Spis treści

Podsumowanie działu I „Ziemia we wszechświecie”

Już w starożytności ludzie znali niektóre planety Układu Słonecznego. W XX w. dotarliśmy na Księżyc. Umieszczamy w kosmosie stacje orbitalne, na których są prowadzone badania naukowe. Wysyłamy bezzałogowe sondy kosmiczne, za pomocą których zbieramy informacje na temat najbliższych Ziemi planet. Wiemy, że warunki na innych planetach Układu Słonecznego uniemożliwiają rozwój organizmów. A czy na planetach w innych układach jest życie?

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- „wędrówkę” Słońca po niebie;

- jak powstaje cień;

- jak zbudowany jest Wszechświat.

Twoje cele

- Wyjaśnisz, jak działa grawitacja.

- Omówisz pozorną wędrówkę Słońca nad widnokręgiem.

- Opiszesz przykłady zmian zachodzących w przyrodzie w poszczególnych porach roku.

- Opiszesz drogę promienia światła.

1. Wędrówki Słońca

Zmiana położenia Słońca na niebie w ciągu dnia:

- wschód Słońca to moment, w którym tarcza słoneczna staje się widoczna ponad linią widnokręgu;

- górowanie Słońca (południe słoneczne) to moment, w którym Słońce jest najwyżej na niebie;

- zachód Słońca to moment, w którym Słońce znika za widnokręgiem.

Dokładny czas i miejsce wschodu i zachodu Słońca oraz moment górowania Słońca zmienia się każdego dnia w ciągu roku. Jest to spowodowane ruchem obiegowym Ziemi wokół Słońca oraz nachyleniem osi Ziemi.

W Polsce Słońce jest najwyżej na niebie podczas przesilenia letniego, czyli pierwszego dnia astronomicznego lata (22.06), a najniżej podczas przesilenia zimowego, czyli pierwszego dnia astronomicznej zimy (22.12).

Ilustracja interaktywna 1. Początek wiosny Dnia 21 marca Słońce wschodzi dokładnie na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. Od pierwszego dnia wiosny aż do pierwszego dnia lata Słońce "podąża" po coraz dłuższym łuku, dlatego też z każdym dniem Słońce dłużej znajduje się nad widnokręgiem., 2. Początek lata Dnia 22 czerwca Słońce wschodzi na północnym wschodzie, a zachodzi na północnym zachodzie. W tym dniu Słońce najdłużej znajduje się nad widnokręgiem i jest to najdłuższy dzień w roku. Po tym dniu łuk, po którym "podąża" Słońce skraca się., 3. Początek jesieni Dnia 23 września Słońce podobnie jak pierwszego dnia wiosny wschodzi na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. Łuk, po którym "podąża" jest coraz krótszy., 4. Początek zimy Dzień 22 grudnia jest najkrótszym dniem w roku, ponieważ Słońce "zatacza" najkrótszy łuk nad widnokręgiem. Słońce tego dnia wschodzi na południowym wschodzie, a zachodzi na południowym zachodzie. Po tym dniu łuk, po którym "podąża" Słońce staje się coraz dłuższy.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

1

Początek wiosny

Dnia 21 marca Słońce wschodzi dokładnie na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. Od pierwszego dnia wiosny aż do pierwszego dnia lata Słońce "podąża" po coraz dłuższym łuku, dlatego też z każdym dniem Słońce dłużej znajduje się nad widnokręgiem.

2

Początek lata

Dnia 22 czerwca Słońce wschodzi na północnym wschodzie, a zachodzi na północnym zachodzie. W tym dniu Słońce najdłużej znajduje się nad widnokręgiem i jest to najdłuższy dzień w roku. Po tym dniu łuk, po którym "podąża" Słońce skraca się.

3

Początek jesieni

Dnia 23 września Słońce podobnie jak pierwszego dnia wiosny wschodzi na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. Łuk, po którym "podąża" jest coraz krótszy.

4

Początek zimy

Dzień 22 grudnia jest najkrótszym dniem w roku, ponieważ Słońce "zatacza" najkrótszy łuk nad widnokręgiem. Słońce tego dnia wschodzi na południowym wschodzie, a zachodzi na południowym zachodzie. Po tym dniu łuk, po którym "podąża" Słońce staje się coraz dłuższy.

„Wędrówka” Słońca w ciągu roku

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Zjawisko zmiany długości cienia w zależności od położenia Słońca na niebie w ciągu dnia wykorzystywano przy konstruowaniu zegarów. Cień nieruchomej wskazówki pokazuje na tarczy zegara godzinę. Zegar słoneczny ma zastosowanie wyłącznie w słoneczny dzień i wskazuje czas słoneczny.

Sfera niebieska. Zaznaczone są kierunki geograficzne, zenit i linie wskazujące przebieg pozornej wędrówki Słońca po sklepieniu niebieskim

Źródło: Andrzej Boczarowski, edycja: Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY 3.0.

2. Układ Słoneczny

Teoria heliocentryczna opisująca położenie Słońca, Ziemi i innych planet w Układzie Słonecznym: W centrum Układu Słonecznego jest nieruchome Słońce, a wokół niego krążą po orbitach planety oraz inne ciała niebieskie. Teorię tę w XVI w. opisał i uzasadnił jej słuszność Mikołaj Kopernik.

Układ Słoneczny tworzą Słońce i ciała niebieskie (planety, księżyce, planetoidy, komety, meteory, materia pyłowo-gazowa), które wokół niego krążą wskutek przyciągania grawitacyjnego.

Słońce to gwiazda (olbrzymia, wirująca kula gazowa) położona w centrum Układu Słonecznego. Planeta to ciało niebieskie, które krąży po orbicie wokół Słońca. Dookoła niektórych planet krążą naturalne satelity. Satelitą Ziemi jest Księżyc. Planety i ich satelity nie świecą światłem własnym, lecz odbitym od gwiazd.

Animacja przedstawienia krótką charakterystykę planet Układu Słonecznego.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1FfsMvu092K9

Przegląd planet Układu Słonecznego w kolejności ich odległości od Słońca

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Animacja przedstawienia krótką charakterystykę planet Układu Słonecznego.

3. Jak urządzony jest Wszechświat?

Gwiazdy to najlepiej widoczne na niebie ciała niebieskie, ponieważ są bardzo duże i świecą światłem własnym. Planety to ciała niebieskie, które krążą wokół gwiazd. Planety nie świecą, lecz są oświetlone przez gwiazdy. Słońce i krążące wokół niego planety i inne ciała niebieskie tworzą Układ Słoneczny, który jest częścią galaktyki.

Galaktyka to skupisko gwiazd, planet i innych ciał niebieskich utrzymujących się dzięki sile grawitacji. Jedną z galaktyk jest Droga Mleczna, której częścią jest Układ Słoneczny.

Gwiazdozbiór (konstelacja) to grupa gwiazd zajmujących określony obszar na niebie. Dla obserwatora patrzącego z Ziemi układają się w różne kształty, na podstawie których nadano im nazwy. Przykładem gwiazdozbiorów są Baran, Byk, Bliźnięta, Orion.

Grawitacja (inaczej ciążenie powszechne) to siła polegająca na tym, że obiekty posiadające masę oddziałują na siebie wzajemnie się przyciągając. Grawitacja na różnych planetach jest inna i zależy od ich masy. Planety o małej masie mają mniejszą grawitację od planet o dużej masie. Dzięki grawitacji Słońca planety należące do Układu Słonecznego krążą po swoich orbitach. Z kolei grawitacja planet utrzymuje krążące wokół nich ich księżyce.

Na ilustracji widzimy, jak olbrzymie jest Słońce w porównaniu z planetami, które je okrążają. Jednak niektóre gwiazdy są znacznie większe od Słońca

Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

4. Jak biegnie światło?

Światło rozchodzi się prostoliniowo i porusza się w próżni zawsze z taką samą prędkością.

Gdy światło pada na powierzchnię gładką, ulega odbiciu. Równoległa wiązka promieni świetlnych po odbiciu od powierzchni gładkiej jest nadal równoległa. Kąt padania i kąt odbicia promienia zawarty pomiędzy promieniem a prostą prostopadłą do powierzchni, na którą pada promień są takie same. Przykładem powierzchni, na których światło ulega odbiciu, są: lustro, tafla wody, gładka powierzchnia metalu.

Światło padające na powierzchnię płaską zostaje odbite

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Gdy światło pada na powierzchnię chropowatą, ulega rozproszeniu. Równoległa wiązka promieni świetlnych po odbiciu się od powierzchni chropowatej nie tworzy wiązki równoległej, lecz biegnie w różnych kierunkach, a kąt padania i odbicia są różne. Na większości przedmiotów światło ulega rozproszeniu.

Przedmiot chropowaty można uważać za zbiór ogromnej liczby drobnych powierzchni płaskich. Każda z nich odbija światło w inną stronę. To skutkuje tym, że światło jest rozpraszane

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Gdy światło pada na ciało nieprzezroczyste, za ciałem powstaje jego cień. Jest to obszar, do którego nie dociera bezpośrednio światło. Zjawisko występowania cienia wykorzystano przy konstrukcji zegarów słonecznych.

Jeśli obiekt jest oświetlony jednym źródłem światła, powstaje pojedynczy, wyraźny cień

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Obiekt oświetlony przez dwa źródła światła rzuca dwa półcienie. Cień powstaje tylko w miejscu, gdzie półcienie się nakładają

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

5. Spektakl na niebie

Tęcza – zjawisko to występuje, gdy światło słoneczne pada na krople wody unoszące się w powietrzu podczas padającego deszczu. Obserwator widzi kolory: czerwony, żółty, zielony, niebieski, fioletowy.

Światło białe, które widzimy to mieszanina wielu kolorów. Gdy światło białe pada na pryzmat ulega podwójnemu załamaniu. W wyniku tego promienie wyjściowe opuszczają pryzmat pod różnym kątem, a barwy światła są lepiej widoczne. Na niebie rolę pryzmatu spełniają krople deszczu. To w nich zachodzi zjawisko rozszczepienia światła białego. Dzięki temu w słoneczny deszczowy dzień możemy zaobserwować tęczę, której kolory układają się następująco: czerwony, żółty, zielony, niebieski, fioletowy

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Halo – złudzenie optyczne mające postać białego lub wielobarwnego pierścienia wokół Słońca lub Księżyca. Powstaje, gdy światło załamuje się na krawędzi, a następnie odbija we wnętrzu kryształów lodu znajdujących się wysoko chmurach pierzastych.

Film przedstawia proces powstawania tęczy.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RNjj7shNmKBXc

Tęcza widoczna jest tylko wówczas, gdy obserwator stoi tyłem do Słońca świecącego niezbyt wysoko nad horyzontem, a twarzą do części nieba zasłoniętej przez chmurę, z której pada lub spadł deszcz. Środek tęczy znajduje się na przedłużeniu linii łączącej Słońce z głową obserwatora, więc prawie zawsze znajduje się poniżej widnokręgu, przez co widzimy zwykle mniej niż pół okręgu tęczy

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Film przedstawia proces powstawania tęczy.

6. Czy Ziemia stoi w miejscu?

Ruch obrotowy Ziemi to jej obrót wokół własnej osi, który trwa 24 godziny. Jest to czas między dwoma południami słonecznymi, czyli kolejnymi górowaniami Słońca. Ruch obrotowy odbywa się z zachodu na wschód. Konsekwencją tego ruchu jest następowanie po sobie dnia i nocy, pozorna wędrówka Słońca i innych gwiazd po niebie, występowanie siły Coriolisa oraz spłaszczenie kuli ziemskiej przy biegunach.

Animacja prezentuje kulę ziemską obracającą się z zachodu na wschód.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R17ta4TPh8dlC

Ruch obrotowy Ziemi

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Animacja prezentuje kulę ziemską obracającą się z zachodu na wschód.

Ruch obiegowy Ziemi to jej ruch po orbicie wokół Słońca. Odbywa się w kierunku z zachodu na wschód. Czas obiegu Ziemi wokół Słońca to czas słoneczny i trwa około 365 dni 5 godzin i 49 minut. Ze względu na czas trwania ruchu obiegowego Ziemi rok ma 365 dni, a co 4 lata do lutego dodaje się jeden dzień.

Schemat położenia Ziemi w ruchu obiegowym

Źródło: Olga Mikos, TUBS, Shahid Parvez, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Konsekwencje ruchu obiegowego Ziemi i nachylenia osi obrotu:

- występowanie pór roku,

- zmiana długości dnia i nocy,

- zmiana położenia Słońca podczas wschodu i zachodu ,

- zmiana położenia Słońca na niebie w czasie południa słonecznego,

- pozorna wędrówka Słońca i innych gwiazd po niebie,

- różny stopień oświetlenia Ziemi,

- występowanie stref klimatycznych,

- roczny rytm życia organizmów (np. zapadanie w sen zimowy, kwitnienie i owocowanie roślin).

7. Cztery pory roku

Występowanie pór roku jest konsekwencją ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca i nachylenia osi Ziemi do płaszczyzny orbity, po której planeta się przemieszcza.

Astronomiczne pory roku na półkuli północnej:

wiosna

- 21.III – równonoc wiosenna to pierwszy dzień wiosny; w tym dniu dzień i noc trwają po 12 godzin na całej kuli ziemskiej; od tego dnia przez pół roku Słońce oświetla mocniej półkulę północną; w tym czasie na półkuli południowej rozpoczyna się jesień;

- dzień stopniowo wydłuża się i jest dłuższy od nocy;

- podnosi się temperatura powietrza;

- rośliny wzrastają i zakwitają;

- zwierzęta zmiennocieplne budzą się, przylatują ptaki wędrowne, zwierzęta się rozmnażają,

lato

- 22.VI – przesilenie letnie to pierwszy dzień lata i najdłuższy dzień w roku; w tym dniu oś Ziemi jest najbardziej nachylona w kierunku Słońca; w tym czasie na półkuli południowej jest przesilenie zimowe i rozpoczyna się zima;

- dzień stopniowo skraca się, ale nadal jest dłuższy od nocy;

- temperatura powietrza jest wysoka;

- rośliny wytwarzają owoce i nasiona;

- zwierzęta są aktywne;

jesień

- 23.IX – równonoc jesienna to pierwszy dzień jesieni; w tym dniu dzień i noc trwają po 12 godzin na całej kuli ziemskiej; od tego dnia przez pół roku Słońce oświetla mocniej półkulę południową; w tym czasie na półkuli południowej rozpoczyna się wiosna;

- dzień staje się krótszy od nocy;

- temperatura powietrza obniża się;

- dojrzewają owoce, usychają rośliny zielne, z drzew i krzewów opadają liście;

- zwierzęta gromadzą zapasy na zimę, niektóre ptaki odlatują do ciepłych krajów, lądowe zwierzęta zmiennocieplne szukają kryjówek, w których przetrwają zimę;

zima

- 22.XII – przesilenie zimowe to pierwszy dzień zimy; w tym dniu jest najdłuższa noc i najkrótszy dzień; w tym czasie na półkuli południowej jest przesilenie letnie i rozpoczyna się lato;

- dzień stopniowo wydłuża się, ale jest krótszy od nocy;

- temperatura powierza jest bardzo niska;

- występują opady śniegu.

Film przedstawia ruch obiegowy Ziemi i jego następstwa.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rvjy4y900tT24

Ruch obiegowy Ziemi i jego następstwa

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Film przedstawia ruch obiegowy Ziemi i jego następstwa.

8. Co oznaczają linie na globusie?

Globus to model Ziemi. Oś Ziemi to umowna prosta łącząca biegun północny z biegunem południowym.

Południki to umowne linie na globusie łączące biegun północny z biegunem południowym. Południki wyznaczają kierunek północ-południe.

- Południk 0° i 180° dzielą kulę ziemską na półkulę wschodnią i zachodnią.

- Wszystkie południki mają jednakową długość.

- Południk 0° przechodzi przez obserwatorium astronomiczne w dzielnicy Greenwich w Londynie.

- Po przeciwległej stronie od południka 0° jest południk 180°.

Równoleżniki to umowne linie na globusie prostopadłe do południków.

- Najdłuższy równoleżnik to równik, który dzieli kulę ziemską na półkulę północną i południową.

- Równoleżniki wyznaczają kierunek wschód-zachód.

- Równoleżniki mają różną długość; najdłuższy jest równik, im bliżej biegunów, tym równoleżniki są krótsze.

Slajd 1 z 3

Przebieg południków na kuli ziemskiej

Źródło: Dariusz Adryan, Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.

9. Która godzina?

Czas słoneczny określa się na podstawie górowania Słońca na określonym południku. Górowanie Słońca występuje w tym samym czasie we wszystkich miejscach na jednym południku. Ustalono, że w czasie górowania Słońca jest godzina 12:00. Każdy południk ma inny czas.

Czas uniwersalny to czas słoneczny południka 0° (południk ten przechodzi przez obserwatorium astronomiczne w dzielnicy Greenwich w Londynie). Oznacza to, że w południe słoneczne na południku 0° jest dokładnie godzina 12:00. Czas uniwersalny jest podstawą do określania czasu na Ziemi.

Czas urzędowy to czas używany na terenie całego kraju lub regionu. Wyznacza się go w zależności od tego, w jakiej strefie czasowej znajduje się dany kraj. Strefa czasowa to obszar, na którym obowiązuje ta sama godzina. Na Ziemi wyróżnia się 24 strefy czasowe, w których czas różni się o godzinę.

Geograficznie wyznaczone strefy czasowe na Ziemi

Źródło: Dariusz Adryan, ClkerFreeVectorImages (https://pixabay.com), licencja: CC BY 3.0.

Test

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/b/P7pGbWUUp

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Zadania

Ćwiczenie 1

Dowodem na kulistość Ziemi nie jest

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- kształt linii horyzontu.

- wielkość planety.

- „chowanie” się za horyzontem statku odpływającego od brzegu.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Wskaż siłę, która powoduje spadanie podrzuconej do góry piłki.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- silna siła magnetyczna

- siła elektromagnetyczna

- siła grawitacji

- słaba siła magnetyczna

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Wskaż, w którym momencie w słoneczny dzień cień drzewa jest najkrótszy.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Po południu.

- Tuż przed zachodem Słońca.

- Wczesnym rankiem.

- W południe.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Uzupełnij zdania.

Siła grawitacji na Ziemi jest     na Księżycu. Dlatego ciężar przedmiotów na Ziemi w porównaniu do ciężaru przedmiotów znajdujących się na Księżycu jest    . Na Marsie ciężar człowieka jest    , ponieważ grawitacja na Marsie jest     niż na Ziemi. Masa ciała człowieka na Marsie jest     na Ziemi.

mniejszy     taka sama jak     większy     taki sam     większa     większa niż     mniejsza     taka sama

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Dobierz poprawne dokończenie zdań.

Gdy Słońce zachodzi

cienie obiektów są skierowane ku zachodowi.Połączony z: Gdy Słońce zachodzi

W momencie południa słonecznego

cienie obiektów są skierowane ku wschodowi.Połączony z: W momencie południa słonecznego

Gdy Słońce wschodzi

cienie obiektów są skierowane ku północy.Połączony z: Gdy Słońce wschodzi

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 6

Uporządkuj nazwy planet Układu Słonecznego według odległości od Słońca.

1. Poziom 1:Merkury

2. Poziom 2:Neptun

3. Poziom 3:Ziemia

4. Poziom 4:Jowisz

5. Poziom 5:Saturn

6. Poziom 6:Wenus

7. Poziom 7:Mars

8. Poziom 8:Uran

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 7

Zaznacz, w jaki sposób można wyznaczyć kierunki świata w ciągu dnia.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Obserwując cienie rzucane przez obiekty, np. uliczne lampy.

- Za pomocą kompasu.

- Obserwując położenie Gwiazdy Polarnej.

- Obserwując ruch chmur.

- Obserwując położenie Słońca na niebie.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Wskaż, kiedy zegar słoneczny jest użyteczny.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- W pochmurny dzień.

- W słoneczny dzień.

- Tylko w południe słoneczne.

- Przez całą dobę.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

Wskaż zdanie, które opisuje teorię heliocentryczną.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Słońce i inne planety Układu Słonecznego krążą wokół Ziemi.

- Ziemia i inne planety w Układzie Słonecznym krążą wokół Słońca.

- Ziemia krąży wokół Słońca, a wokół Ziemi krążą inne planety.

- Ziemia jest w centrum Układu Słonecznego.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 10

Połącz nazwę ciała niebieskiego z jego opisem.

Ciało niebieskie, które jest źródłem światła i ciepła.

księżycPołączony z: Ciało niebieskie, które jest źródłem światła i ciepła.

Duże skupisko ciał niebieskich, składające się m.in. z setek tysięcy gwiazd.

gwiazdaPołączony z: Duże skupisko ciał niebieskich, składające się m.in. z setek tysięcy gwiazd.

Naturalny satelita krążący wokół planety.

galaktykaPołączony z: Naturalny satelita krążący wokół planety.

Ciało niebieskie krążące po orbicie wokół gwiazdy, świeci światłem odbitym od gwiazdy.

planetaPołączony z: Ciało niebieskie krążące po orbicie wokół gwiazdy, świeci światłem odbitym od gwiazdy.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Oceń prawdziwość zdań.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Światło rozchodzi się prostoliniowo.

Gdy światło przechodzi przez wodę, ulega załamaniu.

Światło nie porusza się w próżni.

Gdy światło pada na powierzchnię gładką, ulega rozproszeniu.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 12

Połącz nazwę planety z jej opisem.

Olbrzymia gazowa planeta z wyraźnie widocznymi pierścieniami zbudowanymi z lodu, pyłu i skalnych okruchów.

SaturnPołączony z: Olbrzymia gazowa planeta z wyraźnie widocznymi pierścieniami zbudowanymi z lodu, pyłu i skalnych okruchów.

Najmniejsza z planet Układu Słonecznego. Najszybciej okrąża Słońce.

MerkuryPołączony z: Najmniejsza z planet Układu Słonecznego. Najszybciej okrąża Słońce.

Czwarta pod względem odległości od Słońca planeta. Ma dwa naturalne satelity.

MarsPołączony z: Czwarta pod względem odległości od Słońca planeta. Ma dwa naturalne satelity.

Największa planeta w Układzie Słonecznym. Ma najwięcej naturalnych satelitów.

JowiszPołączony z: Największa planeta w Układzie Słonecznym. Ma najwięcej naturalnych satelitów.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 13

Wskaż zdania opisujące Ziemię.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Posiada dwa naturalne satelity.

- Obiega Słońce w jeden rok.

- Jej obieg wokół własnej osi trwa jeden miesiąc.

- Czwarta planeta pod względem odległości od Słońca.

- Na biegunach występują dzień i noc polarna.

- Jest jedyną planetą w Układzie Słonecznym posiadającą grawitację.

- Jej atmosfera składa się głównie z tlenu i azotu.

- Jest nierównomiernie oświetlona przez Słońce.

- Największa planeta skalista w Układzie Słonecznym.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 14

Wskaż nazwę zjawiska, jakie wykorzystano przy konstrukcji peryskopu - przyrządu służącego do obserwacji obiektów znajdujących się poza polem widzenia obserwatora.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- załamanie światła

- rozproszenie światła

- rozmycie światła

- odbicie światła

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 15

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania

Południe słoneczne to moment, w którym

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Słońce chowa się za widnokrąg.

- Słońce jest najwyżej nad widnokręgiem.

- na całej półkuli jest dzień.

- zawsze jest godzina 12.00.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 16

Oceń prawdziwość zdań.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Ziemia obraca się wokół własnej osi z zachodu na wschód.

Ziemia obiega Słońce zgodnie ze wskazówkami zegara.

Ruch Ziemi wokół własnej osi to ruch obiegowy.

Ruch obiegowy Ziemi trwa 24 godziny.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 17

Wskaż nazwę strefy oświetleniowej, w której leży Polska.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Strefa podbiegunowa północna

- Strefa międzyzwrotnikowa

- Strefa umiarkowana południowa

- Strefa umiarkowana północna

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 18

Uzupełnij zdania.

Konsekwencją ruchu obrotowego Ziemi jest występowanie    . Pełen obrót Ziemi wokół własnej osi trwa    . Konsekwencją ruchu obiegowego Ziemi jest występowanie    . Pełen obrót Ziemi wokół Słońca trwa    .

24 dni     miesiąc     24 godziny     pór roku     dnia i nocy     12 dni     365 dni i 6 godzin

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 19

Połącz opis z dniem rozpoczynającym porę roku.

dzień przesilenia zimowego

To najkrótszy dzień w roku.Połączony z: dzień przesilenia zimowego

dzień równonocy wiosennej

Dzień i noc trwają po 12 godzin, noce stopniowo się wydłużają.Połączony z: dzień równonocy wiosennej

dzień równonocy jesiennej

To najdłuższy dzień w roku.Połączony z: dzień równonocy jesiennej

dzień przesilenia letniego

Dzień i noc trwają po 12 godzin, stopniowo dni stają się dłuższe.Połączony z: dzień przesilenia letniego

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 20

Oceń prawdziwość zdań.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Gdy biegun północny jest oświetlony przez Słońce przez całą dobę, na biegunie południowym jest noc polarna.

Miejsce górowania Słońca zmienia się w ciągu roku.

Każdego dnia Słońce zawsze wschodzi na wschodzie i zachodzi na zachodzie.

Długość dnia i nocy nie zmienia się w ciągu roku.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 21

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

Pozorna wędrówka Słońca po niebie jest dowodem na to, że

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Ziemia okrąża Słońce w ciągu 24 godzin.

- Słońce obraca się wokół Ziemi.

- Ziemia obraca się wokół własnej osi.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 22

Połącz nazwę strefy oświetleniowej z jej opisem.

Słońce przez cały rok jest wysoko na niebie, dlatego jest tu zawsze bardzo ciepło.

strefa podbiegunowaPołączony z: Słońce przez cały rok jest wysoko na niebie, dlatego jest tu zawsze bardzo ciepło.

Słońce jest zawsze nisko i mało promieni słonecznych dociera do powierzchni Ziemi, dlatego w tej strefie jest zimno.

strefa umiarkowanaPołączony z: Słońce jest zawsze nisko i mało promieni słonecznych dociera do powierzchni Ziemi, dlatego w tej strefie jest zimno.

Ilość energii słonecznej zmienia się wraz z porami roku, latem jest ciepło, zimą - mroźnie.

strefa międzyzwrotnikowaPołączony z: Ilość energii słonecznej zmienia się wraz z porami roku, latem jest ciepło, zimą - mroźnie.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 23

Uporządkuj nazwy równoleżników i stref w kolejności od bieguna północnego.

1. Poziom 1:strefa umiarkowana południowa

2. Poziom 2:koło podbiegunowe północne

3. Poziom 3:strefa międzyzwrotnikowa

4. Poziom 4:strefa podbiegunowa południowa

5. Poziom 5:zwrotnik Koziorożca

6. Poziom 6:strefa podbiegunowa północna

7. Poziom 7:zwrotnik Raka

8. Poziom 8:strefa umiarkowana północna

9. Poziom 9:koło podbiegunowe południowe

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 24

Szerokość geograficzną wyznaczają

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- południki.

- wyłącznie zwrotniki.

- równoleżniki.

- wyłącznie równik i zwrotniki. Wszystkie równoleżniki wyznaczają szerokość geograficzną.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 25

Wskaż prawidłowe dokończenie zdania. Zwrotnik Raka to

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- najdłuższy równoleżnik.

- najdłuższy południk.

- jeden z dwóch równoleżników na półkuli południowej.

- jeden z równoleżników na półkuli północnej.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 26

Rozpoznaj cechy południków i równoleżników.

południki

równoleżniki

Przenieś element.wskazują kierunek wschodni i zachodni

Przenieś element.wskazują kierunki północny i południowy

Przenieś element.najdłuższy to równik

Przenieś element.wszystkie są takiej samej długości

Przenieś element.dzielą kulę ziemską na półkulę wschodnią i zachodnią

Przenieś element.są różnej długości

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 27

Długość geograficzną wyznaczają

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- równoleżniki.

- wyłącznie południk 0° i południk 180°.

- południki.

- zwrotniki.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 28

Wskaż półkule ziemskie, na których leży obiekt o następujących współrzędnych: 35°S 15°W.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- półkula wschodnia

- półkula północna

- półkula południowa

- półkula zachodnia

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 29

W ciągu 1 godziny Ziemia obraca się o 15°. W ciągu 4 minut Ziemia obraca się o 1°

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Wskaż godzinę na południku 30° E jeśli na południku 0° jest godzina 13.00.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 12.00

- 14.00

- 11.00

- 15.00

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.