Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Lokalizacja, rodzaje i działanie receptorów smaku u człowieka

Receptorami smaku są komórki smakowe w kubkach smakowych: w każdym z nich znajduje się od 50 do 100 tych komórek.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Liczba kubków smakowych na języku dorosłego człowieka dochodzi do 10 tysięcy. Dostarczają one informacji o czterech podstawowych rodzajach smaku: słodkim, słonym, kwaśnym i gorzkim. Na początku ubiegłego wieku w Japonii wyodrębniono piąty smak, zwany umami. Identyfikowano go z popularnymi w kuchni azjatyckiej jadalnymi wodorostami i soją (Glycine). Odkrycie to zaakceptowano w Europie dopiero w 2002 roku. Europejczycy opisali smak umami jako „delikatnie słodko-słony”, „rosołowy” lub „mięsny” – w bliższej nam kuchni daje się go wyczuć w bulionach czy parmezanie. Smak umami często uzyskuje się przez dodanie do żywności glutaminianu sodu. Ten wzmacniacz smaku i zapachu jest powszechnie stosowany w zupach instant, sosach, przyprawach czy konserwach rybnych.

Twoje cele

- Scharakteryzujesz język jako narząd umożliwiający odczuwanie smaku.

- Wyjaśnisz działanie receptorów smaku.

- Określisz związek budowy z funkcją kubków smakowych.

Przeczytaj

Zmysł smaku pojawił się już na wczesnych etapach ewolucji zwierząt. Jest to zdolność do rozróżniania substancji chemicznych za pomocą receptorów (komórek smakowych) znajdujących się w kubkach smakowych. Kubki smakowe, stanowiące narząd zmysłu smaku, zgrupowane są na języku w brodawkach smakowych.

U człowieka różne komórki receptorowe rozróżniają poszczególne smaki: słodki, gorzki, słony i kwaśny, a także umami. Smaki kwaśny, gorzki i mocno słony pełnią funkcję ostrzegawczą, natomiast smaki słodki, lekko słony i umami zachęcają do zjedzenia pokarmu.

W odbieraniu smaku istotny jest także zmysł węchu. Więcej o narządach zmysłu węchu przeczytasz w e-materiale pt. Budowa i znaczenie narządu zmysłu węchu u zwierząt i człowiekaOtwiera się w nowym oknie.

Rodzaje receptorów smaku

Smak rozpoznawany jest dopiero po rozpuszczenia pokarmu w wodzie, zaś w przypadku suchego pożywienia – w ślinie.

Odczuwanie różnych smaków związane jest z ekspresją genów kodujących różne białka receptorowe w poszczególnych rodzajach receptorów. Rozpoznawanie pokarmów odbywa się na zasadzie zintegrowanych wrażeń smakowo-węchowych.

Odczuwany smak

Substancje, na które wrażliwe są receptory

słodki

węglowodany, m.in. cukry proste, dwucukry

słony

kationy potasu i sodu

kwaśny

jony wodoru (powstające przy dysocjacji kwasów organicznych i nieorganicznych)

gorzki

alkaloidy, niektóre sole nieorganiczne

umami

kwas glutaminowy

Wrażliwość na różne smaki, zwłaszcza gorzki i słodki, jest uwarunkowana genetycznie, a więc odmienna u każdego z nas.  Zależy także od temperatury pokarmu (optimum wynosi od 20 do 30°C) i indywidualnych predyspozycji danego człowieka. Receptory smaku zwiększają swoją wrażliwość u kobiet ciężarnych.

Narząd zmysłu smaku – kubki smakowe

Kubek smakowy zawiera kilka komórek receptorowych, które reagują na rozpuszczone w ślinie substancje. W każdym kubku smakowym znajdują się komórki odbierające wszystkie typy smaków, dlatego każdy smak odbierany jest całą powierzchnią języka.

U człowieka kubki smakowe rozmieszczone są na języku, podniebieniu, w nabłonku gardła, w nagłośni oraz w górnej części przełyku. Na języku skupiają się w brodawkach językowych.

Ciekawostka

Niektóre gatunki zwierząt, np. płazy i gady, są zdolne do odczuwania smaku również dzięki receptorom umieszczonym na powierzchni ciała.

Budowa i działanie kubka smakowego

Bodźcami pobudzającymi receptory smakowe są cząsteczki substancji pokarmowych, które wraz ze śliną lub pokarmem płynnym dostają się do kubków smakowych. Błona poszczególnych komórek receptorowych zawiera receptory molekularne rozpoznające konkretne cząsteczki chemiczne wchodzące w skład pokarmu.

Ilustracja interaktywna przedstawia budowę kubka smakowego. Na schemacie jest owalna struktura - to kubek smakowy z wrzecionowatymi małymi elementami - to komórki receptorowe smaku. Obwód kubka smakowego stanowią komórki podporowe. Na obrzeżach kubka smakowego są komórki podstawne. W górnej części dużego owalu są mikrokosmki i por smakowy. W dolnej części są włókna nerwowe w tkance łącznej. Kubek smakowy znajduje się w nabłonku języka. Zbudowany jest on z prostokątnych komórek.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

8

1

Por smakowy

2

Mikrokosmki

3

Nabłonek języka

4

Komórka podporowa

5

Komórka receptorowa smaku

6

Komórka podstawna

7

Włókno nerwowe

8

Tkanka łączna

Budowa kubka smakowego.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Po związaniu tych cząsteczek receptory molekularne uruchamiają kaskadę przekazującą sygnał do zakończeń czuciowych komórek nerwowych. Neurony te tworzą drogę smakową prowadzącą do odpowiednich pól czuciowych kory mózgowej. Kora smakowa człowieka mieści się w płacie ciemieniowym.

Ilustracja interaktywna przedstawia drogi smakowe. W górnej części schematu jest mózg. W części czołowo-ciemieniowej znajduje się kora smakowa (zakręt zaśrodkowy, wyspa). Na ilustracji w mózgu uwzględniono jądro brzuszno-tylno przyśrodkowe przekazujące informacje o smaku. Odchodzą od niego połączenia do jądra pasma samotnego leżącego w rdzeniu przedłużonym. Stamtąd prowadzą dwa nerwy do języka oraz jeden nerw do gardła. Na górnym nerwie dochodzącym do języka w postaci wybrzuszenia z kropką znajduje się zwój nerwu twarzowego (nerwu VII). Na dolnym nerwie zwój nerwu językowo-gardłowego (nerwu IX). Zwój nerwu błędnego (nerwu X) znajduje się na nerwie biegnącym do gardła.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

8

1

Język

2

Gardło

3

Zwój nerwu twarzowego (nerwu VII)

4

Zwój nerwu językowo-gardłowego (nerwu IX)

5

Zwój nerwu błędnego (nerwu X)

6

Jądro pasma samotnego (w rdzeniu przedłużonym)

7

Jądro brzuszno-tylne przyśrodkowe wzgórza

8

Kora smakowa (zakręt zaśrodkowy, wyspa)

Drogi smakowe.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Brodawki językowe

Kubki smakowe na języku zorganizowane są w brodawki językowe – drobne wyniosłości nadające powierzchni języka szorstkość. Brodawki językowe, wyposażone w receptory dotyku i smaku, są wytworami błony śluzowej górnej powierzchni języka. Mają różne kształty. U człowieka występują brodawki nitkowate (stanowią 90 proc. wszystkich brodawek) i stożkowate (bez kubków smakowych, odpowiadają za odczucia dotykowe) oraz grzybowate, liściaste i okolone – wyposażone w kubki smakowe (w brodawkach okolonych rozmieszczone w otaczającym je rowku).

Rozmieszczenie brodawek smakowych na języku.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Brodawki grzybowate

Mają okrągły, grzybkowaty kształt. Każda brodawka zawiera od dwóch do czterech kubków smakowych. Najczęściej występują na bocznych powierzchniach języka.

Brodawki okolone

Brodawki liściaste

Zaburzenia odczuwania smaku

W wyniku działania różnych bodźców zewnętrznych i wewnętrznych może dojść do zniesienia, zwiększenia lub zmniejszenia odczuwania smaku.

- Ageuzja to całkowita utrata smaku na skutek m.in. długotrwałego przyjmowania leków (np. stosowanych w leczeniu padaczki) lub stanów chorobowych.

- Hipogeuzja to stan pogorszenia odbierania wrażeń smakowych. Poważne upośledzenie nie jest związane z całkowitą utratą smaku. Może mieć miejsce na skutek m.in. palenia papierosów i nadużywania alkoholu, infekcji bakteryjnych i wirusowych, niewystarczającej higieny jamy ustnej, nadużywania soli w diecie, czy chorób psychicznych.

- Hipergeuzja to wzmożone odczuwanie smaków. Stan ten najczęściej występuje w ciąży, w przebiegu chorób psychicznych i niedoczynności kory nadnerczy.

Słownik

ageuzja

całkowita utrata smaku

alkaloidy

związki organiczne z heterocyklicznym układem pierścieniowym w cząsteczce, o silnym działaniu farmakologicznym i trującym dla organizmu człowieka, np. morfina, nikotyna, chinina, strychnina

bodziec

w fizjologii – czynnik (fizyczny, chemiczny lub mechaniczny) powodujący uruchomienie kaskady zmian w układzie hormonalnym i nerwowym

dysocjacja

rozkład cząsteczki związku chemicznego lub pierwiastka na cząsteczki prostsze, wolne atomy lub jony

ekspresja genów

zespół procesów odpowiedzialnych za przekształcanie informacji genetycznej zawartej w genie w funkcjonalne białko lub RNA

hipogeuzja

pogorszenie odczuwania smaków

hipergeuzja

wzmożone odczuwanie smaków

kwas glutaminowy

kwas αalfa-aminoglutarowy; aminokwas endogenny; jedyny aminokwas syntetyzowany przez rośliny i zwierzęta bezpośrednio z wolnego amoniaku i kwasu αalfa-ketoglutarowego; występuje w dużych ilościach w białkach oraz w stanie wolnym – szczególnie obficie w tkance mózgowej; stosowany w leczeniu chorób porażających układ nerwowy, np. choroby Heinego–Medina, gruźliczego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, stanów nerwicowych i fizycznego wyczerpania

nagłośnia

fałd błony śluzowej wzmocniony chrząstką, zamykający wejście do krtani ssaków

smak

inaczej zmysł smaku; zdolność rozpoznawania cech pokarmu za pomocą receptorów (komórek) smakowych wrażliwych na substancje chemiczne rozpuszczone w wodzie

Grafika interaktywna

Budowa i funkcje języka

Ilustracja interaktywna ukazuje rozmieszenie brodawek językowych i kubków smakowych na powierzchni języka. Na ilustracji pokazano język z zaznaczoną lokalizacją brodawek oraz ich wyglądem. W przedniej części języka z boku zaznaczono brodawki grzybowate (mają kształt drobnych kulek). Przy środkowej bruździe językowej są brodawki nitkowate. Mają postać krótkich kresek. Brodawki liściaste występują w równoległych fałdach na górno-bocznej, tylnej powierzchni języka. Poszczególne brodawki oddzielone są rowkami. W tylnej części języka są brodawki okolone w postaci kuleczek. Opis. 1. Kubek smakowy. Ilustracja przedstawia budowę kubka smakowego. Na schemacie jest owalna struktura - to kubek smakowy z wrzecionowatymi małymi elementami - to komórki receptorowe smaku. Obwód kubka smakowego stanowią komórki podporowe. Na obrzeżach kubka smakowego są komórki podstawne. W górnej części dużego owalu są mikrokosmki i por smakowy. W dolnej części są włókna nerwowe w tkance łącznej. Kubek smakowy znajduje się w nabłonku języka. Zbudowany jest on z prostokątnych komórek. 2. Brodawki okolone. Na ilustracji brodawka ma kształt kuli. Opis. Mają kulisty kształt. Jest ich jedynie ok. 7-12 na języku. Są zagłębione w błonie śluzowej i otoczone wałem. Pomiędzy brodawką a wałem znajduje się bruzda, do której uchodzą przewody wyprowadzające gruczołów brodawki okolonej, leżących u jej nasady. Są to gruczoły cewkowe wytwarzające wydzielinę surowiczą, która opłukuje bruzdę, oczyszczając ją z resztek pokarmu i złuszczonych komórek nabłonkowych. Funkcja: odbieranie bodźców smakowych, 3. Brodawki grzybowate. Na ilustracji wypukłość przypomina kształtem grzyb. Opis. To uwypuklenia błony śluzowej w formie grzyba. Są rozmieszczone między brodawkami nitkowatymi, głównie w przedniej części języka i na jego brzegach. Mają cienki nabłonek, przez który przeświecają naczynia krwionośne (stąd żywo czerwone zabarwienie tych brodawek). W ich nabłonku, po bokach, występują twory zwane kubkami smakowymi. Funkcje: odbieranie bodźców smakowych, mechaniczna, 4. Brodawki nitkowate. Na ilustracji brodawki mają podłużny kształt. Tworzą główną masę wszystkich brodawek i są rozmieszczone równomiernie na całej powierzchni grzbietowej języka. Mają kształt nitek, najdłuższych w środkowej części języka, gdzie są zwrócone ku tyłowi. W części wierzchołkowej języka komórki nabłonka rogowacieją, dzięki czemu brodawki nitkowate pełnią tu funkcję mechaniczną przy pobieraniu i rozdrabnianiu pokarmu. Funkcja: mechaniczna, 5. Brodawki liściaste. Na ilustracji brodawki mają postać fałdów. Pomiędzy nimi są zagłębienia. Opis. Występują na bocznych brzegach tylnej części języka. Powstają z fałdów błony śluzowej pokrytych nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Między fałdami znajdują się rowki brodawki, do których uchodzą – podobnie jak w wypadku brodawek okolonych – przewody wyprowadzające gruczołów brodawki liściastej. W nabłonku w obrębie rowków występują kubki smakowe. Funkcje: odbieranie bodźców smakowych, mechaniczna

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

1

Kubek smakowy

2

Brodawki okolone

Mają kulisty kształt. Jest ich jedynie ok. 7-12 na języku. Są zagłębione w błonie śluzowej i otoczone wałem. Pomiędzy brodawką a wałem znajduje się bruzda, do której uchodzą przewody wyprowadzające gruczołów brodawki okolonej, leżących u jej nasady. Są to gruczoły cewkowe wytwarzające wydzielinę surowiczą, która opłukuje bruzdę, oczyszczając ją z resztek pokarmu i złuszczonych komórek nabłonkowych.

Funkcja: odbieranie bodźców smakowych

3

Brodawki grzybowate

To uwypuklenia błony śluzowej w formie grzyba. Są rozmieszczone między brodawkami nitkowatymi, głównie w przedniej części języka i na jego brzegach. Mają cienki nabłonek, przez który przeświecają naczynia krwionośne (stąd żywo czerwone zabarwienie tych brodawek). W ich nabłonku, po bokach, występują twory zwane kubkami smakowymi.

Funkcje: odbieranie bodźców smakowych, mechaniczna

4

Brodawki nitkowate

Tworzą główną masę wszystkich brodawek i są rozmieszczone równomiernie na całej powierzchni grzbietowej języka. Mają kształt nitek, najdłuższych w środkowej części języka, gdzie są zwrócone ku tyłowi. W części wierzchołkowej języka komórki nabłonka rogowacieją, dzięki czemu brodawki nitkowate pełnią tu funkcję mechaniczną przy pobieraniu i rozdrabnianiu pokarmu.

Funkcja: mechaniczna

5

Brodawki liściaste

Występują na bocznych brzegach tylnej części języka. Powstają z fałdów błony śluzowej pokrytych nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Między fałdami znajdują się rowki brodawki, do których uchodzą – podobnie jak w wypadku brodawek okolonych – przewody wyprowadzające gruczołów brodawki liściastej. W nabłonku w obrębie rowków występują kubki smakowe.

Funkcje: odbieranie bodźców smakowych, mechaniczna

Rozmieszenie brodawek językowych i kubków smakowych na powierzchni języka.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Język u ssaków pełni wiele funkcji. Jedną z nich jest wytworzenie podciśnienia umożliwiającego ssanie. Na podstawie grafiki interaktywnej uzasadnij stwierdzenie, że język jest także narządem pozwalającym ocenić przydatność pokarmu do spożycia.

Polecenie 2

Zapoznaj się z grafiką interaktywną i wyjaśnij, dlaczego brodawki nitkowate mogą brać udział w obróbce mechanicznej pokarmu.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz miejsca w organizmie człowieka, w których obecne są receptory smaku.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- łuki podniebienne

- wargi

- przełyk

- gardło

- język

- żołądek

- zęby

- nagłośnia

- podniebienie

Ćwiczenie 2

Przyporządkuj odpowiednie związki do odczuwanych dzięki nim smaków.

słodki

kationy sodu i potasuPołączony z: słodki

słony

kwasy organiczne i nieorganicznePołączony z: słony

gorzki

alkaloidyPołączony z: gorzki

kwaśny

cukry proste i złożonePołączony z: kwaśny

umami

aminokwas (kwas glutaminowy)Połączony z: umami

Ćwiczenie 3

Uporządkuj podane niżej struktury, zaczynając od najmniejszej.

- Poziom 1:kubek smakowy

- Poziom 2:brodawka smakowa

- Poziom 3:język

- Poziom 4:receptor smaku

Ćwiczenie 4

Określ, czy podane stwierdzenia są prawdziwe czy fałszywe.

Prawda

Fałsz

Na języku wyróżnia się obszary odpowiedzialne za odczuwanie konkretnych smaków, a różnice we wrażliwości w ich odczuwaniu są znaczące.

Niektóre ryby i płazy są zdolne do odczuwania smaku także przez receptory umieszczone na powierzchni skóry.

W analizie smaku potraw znacznie pomagają receptory węchowe, bo odbierają o wiele więcej bodźców niż receptory smaku.

Ćwiczenie 5

Pod wpływem różnych czynników możliwe jest zniesienie (ageuzja), zmniejszenie (hipogeuzja) lub zwiększenie (hipergeuzja) odczuwania smaku. Przeanalizuj tabelę poniżej i zaznacz, który z nich powoduje hipogeuzję, a który – hipergeuzję.

Czynnik

hipogeuzja

hipergeuzja

Ciąża

Palenie papierosów i alkoholizm

Niewłaściwa higiena jamy ustnej

Choroby psychiczne

Infekcje wirusowe lub bakteryjne

Ćwiczenie 6

Synsepal słodki (Synsepalum dulcificum) jest pochodzącym z Afryki Zachodniej krzewem, którego owoce słyną ze swych „magicznych” właściwości. Zawierają one pewne białko nazywane mirakuliną – które potrafi zmienić kwaśny czy ostry smak potrawy w słodki. (…) Owoce synsepala słodkiego podobne są do jagód lub owoców dzikiej róży – z jednym nasionem wielkości ziarenka kawy. Wystarczy zjeść tylko kilka z nich, a przez kilka godzin potrawy, które mają smak kwaśny, gorzki lub ostry dla nas smakują słodko. (…) Odkryto, że mirakulina wpływa na trzy zupełnie różne sposoby na receptory smaku słodkiego. Przy niskich poziomach kwaśności ta glikoproteina nie ma praktycznie żadnego efektu, lecz rośnie on właśnie wraz ze wzrostem kwaśności podawanej substancji. Dzieje się tak dlatego, że związek ten zmienia swój kształt po wystawieniu na kwasy. Im wyższe ich stężenie – tym bardziej zmienia się kształt. A ponieważ proteiny bardzo silnie łączą się z receptorami na naszym języku, zmiany te zmieniają też sposób, w jaki nasz język reaguje na kwasy (…).

Indeks górny Źródło: geekweek.pl, Odkryto sekret „cudownego owocu”, opublikowano 29.09.2011, g. 11:30. Indeks górny koniecŹródło: geekweek.pl, Odkryto sekret „cudownego owocu”, opublikowano 29.09.2011, g. 11:30.

Zapoznaj się z powyższym tekstem i na jego podstawie wskaż zdania prawdziwe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Im wyższy odczyn pH podanej substancji, tym słodziej ona smakuje pod wpływem działania mirakuliny.

- Zmiana smaku po podaniu mirakuliny zachodzi w wyniku modyfikacji działania receptorów smaku słodkiego w taki sposób, że są one stymulowane przez kwasy.

- Im niższy odczyn pH podanej substancji, tym słodziej ona smakuje pod wpływem działania mirakuliny.

- Zmiana smaku po podaniu mirakuliny jest skutkiem uszkodzenia nerwów czuciowych.

Tabela do ćwiczenia 7

Liczba smaków

5

Liczba kubków smakowych

ok. 10000

Liczba receptorów smakowych w każdym kubku

50–150

Próg wrażliwości na smak słony (NaCl)

0,5 g/dmIndeks górny 33

Czas reakcji na smak słony

ok. 0,3 s

Próg wrażliwości na smak słodki (sacharoza)

4 g/dmIndeks górny 33

Próg wrażliwości na smak kwaśny (HCl)

0,02 g/dmIndeks górny 33

Próg wrażliwości na smak gorzki (chinina)

0,0003 g/dmIndeks górny 33

Czas reakcji na smak gorzki

ok. 1 s

Ćwiczenie 7

W powyższej tabeli podano informacje dotyczące zmysłu smaku u człowieka.

Wyjaśnij, dlaczego próg wrażliwości receptorów na smak gorzki jest kilkanaście tysięcy razy mniejszy niż próg wrażliwości na smak słodki.

Ćwiczenie 8

Wśród alkaloidów znana jest substancja o nazwie kapsaicyna, która odpowiada za ostry, piekący smak papryki chili. Oprócz receptorów smaku działa ona także na nocyceptory rozpoznające i przekazujące sygnały bólowe, co powoduje uczucie pieczenia w jamie ustnej. Kapsaicyna jest dobrze rozpuszczalna w tłuszczach, lecz nie rozpuszcza się w wodzie.

Wyjaśnij, dlaczego chcąc usunąć nieprzyjemne uczucie pieczenia, lepiej popić ostrą potrawę mlekiem niż wodą.

Dla nauczyciela

Autor: Anna Juwan

Przedmiot: biologia

Temat: Lokalizacja, rodzaje i działanie receptorów smaku u człowieka

Grupa docelowa: uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

V. Budowa i fizjologia człowieka.

7. Regulacja nerwowa. Uczeń:

9) przedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

XI. Funkcjonowanie zwierząt.

2. Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

6) Regulacja nerwowa. Uczeń:

l) przedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu,

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii.

Cele operacyjne (językiem ucznia):

- Scharakteryzujesz język jako narząd umożliwiający odczuwanie smaku.

- Wyjaśnisz działanie receptorów smaku.

- Określisz związek budowy z funkcją kubków smakowych.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- z użyciem komputera;

- ćwiczenia interaktywne;

- mapa myśli;

- analiza grafiki interaktywnej;

- gra dydaktyczna.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu;

- arkusze szarego papieru, flamastry, dwustronna taśma klejąca;

- koperty z wydrukowanymi hasłami.

Przebieg lekcji

Faza wstępna:

1. Nauczyciel wyświetla cele zajęć z sekcji „Wprowadzenie”, a następnie wspólnie z uczniami ustala kryteria sukcesu.

2. Wprowadzenie do tematu. Nauczyciel prowadzi pogadankę, zadając pytania:

– Jakie smaki rozróżnia człowiek?

– Czy wiecie, co odpowiada za ich rozpoznawanie?

Faza realizacyjna:

1. Praca z tekstem. Nauczyciel prosi o indywidualne zapoznanie się z treścią w sekcji „Przeczytaj”. Każdy uczestnik zajęć podczas cichego czytania wynotowuje najważniejsze kwestie poruszone w tekście. Następnie wybrani uczniowie odczytują na głos swoje notatki.

2. Mapa myśli. Nauczyciel dzieli uczniów na trzy grupy. Rozdaje im arkusze szarego papieru, flamastry, dwustronną taśmę klejącą oraz koperty z wydrukowanymi hasłami (zob. materiały pomocnicze). Każdy zespół ma za zadanie przygotować na podstawie e-materiału mapę myśli, na której zostaną zawarte informacje dotyczące lokalizacji, rodzajów i działania receptorów smaku u człowieka. Uczniowie samodzielnie dopisują szczegółowe hasła (takie, których nie ma w kopercie). Zespoły kolejno prezentują wyniki swojej pracy. Nauczyciel w razie potrzeby dopowiada informacje lub koryguje błędy.

3. Praca z grafiką interaktywną pt. „Rozmieszenie brodawek językowych i kubków smakowych na powierzchni języka”. Nauczyciel wyświetla grafikę interaktywną i wspólnie z uczniami dokonuje jej analizy. Prosi podopiecznych, by pracując w parach, wymienili rodzaje brodawek występujących na języku i podali, który rodzaj dominuje. Następnie uczniowie konsultują swoje rozwiązania z inną, najbliżej siedzącą parą.

4. Uczniowie w parach analizują treść polecenia nr 2 („Zapoznaj się z grafiką interaktywną i wyjaśnij, dlaczego brodawki nitkowate mogą brać udział w obróbce mechanicznej pokarmu.”), dyskutują, a następnie zapisują wnioski. Wybrane grupy omawiają swoje rozwiązanie i spostrzeżenia na forum klasy.

5. Utrwalenie wiedzy i umiejętności. Nauczyciel dzieli klasę na 4-osobowe grupy. Uczniowie rozwiązują ćwiczenia interaktywne od 1 do 6 z sekcji „Sprawdź się”, od najłatwiejszego do najtrudniejszego. Grupa, która poprawnie rozwiąże zadania jako pierwsza, wygrywa.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel prosi uczniów o rozwinięcie zdań: „Dziś nauczyłem/nauczyłam się…”, „Zrozumiałem/zrozumiałam, że…”, „Zaskoczyło mnie…”, „Dowiedziałem/dowiedziałam się...”.

2. Nauczyciel wyświetla treści zawarte w sekcji „Wprowadzenie” i na ich podstawie dokonuje podsumowania najważniejszych informacji przedstawionych na lekcji. Wyjaśnia także wątpliwości uczniów.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenia nr 7 i 8 z sekcji „Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

- Jane B. Reece i in., „Biologia Campbella”, tłum. K. Stobrawa i in., Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2021.

- „Encyklopedia szkolna. Biologia”, red. Marta Stęplewska, Robert Mitoraj, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006.

Załącznik 1. Hasła do map myśli.

Plik o rozmiarze 74.84 KB w języku polskim

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania grafiki interaktywnej:

- Nauczyciel może wykorzystać grafikę interaktywną do podsumowania lekcji.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela