowego (porównawcza);

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Przygotowanie do zajęć. Nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał „Narodziny faszyzmu włoskiego”. Prosi uczestników zajęć o zapoznanie się z tekstem w sekcji „Przeczytaj” i multimedium w sekcji „Linia chronologiczna” tak, aby podczas lekcji mogli w niej aktywnie uczestniczyć i wykonywać polecenia.

Faza wstępna:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy uczniom temat lekcji, nawiązując do zagadnień opisanych w sekcji „Wprowadzenie”. Omawia cele lekcji.

2. Raport z przygotowań. Nauczyciel przy użyciu dostępnego w panelu użytkownika raportu weryfikuje przygotowanie uczniów do lekcji: sprawdza, którzy uczestnicy zajęć zapoznali się z udostępnionym e-materiałem. Uczniowie próbują intuicyjnie zadać pytania, na które odpowiedzą w trakcie lekcji (i które stanowić będą dla nich kryteria sukcesu).

Faza realizacyjna:

1. Nauczyciel poleca, aby wybrani uczniowie przedstawili informacje dotyczące powstania ruchu faszystowskiego we Włoszech i przyczyn jego popularności wśród społeczeństwa włoskiego. Prowadzący weryfikuje poprawność odpowiedzi i uzupełnia je w razie potrzeby.

2. Nauczyciel odtwarza uczniom drugi film z sekcji „Film + Sprawdź się”, omawiający przejmowanie przez faszystów władzy. Poleca, aby uczniowie wynotowywali najważniejsze według nich informacje. Uczniowie wykorzystają notatki do wykonania kolejnych zadań.

3. Nauczyciel dzieli uczniów na czteroosobowe grupy. Uczniowie, korzystając z własnej wiedzy, notatek oraz przeczytanych wcześniej tekstów źródłowych zawartych w pierwszym multimedium („Linia chronologiczna”), wykonują w grupach dołączone do linii chronologicznej polecenie 2. Ich zadaniem jest przedstawienie etapów totalitaryzacji życia politycznego we Włoszech. Po ustalonym wcześniej czasie przedstawiciel wskazanej (lub zgłaszającej się na ochotnika) grupy prezentuje propozycję odpowiedzi, a pozostali uczniowie się do nich ustosunkowują. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia informacje.

4. W podobny sposób uczniowie wykonują polecenie 3: „Wyjaśnij, na czym polegało znaczenie ustanowienia Wielkiej Rady Faszystowskiej”.

5. Utrwalanie wiedzy i umiejętności. Uczniowie w parach wykonują ćwiczenia 1 i 2 z sekcji „Film + Sprawdź się”, wyświetlone na tablicy. Nauczyciel śledzi na platformie postępy uczestników zajęć, sprawdza poprawność wykonanych zadań, omawiając je wraz z uczniami.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie dobierają się w pary i wymieniają poglądami, dzielą się tym, czego się nauczyli na temat ruchu faszystowskiego we Włoszech.

2. Na koniec nauczyciel poleca chętnemu uczniowi podsumowanie i – jeśli to potrzebne – uzupełnia informacje.

Praca domowa:

1. Obejrzyj filmy z sekcji „Film + Sprawdź się” i wykonaj dołączone do nich polecenia: 2, 3 oraz 5.

Materiały pomocnicze:

J. Chapoutot, Wiek dyktatur. Faszyzm i reżimy autorytarne w Europie Zachodniej (1919–1945), tłum. A. Purchla, Warszawa 2012.

W. Kozub-Ciembroniewicz, Doktryna i system władzy Włoch faszystowskich na tle porównawczym, Kraków 2016.

G. Hägg, Mussolini. Butny faszysta, tłum. W. Łygaś, Warszawa 2015.

G. Górski, Historia ustrojów państw, Toruń 2017.

Wielkie mowy historii, t. 3, Od Hitlera do Eisenhowera, wybór i oprac. T. Zawadzki, Warszawa 2006.

S. Sierpowski, Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1, 1917–1926, Poznań 1989.

Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, wybór i oprac. J. Justyński, Toruń 2006.

Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001.

Wskazówki metodyczne:

Treści zawarte w linii chronologicznej oraz materiały filmowe mogą zostać wykorzystane w lekcjach omawiających systemy totalitarne i porównanie faszyzmu z nazizmem.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Linia chronologiczna

Film + Sprawdź się

Dla nauczyciela