Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Ilustracja interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Kiedy zło przybiera postać utopii. George Orwell, Rok 1984

Pieter Bruegel, Triumf śmierci, 1562

Źródło: domena publiczna.

W połowie XX w. nowoczesna cywilizacja ujawniła swoją mroczną stronę. Wieloma społeczeństwami zawładnęły ideologie totalitarne. Zło przybrało postać utopii, czyli systemu mającego rzekomo uszczęśliwić ludzkość. Ludzie nie zawsze potrafili się bronić przed epidemią naiwnej wiary w to, że wszechwładne państwo zdoła rozwiązać wszystkie ich problemy. Rządzący skutecznie manipulowali zbiorowymi zachowaniami. Wydawało się, że zanikł tradycyjny podział na dobro i zło. Koszmar systemów totalitarnych stało się przedmiotem rozważań, analiz i literackiego przedstawiania.

Twoje cele

- Opiszesz system panujący w Oceanii.

- Przedstawisz rolę Wielkiego Brata w życiu mieszkańców Oceanii.

- Wskażesz groteską w prezentacji działalności władzy i agend opisanego państwa.

Przeczytaj

Utopia. Wizja państwa idealnego

Drzeworyt ilustrujący pierwsze wydanie Utopii Tomasza Morusa

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ludzie od zarania dziejów marzyli o idealnym państwie zapewniającym wszystkim bez wyjątku obywatelom równość, dobrobyt i sprawiedliwość. Myśliciele i pisarze utrwalali swoje pomysły na urządzenie świata idealnego w dziełach filozoficznych i literackich. Takie utwory powstawały już w starożytności, a jednym z pierwszych było Państwo Platona, rozpisany na dialog filozoficzny projekt idealnego ustroju społecznego.

Tytuł Utopia nadał swojemu esejowi z 1516 roku Tomasz Morus, angielski humanista, pisarz i dyplomata. W książce zawarł wizję idealnego państwa, całkowicie odmiennego od Anglii, w której przyszło mu żyć. Należy jednak pamiętać, że dzieło humanisty było najpewniej satyrą na współczesną mu obyczajowość. Kraina, którą wykreował, miała być swego rodzaju intelektualnym żartem.

Sam termin utopia wywodzi się od greckiego wyrazu outópos, oznaczającego dosłownie: miejsce, które nie istnieje. Od tego czasu termin utopia używany jest na określenie dzieł literackich (lub innych dzieł sztuki) zawierających koncepcję idealnie urządzonego świata. Potocznie termin utopia symbolizuje tęsknotę za lepszym światem, ale też nierealną mrzonkę, fikcję, coś, co jest niemożliwe do zrealizowania.

W utopiach szczególnie lubują się pisarze, zwłaszcza science fiction. W polskiej literaturze takie powieści pisali m.in. Stanisław Lem i Janusz Zajdel.

Antyutopia. Triumf totalitaryzmu

Granice gatunkowe pomiędzy utopią i antyutopią często są płynne: obie opisują zamknięte społeczności, z tym, że w utopii jest to wizja pozytywna i optymistyczna, a w antyutopii – wręcz przeciwnie. Antyutopia jest polemiką z ludzkimi wyobrażeniami o świecie doskonałym: przedstawia społeczność zniewoloną, ogarniętą totalitaryzmem, jednostkę kontrolowaną na każdym kroku przez władze, zunifikowaną i uprzedmiotowioną. Elementy antyutopii pojawiały się już w literaturze XVII wieku – w „Podróżach Guliwera” Jonathana Swifta. W XX wieku powstało wiele antyutopii, zarówno literackich, jak i filmowych. Do najbardziej znanych należą utwory Georgea Orwella, Folwark zwierzęcy i Rok 1984.

Richard Redgrave, Gulliver na Brobdingnag

Cechy antyutopii zawiera powieść Podróże Gulliwera (1726) Jonathana Swifta.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rok 1984 Orwella

George Orwell (właśc. Eric Arthur Blair, 1903–1950) – angielski pisarz i publicysta. Jegonajbardziej znane utwory to Folwark zwierzęcy (1945) i Rok 1984 (1949).Demaskuje w nich mechanizmy zniewalaniaczłowieka przez system totalitarny.

George Orwell (właśc. Eric Arthur Blair, 1903–1950), angielski pisarz i publicysta, zetknął się z totalitaryzmem w latach 30. XX wieku, podczas wojny domowej w Hiszpanii, gdzie pojechał jako dziennikarz. To zdarzenie było inspiracją do napisania powieści Rok 1984 wydanej w 1949 roku. Nie do końca jasne jest pochodzenie tytułu, według najbardziej prawdopodobnej wersji tytuł to anagram roku, w którym książka została napisana. W Polsce powieść demaskująca mechanizmy ustroju totalitarnego była zakazana przez cenzurę – pierwsze oficjalne wydanie ukazało się dopiero w 1988 roku.

Akcja powieści rozgrywa się w 1984 roku w Londynie należącym do supermocarstwa Oceanii. W państwie niepodzielną władzę sprawuje Partia (Orwell wzorował się głównie na systemie stalinowskim), która kontroluje obywateli w każdej sferze życia, nawet tej najbardziej intymnej. Wszyscy są nieustannie obserwowani i inwigilowani przez Wielkiego Brata. Partia decyduje nawet o tym, co obywatele mają na dany temat myśleć. Główny bohater, Winston Smith, pracownik Ministerstwa Prawdy, próbuje się buntować – dopuszcza się „myślozbrodni”, spotyka się z Prolami i, co gorsza, zakochuje się. Jednak zostaje aresztowany i poddany „przebudowie świadomości”.  Jego los dowodzi przegranej jednostki z systemem totalitarnym – Winston tuż przed śmiercią uświadamia sobie, że… kocha Wielkiego Brata. To najwyższa forma zniewolenia – sprzeniewierzenie się własnym przekonaniom, przejście na stronę wroga – nie udawane, ale prawdziwe.

Świat w Orwellowskim Roku 1984 jest podzielony na trzy supermocarstwa: Oceanię, Eurasię i Estazję, stale toczące ze sobą wojny.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Świat w Orwellowskim Roku 1984 jest podzielony na trzy supermocarstwa: Oceanię, Eurasię i Estazję, stale toczące ze sobą wojny.

W konstrukcji powieściowego świata łatwo dostrzec elementy satyryczne i groteskowe, co widać choćby w nazwach poszczególnych Ministerstw rządzących Oceanią. Ministerstwo Pokoju zajmuje się głównie prowadzeniem wojen, Ministerstwo Prawdy cały czas zafałszowuje informacje, Ministerstwo Obfitości zajmuje się tak naprawdę głodzeniem obywateli, a Ministerstwo Miłości – inwigilacją i egzekucjami. Ten zabieg literacki – poprzez kontrast – tym bardziej podkreśla okrucieństwo i bezwzględność rządzących Oceanią.

George Orwell

Rok 1984

Nowomowa

– Jak się posuwa praca nad słownikiem? – spytał Winston, usiłując przekrzyczeć hałas.

– Powoli – odparł Syme. – Zajmuję się przymiotnikami. Fascynująca rzecz!

Na wzmiankę o słowniku natychmiast się rozochocił. Odsunął miskę, w jedną delikatną dłoń ujął pajdę chleba, w drugą kostkę sera i pochylił się nad stolikiem, żeby nie podnosić głosu.

– Jedenaste wydanie będzie w pełni normatywne – rzekł. – Nadajemy językowi ostateczny kształt: taki, jaki będzie miał, gdy wszyscy zaczną posługiwać się wyłącznie nowomową. Kiedy skończymy, ty i inni będziecie musieli powtórnie jej się uczyć. Pewnie uważasz, że naszym głównym zajęciem jest wymyślanie nowych słów. Otóż nic bardziej błędnego! My niszczymy słowa. Setkami, i to dzień w dzień! Redukujemy język, plewimy ze wszystkiego, co zbędne. W jedenastym wydaniu będą wyłącznie słowa, które mają zostać w użyciu po roku dwa tysiące pięćdziesiątym.

Ugryzł potężny kęs chleba, przełknął parę razy, po czym znów zaczął perorować z pedantycznym żarem. Jego śniada, szczupła twarz ożywiła się, a oczy straciły szyderczy wyraz i stały się niemal rozmarzone.

– Niszczenie słów to coś pięknego. Najwięcej, oczywiście, wyrzucamy czasowników i przymiotników, ale setki rzeczowników też są zupełnie zbędne. Usuwamy nie tylko synonimy, lecz także wyrazy przeciwstawne. Bo jaką rację bytu mają słowa, których znaczenie jest po prostu przeciwieństwem innych? Każde słowo zawiera w sobie swoje przeciwieństwo. Weźmy na przykład przymiotnik „dobry”. Jeśli mamy „dobry”, po co nam taki przymiotnik jak „zły”? „Bezdobry” wystarczy w zupełności; jest nawet o tyle lepszy, że stanowi dokładne przeciwieństwo przymiotnika „dobry”, czego nie można powiedzieć o „zły”. A gdy z kolei chcemy coś wzmocnić, czy ma sens stosowanie mętnych i w sumie bezużytecznych określeń typu „wspaniały” lub „znakomity”? „Plusdobry” adekwatnie spełnia każdy wymóg, jeśli natomiast zachodzi potrzeba jeszcze większej emfazy, można użyć „dwaplusdobry”. Akurat tymi formami posługujemy się już dzisiaj, lecz w swoim ostatecznym kształcie cała nowomowa będzie taka. Z czasem pojęcie dobra i zła ograniczy się do zaledwie sześciu słów, a naprawdę do jednego. Czyż to nie wspaniałe, Winston? Oczywiście był to pomysł W.B. – dorzucił jakby po namyśle.

Na wzmiankę o Wielkim Bracie Winston uśmiechnął się gorliwie, lecz jakby z przymusem. Syme natychmiast dostrzegł ten jego brak entuzjazmu.

– Nie potrafisz docenić nowomowy, Winston – powiedział niemal ze smutkiem.

– Nawet kiedy piszesz, wciąż myślisz w staromowie. Czytam niekiedy artykuły, które pisujesz do „The Times”. Nie są złe, ale to przekłady. W głębi serca wolałbyś pozostać przy staromowie, jej mętnych i bezużytecznych odcieniach znaczeniowych. Nie pojmujesz piękna niszczenia słów. Czy zdajesz sobie sprawę, że nowomowa jest jedynym językiem na świecie, którego słownictwo kurczy się z roku na rok?

Winston oczywiście zdawał sobie sprawę. Bał się odezwać, bo nie ufał swojemu głosowi, więc uśmiechnął się tylko – miał nadzieję, że przyjaźnie. Syme tymczasem ugryzł następny kęs szarego chleba, pożuł go przez chwilę, po czym ciągnął dalej:

– Czy nie rozumiesz, że nadrzędnym celem nowomowy jest zawężenie zakresu myślenia? W końcu doprowadzimy do tego, że myślozbrodnia stanie się fizycznie niemożliwa, gdyż zabraknie słów, żeby ją popełnić. Każde pojęcie da się wyrazić wyłącznie przez jedno słowo o ściśle określonym znaczeniu, natomiast wszystkie znaczenia uboczne zostaną wymazane i zapomniane. W jedenastym wydaniu jesteśmy już bardzo blisko tego celu. Lecz proces ten będzie postępował długo po naszej śmierci. Z roku na rok będzie coraz mniej słów i coraz węższy zakres świadomości. Nawet teraz, oczywiście, nie ma żadnych podstaw ani usprawiedliwień dla myślozbrodni. To jedynie kwestia samodyscypliny, regulacji faktów. Ale w końcu technika ta stanie się zbędna. Rewolucja zwycięży ostatecznie, gdy język osiągnie doskonałość. Nowomowa to angsoc, angsoc to nowomowa – stwierdził z niemal mistyczną satysfakcją. – Czy przyszło ci kiedy do głowy, Winston, że najpóźniej w roku dwa tysiące pięćdziesiątym nie będzie na ziemi ani jednego człowieka, który potrafiłby zrozumieć taką rozmowę jak nasza?

– Oprócz... – zaczął Winston, ale się zawahał.

Zamierzał powiedzieć: „Oprócz proli”, lecz ugryzł się w język, ze strachu, że słowa te będą poczytane za objaw nieprawomyślności. Syme jednak domyślił się, o co mu chodzi.

– Prole to nie ludzie – rzucił niedbale. – Do roku dwa tysiące pięćdziesiątego, a przypuszczalnie wcześniej, prawdziwa znajomość staromowy zaniknie całkowicie. Literatura przeszłości ulegnie zniszczeniu. Chaucer, Shakespeare, Milton i Byron znani będą tylko z adaptacji na nowomowę, nie tylko innych, a wręcz sprzecznych z oryginałami. Nawet literatura partyjna nie uniknie zmian. I partyjne hasła. Bo jak może istnieć hasło „wolność to niewola”, skoro zniknie pojęcie wolności? Myślenie ludzkie ulegnie przeobrażeniu. Tego, co my rozumiemy jako myślenie, nie będzie w ogóle. Ortodoksyjność oznacza niemyślenie, brak potrzeby myślenia. Ortodoksyjność to nieświadomość.

Źródło: George Orwell, Rok 1984 , 2017.

Słownik

groteska

(z wł. grottesca) – współistnienie w dziele elementów przeciwstawnych jakościowo, np. komizmu i tragizmu, piękna i brzydoty, humoru i powagi

inwigilacja

(od łac. invigilare – czuwać nad czymś) – zespół czynności służących do monitorowania zachowań innych osób

totalitaryzm

(niem. Totalitarismus < łac. totus) – całkowity system polityczny, oparty na obowiązującej wszystkich ideologii i na nieograniczonej władzy jednej partii, kontrolującej wszystkie dziedziny życia

nowomowa

(ang. new-speak) – język władzy i kontrolowanych przez nią środków przekazu w państwach totalitarnych, służący do manipulowania ludźmi i nastrojami społecznymi

ortodoksyjny

(gr. orthos 'prawdziwy, prawidłowy' + doksa 'pogląd, oddawanie czci') – zakładający ścisłą wierność zasadom, rygorystycznie przestrzegający zasad jakiejś doktryny

Ilustracja interaktywna

Polecenie 1

Podaj przykłady manipulacji historią opisane w powieści Orwella. Jakie cele chce osiągnąć w ten sposób panujący reżim?

Uzupełnij

Ilustracja interaktywna przedstawia podświetloną piramidę, na której widnieje anglojęzyczny napis: War is Peace. Freedom is Slavery. Ignorance is Strength. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Rzeczywistość Oceanii W powieści Orwella zło zostało ukonkretnione – jest nim system totalitarny. Ukazany w dziele świat Oceanii oraz mechanizmy nim rządzące budzą przerażenie. Podobne emocje wywołuje obraz władzy i systemu politycznego zaprezentowany w utworze. Rządy spoczywają w rękach jednej partii, której uosobieniem jest nieomylny i wszechwładny Wielki Brat. Władza ma charakter absolutny – rządzący dążą do panowania nie tylko nad czynami obywateli, lecz także nad ich myślami i uczuciami. Partia decyduje o teraźniejszości, ale kieruje także przeszłością – dowolnie ją zmienia i dostosowuje do aktualnych potrzeb. Podstawową zasadą życia społecznego jest „dwójmyślenie”: mieszkańcy Oceanii wyznają poglądy, które są wewnętrznie sprzeczne, równocześnie przyznają słuszność przeciwstawnym racjom. Dlatego slogany partii: „wojna to pokój”, „wolność to niewola” nie są przez nich odbierane jako paradoksy, lecz jako bezdyskusyjne prawdy. Odzwierciedleniem „dwójmyślenia” są też nazwy ministerstw Oceanii w zestawieniu z funkcjami pełnionymi przez te urzędy: Ministerstwo Obfitości zajmuje się ograniczaniem przydziału dóbr materialnych, Ministerstwo Miłości jest odpowiedzialne za prześladowanie, aresztowania i torturowanie obywateli, a w Ministerstwie Prawdy fałszuje się przeszłość. Orwell wykreował groteskową rzeczywistość świata rządzącego się absurdalnymi prawami. Inspiracją dla pisarza był system panujący w Związku Radzieckim w epoce Stalina. Orwell pokazuje, jak komunizm jako system totalitarny (w powieści nazywany angsocem) podporządkowuje sobie całkowicie życie jednostki i neguje jej podstawowe prawa. Zdjęcie przedstawia skłębiony drut kolczasty. 2. Język Orwell poświęca w powieści wiele uwagi językowi propagandy politycznej. Dla nazwania jego specyficznej formy stworzył pojęcie „nowomowy”. W przeciwieństwie do „staromowy” służy ona systemowi władzy, jest narzędziem manipulowania rzeczywistością i wpływania na sposób myślenia obywateli. Podstawowy mechanizm nowomowy polega na redukowaniu zasobu słownictwa. Im mniej wyrazów, tym mniejsze zagrożenie, że obywatele popełnią „myślozbrodnię”, bo przecież myślenie odbywa się poprzez język i wyraża w języku. Ograniczenie liczby słów pozwoli zatem sterować procesem myślenia jednostek, a to będzie oznaczało absolutną władzę nad nimi. Poza tym w nowomowie słowo przestaje opisywać i prezentować rzeczywistość, natomiast zaczyna ją kreować, powoływać do istnienia. Pełni zatem funkcję magiczną, ma moc sprawczą. Wystarczy, by w trakcie przemówienia polityk zamienił nazwę z Euroazji na Wschódazję, a dawny sojusznik staje się wrogiem, z którym toczy się wojnę – nowa sytuacja zaczyna istnieć, gdyż została nazwana. Grafika przedstawia duży, męski but, który depcze mężczyznę w garniturze. 3. Człowiek w systemie totalitarnym W systemie totalitarnym władza decyduje o każdym aspekcie życia jednostki. Obrazuje to codzienna egzystencja Winstona Smitha. Bohater noszący pospolite nazwisko symbolizuje zwykłego człowieka zniewolonego przez system. Nie ma on prawa do prywatności – każdy jego krok, gest, mina śledzone są przez teleekrany i podsłuchiwane przez mikrofony umieszczone zarówno w prywatnym mieszkaniu, jak i w pracy czy na ulicy. Tego rodzaju metody służą nieustannemu kontrolowaniu członków Partii Zewnętrznej. Manipulowani są jednak także prole należący do najniższej warstwy w hierarchii społecznej, stanowiący bezmyślną społeczną masę. Podsuwa się im rozmaite wytwory kultury popularnej, które mają stanowić jedyny cel ich życia i zabijać zdolność refleksji. Procesowi indoktrynacji poddaje się już dzieci. Donoszą one władzy na własnych rodziców, co uznawane jest powszechnie za działanie oczywiste i naturalne. Nawet sami rodzice postrzegają takie postępowanie jako wyraz inteligencji i sprytu potomków. Ostatecznym znakiem triumfu władzy nad jednostką ma być sterowanie jej myśleniem i emocjami. Służy temu rozbudowany aparat przemocy psychicznej, system tortur, zagrożenie ewaporacją, czyli totalnym unicestwieniem, nie tylko fizycznym, lecz także wymazaniem z wszelkich dokumentów i z ludzkiej pamięci. Bohaterowie Roku 1984 przyjmują różne postawy wobec systemu. Parson to fanatyczny wyznawca ideologii, ślepo posłuszny i bezmyślnie oddany Partii, co jednak nie chroni go przed aresztowaniem. Z kolei Syme, autor Słownika nowomowy, jest przykładem ortodoksyjnego intelektualisty. Akceptuje i podziwia władzę, ale stanowi dla niej zagrożenie, gdyż odznacza się zbytnią samodzielnością myślenia. Dlatego i on musi zostać wyeliminowany. Winston i Julia aktywnie buntują się przeciw narzuconej rzeczywistości. Zdjęcie przedstawia ludzkie stopy skute łańcuchem. 4. Dążenie do wolności Winston Smith nie akceptuje rzeczywistości, w której przyszło mu żyć. Ma świadomość absurdów tworzonych i narzucanych przez system, pamięta czasy dzieciństwa, fakty z przeszłości zafałszowanej przez rządzącą partię. Początkowo jego niezgoda wyraża się w prostych gestach: pisze pamiętnik, dystansuje się wobec tłumu w czasie minut nienawiści, chowa się przed teleekranem. Równocześnie zachowuje samodzielność myślenia, analizuje własne uczucia, pamięta o wszystkich fałszerstwach, których jest współautorem jako pracownik departamentu archiwów. Wie, że dopóki Partia nie zawładnie jego psychiką, pozostanie wewnętrznie wolny. Bunt Winstona ma też szerszy wymiar. Bohater snuje wizje upadku systemu, do którego być może doprowadzi w przyszłości zbuntowana klasa proli, mocna swą liczebnością i siłą fizyczną. Dlatego Smith szuka kontaktu z Bractwem, które w jego mniemaniu przygotowuje obalenie panującego systemu. Inny wymiar ma bunt Julii. Bohaterka chce ocalić własną niezależność, prawo do nieskrępowanego rozwoju, przeżywania emocji, doznawania szczęścia. W przeciwieństwie do Winstona nie obchodzi jej los kolejnych pokoleń, interesuje ją własna teraźniejszość. Deklaruje wprost: „nie obchodzą mnie następne pokolenia”. Wyrazem buntu stają się dla Julii potajemne spotkania, emocjonalny związek i bliskość z drugim człowiekiem. Okazuje się jednak, że Partia jest wszechwładna. Nie ma ucieczki przed stworzoną przez nią rzeczywistością – nawet bunt jednostek jest przez nią inicjowany i sterowany. Dramat Winstona i Julii polega na tym, że w ich przypadku (jak zawsze) reedukacja prowadzona przez władzę odniosła sukces: bohaterowie całkowicie podporządkowali swoje myślenie i odczuwanie obowiązującym zasadom i oficjalnym prawdom. Po pobycie w słynnym pokoju 101 wyrzekli się samych siebie, własnego „ja”, sprzeniewierzyli się swojej miłości. Ocalili życie jako fizyczną egzystencję za cenę pozostania nic nieznaczącymi elementami precyzyjnego mechanizmu społecznego. Zdjęcie przedstawia wyłożoną kostką brukową powierzchnię. W szczelinę między kostką wbity jest napis Nie. 5. Ciemna strona nowoczesności Rok 1984 bywa interpretowany jako pamflet na nowoczesność. Totalitaryzm jest najskrajniejszą formą funkcjonowania społeczeństwa nowoczesnego, ale w mniej skrajnej postaci zjawiska przedstawione przez autora pojawiały się we wszystkich społeczeństwach dwudziestowiecznych. Bezradność wobec zniewolenia przez różne formy ideologii i władzy, uleganie zbiorowym emocjom, manipulacje zachowaniami, a zwłaszcza językiem, wszechogarniająca kontrola były doświadczeniem ludzi w różnych miejscach na świecie. Zjawiska te można obserwować również w ponowoczesnej rzeczywistości XXI w. Orwell okazał się przenikliwym obserwatorem i analitykiem współczesnego sobie świata. Rysunek przedstawia twarz mężczyzny, który ma zawiązane usta amerykańską flagą. 6. Antyutopia Powieść Orwella stanowi przykład antyutopii, zwanej też utopią negatywną lub dystopią. O ile utopia obrazowała ideał szczęśliwego społeczeństwa, żyjącego i rozwijającego się w modelowo zorganizowanym państwie, o tyle antyutopia stanowi karykaturę tego wzorca. Przedstawia społeczeństwo nadmiernie zorganizowane, rządzone dyktatorskimi metodami. Władza jest w nim wartością samą w sobie, służy nie rozwojowi jednostki, lecz jej zdominowaniu; niszczy indywidualność człowieka i ogranicza jego rozwój. Grafika przedstawia krajobraz miejski. Wszystkie budynki, fabryki są zniszczone, spalone.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

1

Pesymizm autora

Indeks dolny CC0

Rok 1984 był ostatnim dziełem George’a Orwella. Pracę nad książką rozpoczął w 1948 roku, kiedy to jego zdrowie uległo znacznemu pogorszeniu – Orwell cierpiał na zaawansowaną formę gruźlicy i wymagał hospitalizacji. Mimo wszystko był zdeterminowany, aby nadal pisać. Świat przedstawiony w Roku 1984 jest w pewien sposób również odbiciem jego aktualnej kondycji fizycznej. Zauważył to między innymi Fredric Warburg, który był bliskim przyjacielem Orwella, a także jednym z pierwszych recenzentów jego książki. Uznał ją za niesłychanie ponurą i chorobliwie mroczną, co potwierdził w swojej wypowiedzi: “Nieodparcie narzuca mi się przypuszczenie, że mógł napisać ją tylko ktoś, kto, być może chwilowo, stracił wszelką nadzieję, z przyczyn związanych ze stanem cielesnym, aż nadto widocznym”.

2

Człowiek w systemie totalitarnym

Indeks dolny CC0

Bohaterowie powieści reprezentują rozmaite postawy wobec systemu totalitarnego. Winston Smith, przeciętny obywatel (próbuje się buntować, ale ostatecznie przegrywa z systemem. Wysoki urzędnik partyjny O’Brien jest oddany władzom i swojej misji. Julia udaje prawomyślną obywatelkę, ale po cichu robi swoje – do czasu. Poniesie konsekwencje miłości od Winstona. Syme to bezmyślny fanatyk, wyznawca partyjnej ideologii, ale i on skończy w więzieniu. Różne postawy bohaterów ukazują spectrum moralnych postaw ludzi wobec totalitaryzmu: od sługusów partyjnych, poprzez cynicznych i bezwzględnych urzędników aż do idealistów – przeciwników systemu. Niestety, nikt z buntujących się przeciwko systemowi w powieści Orwella nie wygrywa.

Książka Orwella demaskuje założenia reżimów totalitarnych, które same w sobie okazują się być jałowe. Celem wojny w Roku 1984 jest podtrzymywanie władzy, która istnieje dla samej siebie i nie ma wyższych ideałów. Jeżeli ktoś posiada władzę, posiada samowolę. Dlatego właśnie tak bardzo obawiano się, że ktokolwiek zda sobie sprawę z bezsensu panującej ideologii i dlatego również brutalnie zwalczano każdy przejaw buntu.

3

Wpływ języka na rzeczywistość

Indeks dolny CC0

W Oceanii urzędowym językiem była nowomowa, opracowana zgodnie z ideologicznymi zasadami angsocu, czyli angielskiego socjalizmu – ustroju politycznego Oceanii. Zadaniem nowomowy było uniemożliwienie swobody myślenia. Całkowite jej wprowadzenie miało doprowadzić do etapu, w którym herezja myślowa stałaby się nierealna, gdyż zabrakłoby słów, które umożliwiłyby wypowiedź. Orwell chciał w ten sposób zwrócić uwagę na degradację języka angielskiego, który w jego przekonaniu nabierał brzydoty i tracił precyzję. Jego zdaniem działo się tak, gdyż ludzie po prostu myśleli głupio, a niechlujstwa językowe ułatwiało takie myślenie. Ze zgrozą zauważył, że właśnie język ma największy wpływ na politykę i ekonomię, które to z kolei deformują prawdę.

4

Historia narzędziem manipulacji

Indeks dolny CC0

„Kto rządził przeszłością, w tego rękach jest przyszłość; kto rządzi teraźniejszością, w tego rękach jest przeszłość.” – ten cytat z powieści Orwella odzwierciedla praktyki stosowane przez różne światowe reżimy. Historia jest skutecznym narzędziem manipulacji, ale organy rządzące wykorzystują w ten sam sposób również realia życia codziennego, naginając prawdę o sukcesach gospodarczych oraz dobrobycie. Rzeczywistość jest niestety odmienna. Jeszcze niedawno, bo w latach 90. XX wieku, w Korei Północnej miała miejsce klęska głodu o której po dziś dzień mało kto słyszał.

5

Zagrożenie totalitaryzmem

Indeks dolny CC0

Założeniem dzieła Orwella było wykazanie niebezpieczeństw płynących z wszelkich form totalitaryzmu. Wspomnienia niedalekiej przeszłości pozwoliły wykreować mu antyutopijny porządek świata w fikcyjnej przyszłości. Warto się jednak zastanowić, czy obraz rzeczywistości Roku 1984 jest jedynie przygnębiającą fikcyjną wizją, czy może rzeczywiście zawiera w sobie przerażającą przepowiednię?

Publikacja orwellowskiego dzieła wzbudziła wstrząs w społeczeństwie. Wynikało to zwłaszcza ze świadomości, że system panujący w Oceanii nie jest całkowitym wymysłem literackim, tylko częścią realnego świata. W końcu analogię Wielkiego Brata można było odnaleźć zarówno w osobie Józefa Stalina, jak i Mao Zedonga.

6

Zagrożenie totalitaryzmem

Indeks dolny CC0

Najbardziej uderzające podobieństwo między światem przedstawionym w Roku 1984 a światem rzeczywistym możemy odnaleźć w przykładzie Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. W Korei Północnej możemy odnaleźć wszystkie aspekty literackiego reżimu. Najważniejszym jest kult jednostki – uwielbienie względem Kimów przybrało formę fanatycznej „religii”, w której suwereni traktowani są jak żyjące bóstwa. (…) Każde nieprzychylne słowo czy gest wymierzony w panującą władzę jest karalny. Szpiedzy są wszędzie. W Korei Północnej nie istnieje coś takiego jak wolność, zarówno w sferze słowa, jak i myśli. (…) Indoktrynacja jest jednym z głównych narzędzi trzymających w ryzach społeczeństwo północnokoreańskie.

Indeks dolny Wykorzystano fragmenty: Rok 1984 George’a Orwella: fikcja przerażająco bliska prawdy, Natalia Stawarz

https://histmag.org/Rok-1984-Georgea-Orwella-fikcja-przerazajaco-bliska-prawdy-18869

Misterstwo Prawdy

Źródło: Jordan L'Hôte, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 2

Przytocz znane ci z lekcji historii przypadki kultu jednostki. Możesz też sięgnąć do innych utworów literackich. Porównaj je do konstrukcji powieściowej Wielkiego Brata. Jakie widzisz podobieństwa i różnice?

Uzupełnij

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz właściwe nazwy ministerstw funkcjonujących w Oceanii:

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Ministerstwo Dobroci

- Ministerstwo Sprawiedliwości

- Ministerstwo Prawdy

- Ministerstwo Miłości

- Ministerstwo Gospodarki

- Ministerstwo Wojny

- Ministerstwo Pokoju

- Ministerstwo Obfitości

Ćwiczenie 2

Wymień przynajmniej trzy pojęcia lub nazwy, które z kart powieści Orwella trafiły do powszechnego użytku.

Uzupełnij

Ćwiczenie 3

Połącz w pary pojęcia i odpowiadające im definicje:

inwigilacja

rygorystyczne przestrzeganie ustalonych zasadPołączony z: inwigilacja

nowomowa

ustrój społeczny oparty na władzy jednej partii i jednej obowiązującej ideologiiPołączony z: nowomowa

ortodoksja

śledzenie zachowania innych ludziPołączony z: ortodoksja

totalitaryzm

język władzy, służący propagandzie i manipulacjiPołączony z: totalitaryzm

Ćwiczenie 4

Na podstawie poniższego fragmentu wyjaśnij, w jaki sposób (między innymi) była tworzona nowomowa. Jaki cel dzięki temu osiągała władza?

George Orwell

Rok 1984

– Niszczenie słów to coś pięknego. Najwięcej, oczywiście, wyrzucamy czasowników i przymiotników, ale setki rzeczowników też są zupełnie zbędne. Usuwamy nie tylko synonimy, lecz także wyrazy przeciwstawne. Bo jaką rację bytu mają słowa, których znaczenie jest po prostu przeciwieństwem innych? Każde słowo zawiera w sobie swoje przeciwieństwo. Weźmy na przykład przymiotnik „dobry”. Jeśli mamy „dobry”, po co nam taki przymiotnik jak „zły”? „Bezdobry” wystarczy w zupełności; jest nawet o tyle lepszy, że stanowi dokładne przeciwieństwo przymiotnika „dobry”, czego nie można powiedzieć o „zły”. A gdy z kolei chcemy coś wzmocnić, czy ma sens stosowanie mętnych i w sumie bezużytecznych określeń typu „wspaniały” lub „znakomity”? „Plusdobry” adekwatnie spełnia każdy wymóg, jeśli natomiast zachodzi potrzeba jeszcze większej emfazy, można użyć „dwaplusdobry”. Akurat tymi formami posługujemy się już dzisiaj, lecz w swoim ostatecznym kształcie cała nowomowa będzie taka. Z czasem pojęcie dobra i zła ograniczy się do zaledwie sześciu słów, a naprawdę do jednego. Czyż to nie wspaniałe, Winston? Oczywiście był to pomysł W.B. – dorzucił jakby po namyśle.

Źródło: George Orwell, Rok 1984 , 2017.

Uzupełnij

Ćwiczenie 5

Na podstawie fragmentu powieści Orwella zamieszczonego poniżej wyjaśnij, jaki efekt chcą osiągnąć urzędnicy, „majstrując” przy języku? Na jakim założeniu się opierają?

George Orwell

Rok 1984

– Niszczenie słów to coś pięknego. Najwięcej, oczywiście, wyrzucamy czasowników i przymiotników, ale setki rzeczowników też są zupełnie zbędne. Usuwamy nie tylko synonimy, lecz także wyrazy przeciwstawne. Bo jaką rację bytu mają słowa, których znaczenie jest po prostu przeciwieństwem innych? Każde słowo zawiera w sobie swoje przeciwieństwo. Weźmy na przykład przymiotnik „dobry”. Jeśli mamy „dobry”, po co nam taki przymiotnik jak „zły”? „Bezdobry” wystarczy w zupełności; jest nawet o tyle lepszy, że stanowi dokładne przeciwieństwo przymiotnika „dobry”, czego nie można powiedzieć o „zły”. A gdy z kolei chcemy coś wzmocnić, czy ma sens stosowanie mętnych i w sumie bezużytecznych określeń typu „wspaniały” lub „znakomity”? „Plusdobry” adekwatnie spełnia każdy wymóg, jeśli natomiast zachodzi potrzeba jeszcze większej emfazy, można użyć „dwaplusdobry”. Akurat tymi formami posługujemy się już dzisiaj, lecz w swoim ostatecznym kształcie cała nowomowa będzie taka. Z czasem pojęcie dobra i zła ograniczy się do zaledwie sześciu słów, a naprawdę do jednego. Czyż to nie wspaniałe, Winston? Oczywiście był to pomysł W.B. – dorzucił jakby po namyśle.

Źródło: George Orwell, Rok 1984 , 2017.

Uzupełnij

Ćwiczenie 6

Zaznacz określenia, które twoim zdaniem pasują do charakterystyki relacji społecznych panujących w państwie totalitarnym. Posłuż się przykładem Oceanii.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- szacunek

- zaufanie

- niepewność

- podejrzliwość

- bezinteresowność

- niechęć

- miłość

- sympatia

- podejrzliwość

- egoizm

- nieufność

- spokój

- lęk

- nienawiść

Ćwiczenie 7

Do poszczególnych fragmentów tekstu powieści dopasuj odpowiadające im twierdzenia.

Fragment

Twierdzenie

“Fantastyczne dane wciąż lały się z teleekranu. W porównaniu z ubiegłym rokiem więcej było żywności, więcej odzieży, więcej domów, więcej mebli, więcej garnków, więcej paliw, więcej statków, więcej helikopterów, więcej książek, więcej noworodków – więcej wszystkiego oprócz chorób, przestępstw i szaleńców.” Indeks dolny (George Orwell, Rok 1984, 2017, s. 70-71.)

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

“Winston podniósł łyżkę i, tak jak wcześniej Syme, zaczął rozmazywać nią po blacie stołu jedną z odnóg gęstniejącej kałuży gulaszu. Rozmyślał z goryczą o materialnym poziomie życia. Czy zawsze było tak źle? Czy jedzenie zawsze miało tak podły smak? Rozejrzał się po stołówce. Niskie zatłoczone pomieszczenie o ścianach szarych od dotyku niezliczonych ciał; poobijane metalowe stoły i krzesła, ustawione tak ciasno, że wszyscy niemal stykali się łokciami; pogięte łyżki, wyszczerbione tace, toporne białe kubki; każda powierzchnia zatłuszczona, każda szczelina wypełniona brudem, a wszędzie zatęchła, przemieszana woń podłego dżinu, kiepskiej kawy, kwaśnego gulaszu i nieświeżych ubrań.” Indeks dolny (j.w., s. 71)

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

“Winston przemaszerował ulicami kilka kilometrów i owrzodzona noga dokuczała mu coraz silniej. Po raz drugi w ciągu trzech tygodni nie poszedł wieczorem do świetlicy osiedlowej – nierozważny krok, gdyż na pewno sprawdzano, kto jest obecny. Uważano, że członek partii nie powinien mieć wolnego czasu i dopóki nie położy się spać, ani chwili przebywać sam. Kiedy nie pracował, nie jadł lub nie spał, miał obowiązek uczestniczyć w życiu zbiorowym swojej społeczności.” Indeks dolny (j.w., s. 97)

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Tak się złożyło, że nigdy więcej nie pojechali na polanę. W maju tylko raz jeszcze mieli okazję się kochać. Zdarzyło się to w innej kryjówce znanej Julii, dzwonnicy zburzonego kościoła w niemal całkiem wyludnionej okolicy, na którą przed 30 laty zrzucono bombę atomową. Było to świetne miejsce, lecz samo dotarcie do niego wiązało się ze znacznym ryzykiem. W pozostałe dni spotykali się na ulicy, każdego wieczora gdzie indziej i nigdy nie dłużej, niż na pół godziny.    Indeks dolny (j.w., s. 150)

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Partia poddawała obywateli nieustannej kontroli i inwigilacji.        Miłość była właściwie zakazana, a seks miał służyć wyłącznie prokreacji.        Poziom życia mieszkańców Oceanii pod względem materialnym pozostawiał wiele do życzenia.        W rządzeniu Oceanią i utrzymywaniu reżimu kluczową rolę odgrywała propaganda.

Ćwiczenie 8

Wymień i scharakteryzuj grupy składające się na społeczeństwo Oceanii. Jakie relacje je łączą? Porównaj to społeczeństwo ze znanym ci współczesnym społeczeństwem demokratycznym (np. polskim). Wskaż podobieństwa i różnice.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Anna Grabarczyk

Przedmiot: Język polski

Temat: Kiedy zło przybiera postać utopii. George Orwell, Rok 1984

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

9) rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi; poddaje ją refleksji;

10) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania: świata przedstawionego (fabuły, bohaterów, akcji, wątków, motywów), narracji, sytuacji lirycznej; interpretuje je i wartościuje;

II. Kształcenie językowe.

1. Gramatyka języka polskiego. Uczeń:

1) wykorzystuje wiedzę z dziedziny fleksji, słowotwórstwa, frazeologii i składni w analizie i interpretacji tekstów oraz tworzeniu własnych wypowiedzi;

III. Tworzenie wypowiedzi.

1. Elementy retoryki. Uczeń:

10) rozumie zjawisko nowomowy; określa jego cechy i funkcje w tekście.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

IV. Samokształcenie.

1. rozwija umiejętność pracy samodzielnej między innymi przez przygotowanie różnorodnych form prezentacji własnego stanowiska;

Lektura obowiązkowa

39) George Orwell, Rok 1984;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- opisze system panujący w Oceanii;

- przedstawi rolę Wielkiego Brata w życiu mieszkańców Oceanii;

- wskaże groteską w prezentacji działalności władzy i agend opisanego państwa.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- z użyciem e-podręcznika;

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- rybki w akwarium.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Uczniowie przed zajęcia zapoznają się z lekturą Rok 1984.

2. Sala lekcyjna powinna zostać dostosowana do pracy metodą Rybki w akwarium, tzn. krzesła należy ustawić w dwóch kręgach – zewnętrznym i wewnętrznym. W kręgu zewnętrznym umieszczonych zostaje pięć krzeseł, w kręgu zewnętrznym pozostałe.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel wyświetla temat lekcji i udostępnia uczniom e-materiał.

2. Uczniowie zapoznają się z Wprowadzeniem i sekcją „Przeczytaj”.

3. Nauczyciel omawia cele lekcji i ustala z uczniami kryteria sukcesu.

Faza realizacyjna:

1. Rybki w akwarium. Chętne osoby zajmują dwa miejsca w wewnętrznym kręgu (pozostali uczniowie wraz z nauczycielem zajmują miejsca w kręgu zewnętrznym) i rozpoczynają rozmowę dotyczącą systemu panującego w Oceanii. Przedstawiają również rolę Wielkiego Brata w życiu mieszkańców Oceanii. Jeśli któraś z osób z zewnętrznego kręgu chciałaby coś dodać lub o coś zapytać, siada na wolnym krześle obok głównych rozmówców. Jeśli uczniowie z wewnętrznego kręgu nie znają odpowiedzi, wspiera ich nauczyciel lub ktoś z zewnętrznego kręgu.

2. Po zakończonej rozmowie uczniowie wykonują polecenie 1 z multimedium: Podaj przykłady manipulacji historią z powieści Orwella. Jakie cele chce osiągnąć w ten sposób panujący reżim?

Drugie polecenie z multimedium uczniowie wykonują w domu.

3. Uczniowie przechodzą do sekcji „Sprawdź się”. Dzielą się na dwie grupy. Zespół 1 zajmuje się zadaniami 1, 3, 4, 7, zespół 2 – zadaniami 2, 5, 6, 8. Po wyznaczonym przez nauczyciela czasie przedstawiciele grup prezentują odpowiedzi.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy temat lekcji i cele zawarte w sekcji „Wprowadzenie”. W kontekście ich realizacji następuje omówienie ewentualnych problemów z rozwiązaniem ćwiczeń i poleceń z sekcji „Sprawdź się”.

2. Wybrany uczeń podsumowuje zajęcia, zwracając uwagę na nabyte umiejętności.

Praca domowa:

1. Przytocz znane ci z lekcji historii przypadki kultu jednostki. Możesz też sięgnąć do innych utworów literackich. Porównaj je do konstrukcji powieściowej Wielkiego Brata. Jakie widzisz podobieństwa i różnice?

Materiały pomocnicze:

- Georg Orwell, I ślepy by dostrzegł, wybór esejów i felietonów, Kraków 1990.

- Jerzy Szacki, Spotkania z utopią, Warszawa 2000.

Wskazówki metodyczne

- Nauczyciel może wykorzystać medium w sekcji „Ilustracja interaktywna” do podsumowania lekcji.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Ilustracja interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela