Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Film edukacyjny

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia rzeźbę głowy, która stoi wśród zarośli. Rzeźba jest pęknięta.

Hermeneutyka filozoficzna Heideggera

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Dlaczego myśl filozoficzną Heideggera uznaje się za jedną z najważniejszych w wieku XX? Sprawił, że hermeneutyka stała się filozofią, a w każdym razie jej pełnoprawnym działem. Niemiecki myśliciel, stwierdził, że rozumienie nie jest sposobem poznawania, lecz bycia - istotą ludzkiej egzystencji. Dla określenia ludzkiego bytu użył słowa Dasein, które na język polski tłumaczy się jako: bycie-tu-oto (czasami jako: jestestwo). Dasein odnosi się do swego bycia, a za jego pośrednictwem – do bycia świata. I na tej relacji, według Heideggera, polega rozumienie. Odnosząc się do innych bytów, człowiek rozumie siebie samego. Odkrywanie sensu czegokolwiek odbywa się w kontekście całości znaczeń, jaką jest świat.

Twoje cele

- Poznasz założenia hermeneutyki filozoficznej Martina Heideggera.

- Zastanowisz się, czy Heideggerowską krytykę „interesowania się” można odnieść do ludzi z twojego otoczenia.

- Sprawdzisz, co według Heideggera nazywa się myśleniem

- Wskażesz założenia koła hermeneutycznego.

Przeczytaj

Dla zainteresowanych

Więcej na temat koncepcji filozoficznych Friedrich Schleiermachera, Wilhelma Diltheya i Edmunda Husserla przeczytasz w materiałach:

- Koło hermeneutyczneOtwiera się w nowym oknie

- Hermeneutyka jako metoda interpretacjiOtwiera się w nowym oknie

- Czym jest fenomenologia?Otwiera się w nowym oknie

Punkt wyjścia Heideggera

Ważny zwrot w historii hermeneutyki dokonał się w pracach Martina Heideggera, w których nabrała ona charakteru filozoficznego. O ile dla Schleiermachera hermeneutyka była nauką o interpretacji, zaś u Diltheya stanowiła metodologiczną podstawę nauk humanistycznych, o tyle u Heideggera stała się ona nieusuwalną częścią jego filozofii, jej działem.

Idąc tropem HusserlowskiejOtwiera się w nowym oknie fenomenologii, Heidegger wykazywał, że kultura europejska przeżywa poważny kryzys. W odróżnieniu od twórcy fenomenologii źródeł tego kryzysu, upatrywał w „zapomnieniu o byciu”, tj. w utracie kontaktu z własnym, specyficznie ludzkim sposobem istnienia.

Ilustracja interaktywna. Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Jest łysiejący, ma krótkie wąsy oraz kwadratową twarz. Ubrany jest w garnitur. Siedzi pośród innych ludzi. Elementy ilustracji interaktywnej: 1. Martin Heidegger (1889—1976) Niemiecki filozof, uważany za jednego z najważniejszych myślicieli XX w. Uprawiał refleksję z pogranicza fenomenologii, egzystencjalizmu i hermeneutyki, ale trudno jednoznacznie przyporządkować go do którejkolwiek z tych tradycji. Wychowywał się w wiejskiej i bardzo religijnej społeczności, co zdaniem komentatorów wywarło duży wpływ na jego późniejszą twórczość filozoficzną. Studiował na uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim, najpierw teologię, którą po dwóch latach porzucił na rzecz filozofii. W tym czasie odrzucił też katolicyzm, twierdząc, że kłóci się z jego filozofią., 2. Od roku 1919 był asystentem Husserla, pozostając pod dużym wpływem jego filozofii; ważną inspiracją były też w tym okresie studia nad Arystotelesem oraz prace Franza Brentany.

W 1928 r., po pięcioletnim okresie nauczania filozofii na uniwersytecie w Marburgu, wrócił do Fryburga Bryzgowijskiego, by przejąć po Husserlu katedrę filozofii. W tym też czasie opublikował swoje najgłośniejsze dzieło Bycie i czas. Przyniosło mu ono światowe uznanie. Cieniem na tej reputacji położył się fakt wstąpienia Heideggera w 1933 r. w szeregi NSDAP, co przyczyniło się do jego nominacji w tym samym roku na rektora uniwersytetu we Fryburgu Bryzgowijskim.

Wprawdzie po roku Heidegger zrzekł się tego tytułu, jednak nigdy nie odciął się wyraźnie od nazistowskiego światopoglądu, a z NSDAP wystąpił dopiero w roku 1945. Po wojnie został objęty programem denazyfikacji uniwersytetów i odsunięty od nauczania. Zakaz cofnięto wprawdzie w roku 1949, ale dyskusje na temat kontrowersyjnej postawy filozofa trwają do dziś., 3. Najważniejsze dzieła Za najważniejsze dzieła Heideggera, oprócz wspomnianego Bycia i czasu, uznaje się: Kant i problem metafizyki (1929), List o humanizmie (1947), Nietzsche (1961), Europejski nihilizm (1967)., 4. Rola języka u Heideggera Martin Heidegger uważany jest za jednego z najtrudniejszych współczesnych filozofów. Wielu jego czytelników, w tym fachowych filozofów, uważa go nawet za w ogóle niezrozumiałego. Inni uważają go za wizjonera. Trudność w czytaniu Heideggera, oprócz zawiłości jego stylu, bierze się także z jego szczególnego stosunku do języka. Uważa on, że w słowach, których na co dzień używamy jako narzędzia komunikacji, obecna jest wiedza wielu pokoleń używających ich przed nami. Dlatego wnikliwa analiza etymologicznego znaczenia słów, a także eksperymenty z różnymi ich możliwymi znaczeniami i połączeniami stały się jednym z głównych narzędzi pracy Heideggera. Uważał on przy tym, że starogrecki i niemiecki posiadają szczególną głębię, predestynując te języki do filozofowania.

Dobrym przykładem są Heideggerowskie analizy pojęcia prawda − aby przybliżyć się do pełni jego sensu, filozof badał starogrecki odpowiednik tego słowa − aletheia. Zazwyczaj automatycznie przekładamy je jako "prawda". Tymczasem dosłownie oznacza ono ’nieprzesłonięcie’. Lethe oznacza przesłonę, zasłanianie, zaś przedrostek a- oznacza w greckim negację. Analizy Heideggera doprowadzają do wniosku, że pierwotne doświadczenie człowieka jest takie, iż prawda na temat bytu jest przed nim przesłonięta, ukryta i musi się on do niej niejako przebić w wysiłku poznawczym i na ten właśnie wysiłek wskazuje pojęcie aletheia.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

Wyjściowym pytaniem Heideggera stało się pytanie o bycie: co to znaczy być? Poszukując odpowiedzi, ustalił, że podstawowym wymiarem tego bycia jest zjawisko rozumienia. Człowiek jest istotą rozumiejącą i pojęcie fenomenu rozumienia jest sposobem na odsłonięcie specyfiki bycia ludzkiego. Z tego powodu hermeneutyka lokuje się w centrum filozofii Heideggera. Jednocześnie zaczyna się także rozwijać jako teoria przezwyciężenia kryzysu kultury.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Rozumienie jako sposób bycia

Często podkreśla się, że istotą zwrotu dokonanego przez Heideggera było odejście od centralnej roli epistemologii na rzecz ontologii. Jeżeli bowiem wcześniejsi autorzy uważali, że pytania dotyczące poprawnej interpretacji i rozumienia lokują się raczej w obszarze teorii poznania, to w twórczości autora Bycia i czasu nabrały one sensu ontologicznego. Odpowiedzi na te pytania stanowią bowiem jednocześnie odpowiedzi na pytanie o specyfikę jestestwa ludzkiego, a sama hermeneutyka stała się sposobem analizy bycia ludzkiego.

Martin Heidegger

Bycie i czas

Jestestwu jednak w sposób równie pierwotny przysługuje (jako konstytutywny moment rozumienia egzystencji) rozumienie bytu wszelkiego bytu odmiennego od jestestwa. Stąd […] prymat jestestwa jako ontyczno-ontologicznego warunku możliwości wszelkich ontologii.

Źródło: Martin Heidegger, Bycie i czas, tłum. B. Baran.

Nie jest tak, jak sądzono dotychczas, że człowiek niejako najpierw jest, a potem rozumie (myśli, poznaje, docieka), lecz że do istoty egzystencji człowieka fundamentalnie należy już jakieś rozumienie. W efekcie wszelka ontologia, wiedza o świecie, o bycie poprzedzona jest przez to, iż człowiek jakoś już świat rozumie. Zanim więc powiemy, że coś jest takie a takie, to już wcześniej jest w nas jakieś rozumienie bycia, świata, jakieś nastawienie poznawcze − my sami po prostu jesteśmy tym nastawieniem poznawczym − ja jestem tym, jak rozumiem świat. I to właśnie nastawienie bada hermeneutyka.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Zasadnicze odkrycie Heideggera na polu hermeneutyki sprowadza się więc do twierdzenia, że rozumienie nie jest sposobem poznawania, lecz bycia. Dla określenia ludzkiego bytu Heidegger użył słowa Dasein, które na język polski tłumaczy się często jako: bycie-tu-oto (czasem zaś jako jestestwo lub przytomność). Rysem swoistym dla sposobu bycia tego Dasein jest to, że odnosi się ono do swego bycia, a za jego pośrednictwem – do bycia świata. Tę relację odnoszenia Heidegger nazwał rozumieniem.

Gruntowność namysłu Heideggera cofnęła go w pewnym sensie na pozycję Arystotelesowską. Od czasów Heideggera znowu możemy mówić o rozumieniu świata przyrodniczego, gdyż sposób odnoszenia się Dasein do innych bytów jest jego sposobem samorozumienia. Chodzi o to, że rozumienie, które Dasein już posiada, zawsze poprzedza jakiekolwiek poznanie naukowe. Stąd hermeneutyka filozoficzna stanowi ugruntowanie nie tylko pod humanistykę, lecz w ogóle pod wszelkie ludzkie odnoszenie się do świata, które jest zawsze rozumiejące. Właśnie dlatego Heidegger odniósł się krytycznie do stanowiska Diltheya. Filozofia i nauki humanistyczne nie mogą w ustalaniu własnej metody poznawania wzorować się na poznaniu naukowym. Filozofia uprawia namysł gruntowny, który jest źródłowy w stosunku do relacji podmiot–przedmiot, charakterystycznej dla poznania naukowego. Rozumienie dopiero funduje tę relację. Jestestwo, bycie ludzkie, zawsze jest, ze swej istoty, pytaniem o sens, jest rozumieniem − dlatego wszelkie pytanie ufundowane jest w tym pytaniu wyjściowym, odsyła nas do niego. W swoich dociekaniach Heidegger usiłował odsłonić strukturę tego źródłowego zapytywania.

Prestruktura rozumienia

Jednym z podstawowych aspektów tej struktury jest, według niemieckiego filozofa, prestruktura rozumienia. Jeżeli rozumienie stanowi cechę konstytutywną bycia Dasein, to znaczy, że każdy akt poznawczy, akt rozumienia, jest poprzedzony przez jakieś rozumienie, a więc przez prestrukturę rozumienia.

Koncepcja prestruktury rozumienia zakłada, że prze(d)sąd jest pojęciem pozytywnym, jest bowiem warunkiem rozumienia. Wynika to z czasowości bycia Dasein, to znaczy, że zawsze patrzymy z perspektywy jakiegoś punktu w czasie. Prestruktura rozumienia zawiera możliwości rozumienia danych tekstów czy przejawów życia duchowego. Jest to zbiór naszych założeń („uprzedzeń”), za pomocą których rozumiemy i postrzegamy świat. Wzorcowym przykładem uświadomienia istnienia tej prestruktury w każdym rozumieniu jest Heideggerowska analiza Krytyki czystego rozumu Kanta. Heidegger odkrył w dokonanej przez Kanta krytyce „dogmatycznej” metafizyki równie dogmatyczną ideę metafizyki skończoności, która miała potwierdzić (usprawiedliwić) Kantowskie analizy ontologiczne.

Zdaniem Heideggera, prestruktura rozumienia jest nieusuwalna, jest niezbędnym elementem każdego rozumienia. Możemy ją sobie co najwyżej uświadomić. W ten sposób Heidegger krytykował wiarę Husserla i innych filozofów w czyste, bezzałożeniowe poznanie rzeczywistości.

Interesowność rozumienia

Heidegger zwrócił uwagę, że rozumienie jest w pewnym sensie zawsze dla mnie. Dasein jest sobie wprawdzie ontycznie najbliższe, ale ontologicznie najdalsze. Oznacza to, że nie ma nic bliższego mnie samemu niż ja sam (na tę bliskość wskazuje słowo „ontycznie” − blisko bytu). Natomiast, żeby siebie zrozumieć, zrozumieć swój byt (gr. onto – byt, logos – rozumieć), muszę poza siebie wyjść. Świat jest dla mnie lustrem, muszę więc najpierw zrozumieć cały świat. Właśnie dlatego jestem sobie ontologicznie najdalszy, bo Dasein rozumie siebie poprzez rzeczy. Rozumienie siebie i posiadanie świata jako systemu odniesień (jako lustra), którego centrum stanowi Dasein, to dla Heideggera dwa aspekty tego samego problemu. Zatem świat rzeczy, który nas otacza, stanowi moment struktury ontologicznej samego Dasein, a nie coś wobec niego zewnętrznego. Dasein jest już zawsze pomiędzy rzeczami i owo „pomiędzy” jest zawsze częścią jego samorozumienia. Dlatego zanim coś stanie się przedmiotem naszego badania, zanim w ogóle stanie przed nami jako przedmiot, musi nas najpierw obchodzić, to znaczy odnosić się jakoś do naszego przedrozumienia.

Zdaniem Heideggera, coś zyskuje sens (tj. zostaje zrozumiane), gdy zostaje włączone w całość znaczeń (świat), bądź układ odniesień wyznaczających zakres tego, co już jest zrozumiałe dla Dasein. Oznacza to, że nasze zainteresowanie badawcze jest częścią większego koła hermeneutycznego, w którym Dasein chce poprzez rzeczy zrozumieć samo siebie. Rozumienie zawsze zwraca się przede wszystkim ku rzeczom. Problem rozumienia drugiego człowieka wyrasta z problemu rozumienia rzeczy (narzędzi) – inny człowiek pojawia się w moim świecie, np. jako użytkownik produktu mojej pracy. Rozumienie to zatem następujący proces:

Schemat. Lista elementów: Nazwa kategorii: DASEINElementy należące do kategorii DASEINNazwa kategorii: (TEKST RZECZ)Elementy należące do kategorii (TEKST RZECZ)Nazwa kategorii: RZECZElementy należące do kategorii RZECZNazwa kategorii: DASEINKoniec elementów należących do kategorii RZECZKoniec elementów należących do kategorii (TEKST RZECZ)Koniec elementów należących do kategorii DASEIN

Relacja tekst–rzecz pokazuje, że człowiek zwraca się ku rzeczom zazwyczaj za pośrednictwem tekstów i wypowiedzi innych ludzi.

Problem rozumienia

Rozumienie jako problem, jako pytanie żywo nas obchodzące, pojawia się, zdaniem Heideggera, w momencie doświadczenia oporu przejrzystości. Na przykład kiedy jakaś rzecz przestaje być poręczna, psuje się, dopiero wtedy pojawia się w naszym polu widzenia i to właśnie, dlatego że stała się problematyczna. Podobnie z rozumieniem innych ludzi. Dopiero poczucie nieprzejrzystości ujawnia problem rozumienia. Kiedy ktoś robi lub mówi coś, co nam „nie pasuje”, zaczynamy się zastanawiać, dociekać, o co chodzi – w ten sposób napotykamy problem rozumienia.

Jak więc w ogóle możliwe jest rozumienie, jeżeli nie można wyjść poza przedrozumienie? Heidegger wykazuje, że właśnie ujawnienie przedrozumienia pozwala na zrozumienie inności. Wymagana jest tu jedynie otwartość na pogląd wyrażony w czyimś tekście, ale otwartość ta osiągana jest jedynie dzięki świadomemu przyswojeniu sobie własnych wstępnych mniemań i uprzedzeń.

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Komentując to odkrycie Heideggera, Gadamer pisał:

Hans-Georg Gadamer

Prawda i metoda

Kto chce zrozumieć jakiś tekst, jest raczej gotów na przyjęcie tego, co tekst ów ma mu do powiedzenia. Dlatego hermeneutycznie wykształcona świadomość musi już z góry być wrażliwa na inność tekstu. Taka wrażliwość jednakże nie zakłada ani „neutralności” wobec swoich mniemań, ani tym bardziej ich wymazania, lecz zawiera świadome przyswojenie sobie własnych wstępnych mniemań i uprzedzeń. Trzeba wychodzić od własnych antycypacji, by tekst zaprezentował swoją inność i by mógł zyskać możliwość wygrania prawdy swojej treści wobec czyjegoś wstępnego mniemania.

Źródło: Hans-Georg Gadamer, Prawda i metoda, tłum. B. Baran.

Zdaniem XX-wiecznych hermeneutów, na świat zawsze patrzymy przez nasze „indywidualne okulary”, nie możemy ich zdjąć. Pierwszym krokiem rozumienia, warunkiem uchwycenia inności tekstu, wypowiedzi drugiej osoby jest uświadomienie sobie naszych własnych założeń, naszych antycypacji.

Kwestia rozumienia w drugiej fazie twórczości Heideggera

Po roku 1930 Heidegger zmienił sposób ujmowania Dasein. O ile wcześniej analizował jego wewnętrzne struktury, o tyle później skoncentrował się na doświadczeniu bycia. Miało to wpływ na jego koncepcję rozumienia, które teraz stało się sposobem ujawniania czy odsłaniania się bycia w Dasein, pojmowanym jako otwartość na to bycie.

Z tej perspektywy źródłem kryzysu kultury okazało się „upadanie w codzienność”, „przesłonięcie bycia”, a więc brak otwarcia na samo bycie, co oznacza brak rozumienia. Heidegger wyróżnił właściwe myślenie, będące otwarciem się na bycie, i myślenie niepełne, niemyślące. W myśleniu właściwym ujmujemy specyfikę naszego bycia, a więc to, że stale się nam ono wymyka − jednak ujmując to wymykanie, jesteśmy najbardziej sobą, czyli rozumieniem:

Martin Heidegger

Co zwie się myśleniem?

Jesteśmy w ogóle sobą i tymi, którymi jesteśmy, tylko wskazując na wymykające się. Wskazywanie to jest naszą istotą. Jesteśmy − wskazując na wymykające się. Jako tam wskazujący, jest człowiek wskazującym.

Źródło: Martin Heidegger, Co zwie się myśleniem?, tłum. J. Mizera.

Słownik

byt

(prasł. bytъ – byt) podstawowa, najogólniejsza kategoria filozoficzna, oznaczająca wszystko to, co istnieje, czyli: wszystkie rzeczy w ogóle lub każdą poszczególną rzecz wyróżnioną ze względu na właściwe jej cechy

epistemologia

(gr. episteme – wiedza, logos – nauka) dziedzina filozofii zajmująca się poznaniem i jego granicami

egzystencja

(łac. existere: ex – na zewnątrz, sistere – stać, znajdować się) istnienie kogoś lub czegoś; materialne warunki czyjegoś życia; w egzystencjalizmie: swoisty sposób istnienia właściwy tylko człowiekowi

fenomenologia

(gr. phainómenon – to, co się zjawia, pokazuje, logos – słowo, nauka) kierunek filozoficzny postulujący poznanie empiryczne i ścisły opis zjawisk bezpośrednio danych; też: metoda badawcza w różnych naukach wyrosła z tego kierunku

metodologia

(gr. methodos – badanie, logos — nauka, słowo) nauka o metodach badań naukowych stosowanych w danej dziedzinie wiedzy

ontologia

(gr. on, ontos – byt, logos — słowo, nauka) dział filozofii zajmujący się bytem, czyli tym, co jest

ontyczny

inaczej: bytowy; dotyczący samego bytu, odnoszący się do niego, związany z istotą czegoś; pod wpływem Heideggera: określenie odnoszące się do bytów konkretnych

Prezentacja multimedialna

Polecenie 1

Zapoznaj się z prezentacją. Odpowiedz na pytanie, jak to się dzieje, według Heideggera, że człowiek współczesny jeszcze nie myśli o tym, co istotne, a jednocześnie o tym jednak myśli?

Uzupełnij

Slajd-1

Slajd-2

Slajd-3

Slajd-4

Slajd-5

Slajd-6

Slajd-7

Slajd-8

Slajd-9

Slajd-10

Slajd-11

Slajd-12

Slajd-13

Slajd-14

Slajd-15

- Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:07

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Martin Heidegger

Co zwie się myśleniem? (fragment)

- Pixahive, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:09

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Czym jest to, co najbardziej daje do myślenia? Gdzie ukazuje się w naszej najbardziej wymagającej przemyślenia epoce?

- Pixabay, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:30

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

To, co najbardziej daje do myślenia, ukazuje się w tym, że jeszcze nie myślimy. Wciąż jeszcze nie, chociaż stan świata coraz bardziej wymaga przemyślenia. Wydaje się, że proces ten wymaga raczej, by człowiek działał, zamiast przemawiać na konferencjach i kongresach i poruszać się przy tym wśród samych tylko wyobrażeń o tym, co powinno być i jak trzeba by to robić. Zatem brakowałoby raczej działania niż myślenia.

- Pixabay, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:08

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

A jednak − może właśnie dotychczasowy człowiek od stuleci już zbyt wiele działał, a za mało myślał?

- Pixabay, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:14

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Jak wszelako może ktoś dzisiaj sądzić, że jeszcze nie myślimy, skoro wszędzie przecież żywe i coraz żywsze jest zainteresowanie filozofią i każdy chce wiedzieć, co może mieć z filozofii?

- Christopher Michel, CC 2.0, Wikimedia Commons

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:25

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Filozofowie to właściwi myśliciele. Tak się nazywają, ponieważ to głównie w filozofii rozwija się właściwe myślenie. Nikt nie zaprzeczy, że utrzymuje się dziś zainteresowanie filozofią. Czy jednak dziś istnieje jeszcze coś, czym człowiek by się nie interesował w sposób, w jaki człowiek dzisiejszy rozumie "interesowanie się"?

- Pixabay, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:25

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Inter-esse znaczy: być pochłoniętym sprawami, stać w środku sprawy i trwać przy niej. Tylko, że dziś dla zainteresowania ważne jest jedynie coś interesującego. Jest to coś, co pozwala już w następnym momencie na obojętność i oderwanie przez coś innego, co nas równie mało obejdzie jak owo poprzednie. […]

- Pixnio, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:22

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

To, że jeszcze nie myślimy, wcale jednak nie polega tylko na tym, że człowiek nie zwrócił się jeszcze wystarczająco ku temu, co z siebie chciałoby być przemyślane. To, że jeszcze nie myślimy, pochodzi raczej stąd, że samo to do-myślenia odwraca się od człowieka, a nawet dawno już pozostaje odwrócone.

- Mona Abo-Abda, CC-SA 4.0, Wikimedia Commons

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:22

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Natychmiast będziemy chcieli wiedzieć, kiedy i w jaki sposób zaszło domniemane tutaj odwrócenie. Od razu, i to jeszcze usilniej, będziemy pytać, w jaki sposób możemy się dowiedzieć o takim zdarzeniu. Pytania tego rodzaju mnożą się, gdy o tym, co najbardziej wymaga przemyślenia, będziemy nawet twierdzić:

- Pixabay, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

01:01

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

To, co właściwie daje nam do myślenia, nie odwróciło się od człowieka w jakimś historycznie datowalnym czasie, lecz to, co do-myślenia, od dawna utrzymuje się w takim odwróceniu. Odwrócenie wszakże wydarza się jedynie tam, gdzie już dokonało się zwrócenie. Jeśli coś najbardziej wymagającego przemyślenia utrzymuje się w odwróceniu, to dzieje się to tylko wewnątrz jego zwrócenia, tzn. tak, że to coś już dało do myślenia. To do-myślenia przypisało się już − przy całym odwróceniu − istocie człowieka. Dlatego człowiek naszych dziejów nieustannie myślał już w sposób istotny. Pomyślał nawet to, co najgłębsze. Myśleniu temu pozostaje powierzone owo do-myślenia, ale w osobliwy sposób. Otóż myślenie dotychczasowe zupełnie nie przemyśliwuje tego, że − i w jaki sposób − to, co do-myślenia, wymyka się przy tym.

- Pixabay, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:28

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

O czym my jednak mówimy? Czy to, co powiedziane, nie jest jedynie łańcuchem pustych stwierdzeń? Gdzie są dowody? Czy ma to jeszcze coś wspólnego z nauką? Dobrze będzie, jeśli możliwie najdłużej wytrwamy w takim dystansie do powiedzianego. Tylko tak bowiem utrzymujemy odległość niezbędną do rozbiegu, z którego komuś może uda się skok w myślenie tego, co najbardziej wymaga przemyślenia.

- Hippopx, CC0

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

02:31

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

To prawda, że to, co dotychczas powiedzieliśmy, i całe dalsze rozważanie nie ma nic wspólnego z nauką, zwłaszcza gdyby rozważanie to miało być myśleniem. Racja tego stanu rzeczy tkwi w tym, że nauka nie myśli. Nie myśli, bo wskutek swojego podejścia i swoich środków pomocniczych myśleć nie może − myśleć tak jak myśliciel. To, że nauka nie może myśleć − nie jest brakiem, ale zaletą. Tylko ona zapewnia nauce możliwość wkroczenia w każdorazowy obszar przedmiotowy i osiedlenia się w nim stosownie do sposobu badań. Nauka nie myśli. Dla potocznego wyobrażenia jest to twierdzenie gorszące. Nie odbierajmy temu twierdzeniu jego gorszącego charakteru nawet wtedy, gdy uzupełnimy je tezą, że nauka, jak każde postępowanie człowieka, jest zdana na myślenie. Odniesienie nauki do myślenia bowiem będzie tylko wtedy rzetelne i płodne, gdy przepaść, jaka istnieje między nauką a myśleniem, zostanie uwidoczniona, i to jako nieprzebyta. Od nauki do myślenia nie prowadzi żaden most, lecz tylko skok. Tam, dokąd on nas przenosi, jest nie tylko druga strona, lecz zupełnie inna miejscowość. Tego, co ona otwiera, nie da się dowieść, jeśli "dowodzić" znaczy: na podstawie reguł wnioskowania wyprowadzać z odpowiednich założeń twierdzenia o jakimś stanie rzeczy. Kto chce dowieść i mieć dowiedzione coś, co jest otwierane tylko wtedy, gdy samo z siebie się pojawia i zarazem skrywa, ten bynajmniej nie wydaje sądów według wyższej i ściślejszej miary wiedzy. On jedynie liczy według pewnej miary, i to nieadekwatnej. Temu bowiem, co się w ten tylko sposób przejawia, że się zjawia w samoskrywaniu, odpowiadamy jedynie przez to, że na to wskazujemy i sami siebie przy tym tak nastawiamy, aby temu, co się ukazuje, pozwolić na przejawienie się we własnej nieskrytości. To proste wskazywanie jest podstawowym rysem myślenia, drogą ku temu, co przedtem i potem daje człowiekowi do myślenia. Dowieść − tzn. wyprowadzić z odpowiednich założeń − można wszystko. Ale wwieść − wskazaniem otworzyć drogę nadejściu − można tylko niewiele, a to niewiele jeszcze rzadko. […]

- Pxhere, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:38

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

To, co się wymyka w opisany sposób, wprawdzie odsuwa się od nas, ale przez to właśnie pociąga nas za sobą i nas na swój sposób przyciąga. To, co się wymyka, wydaje się całkiem nieobecne. Ale ten pozór łudzi. To, co się wymyka − wyistacza się, w taki mianowicie sposób, że nas przyciąga, niezależnie od tego, czy to − natychmiast bądź w ogóle − zauważamy, czy też nie. Co nas przyciąga, poświadczyło już swe nadejście. Kiedy dostaniemy się w ciąg wymykania się, ciągniemy ku temu, co nas przyciąga, gdy się wymyka.

- Pxhere, CC0

Nagranie dźwiękowe lekcji.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:53

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Gdy przyciągani w ten sposób, ciągniemy ku temu, co nas przyciąga, wtedy także nasza istota jest już naznaczona, mianowicie owym "ciągniemy ku…". Naznaczeni w ten sposób, sami wskazujemy na wymykające się. Jesteśmy w ogóle sobą i tymi, którymi jesteśmy, tylko wskazując na wymykające się. Wskazywanie to jest naszą istotą. Jesteśmy − wskazując na wymykające się. Jako tam wskazujący, jest człowiek wskazującym. Nie jest on wpierw człowiekiem, a potem dodatkowo jeszcze i może okazjonalnie wskazującym, lecz: wciągany w coś wymykającego się, ciągnąc ku temu i wraz z tym wskazując na wymknięcie się, człowiek dopiero jest człowiekiem. Jego istota polega na byciu takim wskazującym.

- Źródło: Martin Heidegger, Co zwie się myśleniem? (fragment), tłum. J. Mizera.

Polecenie 2

Zbadaj, co twoja rodzina lub twoi znajomi mają na myśli, używając słowa „interesować się”. Czy krytyka „interesowania się” przedstawiona przez Heideggera stosuje się do nich? Odpowiedź uzasadnij.

Uzupełnij

Film edukacyjny

Polecenie 1

Zapoznaj się z treścią wykładu dr. Piotra Marciszuka, a następnie wyjaśnij, jak rozumiesz twierdzenie Nietzschego, że świat jest nieodłączny od jego rozumienia.

Uzupełnij

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem "O hermeneutyce".

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D14JOfdLCOtwiera się w nowym oknie

Film edukacyjny. O hermeneutyce.

Wykłada dr Piotr Marciszuk.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem "O hermeneutyce".

Ćwiczenie 1

Uzupełnij tekst w ten sposób, by przedstawiał przełom w filozofii, którego dokonał Heidegger.

Heidegger przeformułował koncepcję    . Przede wszystkim chciał zmienić     jej badań. Uznał, że rzeczywistość     jest tylko czymś, co istnieje –    . Przedmiotem metafizyki może być tylko    , które rozumie swoje bycie. Takim byciem jest    . Innymi słowy, przedmiotem metafizyki dla Heideggera jest    . Sposób bycia człowieka staje się     jego bycia. Heidegger dokonał więc przesuniecie rozumienia z płaszczyzny     do sfery    .

poznawczej     rozumieniem     psychologicznej     przedmiot     podręcznością     człowiek     ontologii     ontologicznej     podmiotu     bycie     odbiciem     osoba     metafizyki     przedmiot transcendentny        Dasein  egzystencjalnej        Menschen  zwyczajną codziennością     żywych organizmów     warunki

Polecenie 2

Odpowiedz na pytanie, co to znaczy, że człowiek jest projektem?

Uzupełnij

Ćwiczenie 2

Zaznacz poprawne zakończenia zdań. Zdaniem Heideggera koło hermeneutyczne zawiera w sobie założenia takie, jak...

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- podmiot, który chce zrozumieć, podchodzi do procesu rozumienia z pewnymi uprzedzeniami.

- tekst wpływa na podmiot a podmioty wpływa na tekst.

- tekst kształtuje podstawową wiedzę podmiotu poprzez tworzenie interpretacji.

- interpretacja wynika ze stosunku całości do części.

- założenie, że podmiot interpretuje treść lub inny podmiot.

Praca domowa

Napisz esej filozoficzny, w którym wyjdziesz od stwierdzenia Heideggera, że nauka nie myśli i w ten sposób zrekonstruujesz poglądy niemieckiego filozofa.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Ewa Orlewicz

Przedmiot: Filozofia

Temat: Hermeneutyka filozoficzna Heideggera

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

II. Elementy historii filozofii.

11. Fenomenologia. Uczeń:

1) wyjaśnia, na czym polega metoda fenomenologiczna oraz dokonuje opisu fenomenologicznego wybranych fenomenów;

12. Egzystencjalizm. Uczeń:

4) charakteryzuje jeden z następujących kierunków filozofii XX wieku: filozofia życia, hermeneutyka, personalizm, filozofia dialogu;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji.

Cele operacyjne. Uczeń:

- wymienia założenia hermeneutyki filozoficznej Martina Heideggera;

- podejmuje refleksję na temat myślenia i „interesowania się” współczesnego człowieka;

- dokonuje analizy i interpretacji tekstu Martina Heideggera;

- wyjaśnia, czym jest koło hermeneutyczne Martina Heideggera.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja;

- film;

- esej filozoficzny;

- prezentacja multimedialna ;

- praca z tekstem.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Przygotowanie do zajęć. Nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał: „Hermeneutyka filozoficzna Heideggera” ze wskazaniem na zawarty w nim tekst źródłowy. Uczniowie przygotowują się do omówienia tekstu, szukając informacji na temat kontekstu biograficznego i historyczno-filozoficznego. Wybrane osoby mogą zebrać potrzebne wiadomości do wstępnego rozpoznania tekstu. W czasie lekcji będą pełniły rolę ekspertów lub liderów grup zadaniowych.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel, po zalogowaniu się na platformie, wyświetla na tablicy interaktywnej lub za pomocą rzutnika temat lekcji oraz jej cele. Określa wiążące dla uczniów kryteria sukcesu.

2. Krótka rozmowa wprowadzająca w temat lekcji: Dlaczego myśl filozoficzną Heideggera uznaje się za jedną z najważniejszych w wieku XX?

Faza realizacyjna:

1. Mapa myśli. Nauczyciel zapisuje na tablicy hasło związane z tematem zajęć: Hermeneutyka filozoficzna Heideggera. Uczniowie podają najważniejsze ich zdaniem założenia hermeneutyki Heideggera, a wyznaczony moderator zapisuje je na tablicy w formie mapy myśli/pojęć, której centralnym punktem jest zapisany problem. Po zapisaniu propozycji uczniowie samodzielnie je weryfikują. Następnie nauczyciel uzupełnia wypowiedzi uczniów, jeśli jest to konieczne.

2. Praca z multimedium. Nauczyciel wyświetla na tablicy interaktywnej materiał z sekcji „Prezentacja multimedialna”. Uczniowie po zapoznaniu się z nim dzielą się na grupy i przygotowują odpowiedzi na pytania:

— grupa 1: polecenie 1 – Jak to się dzieje, według Heideggera, że człowiek współczesny jeszcze nie myśli o tym, co istotne, a jednocześnie o tym jednak myśli?

— grupa 2: polecenie 2 (z modyfikacją) – Zbadajcie, co uczniowie w twojej klasie mają na myśli, używając słowa „interesować się”. Czy krytyka „interesowania się” przedstawiona przez Heideggera stosuje się do nich? Uzasadnijcie swoją odpowiedź.

Po upływie ustalonego wcześniej czasu przedstawiciel wskazanej (lub zgłaszającej się na ochotnika) grupy prezentuje propozycje odpowiedzi, a pozostali uczniowie ustosunkowują się do nich lub je uzupełniają. Nauczyciel czuwa nad prawidłowym przebiegiem zadania, udzielając uczniom informacji zwrotnej.

3. Praca z drugim multimedium. Uczniowie zapoznają się z materiałem w sekcji „Film edukacyjny”. Każdy uczeń pracuje indywidualnie, samodzielnie przygotowując odpowiedzi do poleceń i ćwiczeń. Po wyznaczonym przez nauczyciela czasie wybrani lub chętni uczniowie odczytują swoje propozycje. Nauczyciel komentuje rozwiązania uczniów.

4. Jako podsumowanie fazy realizacyjnej każdy uczeń ma za zadanie napisać notatkę syntetyzującą, w której wyjaśni, czym jest koło hermeneutyczne Martina Heideggera. Po wykonaniu zadania uczniowie odcztują swoje notatki, a nauczyciel udziela im informacji zwrotnej.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel ponownie wyświetla pytanie otwarte z e-materiału, a uczniowie ponownie na nie odpowiadają, zapisując swoje wnioski. Nauczyciel wybiera najciekawsze odpowiedzi, porównuje je z poprzednimi i prosi ich autorów o komentarz.

2. Wszyscy uczniowie podsumowują zajęcia, zwracając uwagę na nabyte umiejętności.

Praca domowa:

1. Napisz esej filozoficzny, w którym wyjdziesz od stwierdzenia Heideggera, że nauka nie myśli i w ten sposób zrekonstruujesz poglądy niemieckiego filozofa.

Materiały pomocnicze:

- Dybel P., Oblicza hermeneutyki, Kraków 2012.

- Henel Ł., Lekcja filozofii. Od Sokratesa do Heideggera..., Kraków 2009.

- Przyłębski A., Hermeneutyka: od sztuki interpretacji do teorii i filozofii rozumienia, Poznań 2019.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

- Uczniowie mogą wykorzystać medium w sekcji „Prezentacja multimedialna” jako inspirację do przygotowania własnej prezentacji multimedialnej.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Film edukacyjny

Dla nauczyciela