Spis treści

Panowanie Aleksandra Wielkiego

Vangelis Moustakas, „Pomnik Aleksandra Wielkiego”, 1974 r., Saloniki, Grecja, online-skills, CC BY 3.0

Źródło: Vangelis Moustakas, Pomnik Aleksandra Wielkiego, 1974, Rzeźba, Saloniki, Grecja, dostępny w internecie: https://stock.adobe.com/pl/images/night-view-of-the-statue-of-alexander-the-great-in-thessaloniki-greece/245016062 [dostęp 3.10.2022], licencja: CC BY 3.0.

Ważne daty

338 r. p.n.e. – bitwa pod Cheroneą, zwycięstwo Filipa II nad Atenami i Tebami.

337 r. p.n.e. – powstanie Związku Korynckiego.

336 r. p.n.e. – śmierć Filipa II Macedońskiego.

334 r. p.n.e. – początek wyprawy przeciw Persom, bitwa nad rzeką Granikos.

333 r. p.n.e. – bitwa pod Issos.

331 r. p.n.e. – bitwa pod Gaugamelą.

326 r. p.n.e. – bitwa nad rzeką Hydaspes.

323 r. p.n.e. – śmierć Aleksandra Macedońskiego.

Nauczysz się

- Umiejscawiać w czasie okres panowania Aleksandra Wielkiego.

- Wskazywać na mapie zasięg imperium Aleksandra.

- Opowiadać o znaczeniu podbojów Aleksandra Wielkiego dla późniejszych dziejów Europy.

- Wyjaśniać specyfikę kultury hellenistycznej.

Panowanie Filipa Macedońskiego

Macedonia od VII wieku p.n.e. rządzona była przez dynastię Argeadów. Państwo to, choć kulturowo zbliżone do greckich miast-państw, było jednak traktowane z rezerwą przez Hellenów. Do IV wieku p.n.e. nie odgrywało również istotnej roli. Zdecydowany wzrost znaczenia Argeadów nastąpił za panowania Filipa II, który objął władzę nad krajem po nieudanych rządach swojego zmarłego brata Perdikkasa III. Filip rozpoczął swoje rządy od gruntownej reformy armii. Wzorując się na rozwiązaniach greckich, wprowadził m.in. falangę macedońską. Charakterystycznym uzbrojeniem piechurów w ramach szyku była 5-metrowa włócznia - sarissa, dłuższa od tych, które wcześniej stosowali w falandze Grecy. Macedońska odmiana szyku była bardziej mobilna. Falangę osłaniali również lekkozbrojni piechurzy – peltaści, wyposażeni w krótkie oszczepy, którymi rzucali w przeciwnika. Z rozkazu Filipa rozwijano także technikę budowy machin oblężniczych oraz flotę. Po tak zasadniczych zmianach w armii, Filip był gotowy do podboju Hellady.

Edmund Ollier, „Falanga macedońska”, 1882 r., ilustracja z: „Cassell's illustrated universal history”, s. 469, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Edmund Ollier, Falanga macedońska, 1882, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Macedonian_phalanx.jpg [dostęp 13.04.2021], domena publiczna. Skan z książki, wersja elektroniczna: https://archive.org/details/cassellsillustr02olligoog/page/n491/mode/1up.

Gunnar Bach Pedersen (fotograf), Rzeźba głowy Filipa II, króla Macedonii, ok. 336 r. p.n.e., Gliptoteka Ny Carlsberg, Kopenhaga, Dania, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Gunnar Bach-Pedersen, Popiersie Filipa II, króla Macedonii, 336, Rzeźba, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Filip_II_Macedonia.jpg [dostęp 13.03.2021], domena publiczna.

Władca Macedonii znał dobrze obyczaje Greków i ich taktykę wojenną, ponieważ przez kilka lat był zakładnikiem w Tebach. Posiadając odpowiednią wiedzę, wszedł w strategiczny sojusz z Tesalią, podporządkował sobie Trację i wkrótce zaczął zagrażać najsilniejszym greckim miastom-państwom. Rosnące niebezpieczeństwo spowodowało, że Ateny i Teby zawarły sojusz przeciwko Filipowi. Do najważniejszego starcia doszło w 338 r p.n.e. pod Cheroneą. Władca Macedonii pokonał Tebańczyków i Ateńczyków i stał się hegemonem Hellady.

Falanga macedońska, online-skills, CC BY 3.0; opracowano na podstawie: Macedonian phalanx, 1984 r., ilustracja z May, Elmer; Stadler, Gerald; Votaw, John; Griess, Thomas, „Ancient and Medieval Warfare: The History of the Strategies, Tactics, and Leadership of Classical Warfare”, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: online-skills, Falanga macedońska, 1984, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Makedonische_phalanx.png [dostęp 13.04.2021], domena publiczna. opracowano na podstawie: Macedonian phalanx, 1984 r., ilustracja z May, Elmer; Stadler, Gerald; Votaw, John; Griess, Thomas, „Ancient and Medieval Warfare: The History of the Strategies, Tactics, and Leadership of Classical Warfare.

Filip zwołał przedstawicieli państw greckich do Koryntu i powołał symmachię zwaną Związkiem Korynckim, której odtąd przewodzić miał on sam. Członkowie związku podjęli również decyzję o zorganizowaniu wyprawy przeciw Persom. Jej oficjalnym powodem miało być pomszczenie zniszczenia Aten przez Kserksesa podczas wojen perskich. W rzeczywistości jednak, plan podboju imperium perskiego stanowił bardziej wyraz wielkich ambicji króla Macedonii niż wspólnej woli sprzysiężonych państw greckich. Ostatecznie Filip Macedoński zginął w zamachu na krótko przed rozpoczęciem kampanii.

Podboje Aleksandra

Syn Filipa, Aleksander objął panowanie w wieku 20 lat, otoczony dworem i dowódcami swojego ojca. Od najmłodszych lat był jednak starannie przygotowywany do objęcia rządów, swoją edukację zawdzięczał m.in. sprowadzonemu do Pelli Arystotelesowi. Początek wyprawy przeciw Persom miał miejsce dwa lata po śmierci Filipa w 334 r. p.n.e. Podczas tych dwóch lat Aleksander potwierdził swoje prawo do panowania i kierowania Związkiem Korynckim. Stłumił także bunt Tebańczyków i dla przykładu doszczętnie zniszczył miasto.

Charles de Brun, „Bitwa pod Granikiem”, 1665 r., Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Charles de Brun, Bitwa pod Granikiem, 1665, Olej na płótnie, Luwr, Paryż, Francja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charles_Le_Brun,_Le_Passage_du_Granique,_1665.png [dostęp 13.04.2021], domena publiczna.

W początkowym etapie wyprawy wojska Aleksandra opanowały zachód Azji Mniejszej po zwycięskim starciu nad rzeką Granikos (334 r. p.n.e.). Podczas bitwy nieobecny był król perski Dariusz III, który dopiero w 333 r. p.n.e. wyruszył z Babilonu. Na jesieni do spotkania obu władców doszło pod Issos, gdzie armia perska, wspomagana siłami greckich najemników, miała z początku zdecydowaną przewagę. Wówczas Aleksander, wraz z oddziałem hetajrów (doborowej jazdy) podjął próbę bezpośredniego ataku na samego Dariusza, co zmusiło perskiego władcę do ucieczki z pola bitwy. Wywołane w ten sposób zamieszanie spowodowało odwrót armii perskiej i doprowadziło do zwycięstwa Macedończyków.

Jan Bruegel Starszy, „Bitwa pod Issos” (detal), 1602 r., Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Jan Bruegel Starszy, Bitwa pod Issos, 1602, Olej na płótnie, Luwr, Paryż, Francja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:0_La_Bataille_d%27Issus_-_Jan_Brueghel_l%27Ancien_(d%C3%A9tail).JPG [dostęp 13.04.2021], domena publiczna.

Mozaika pod tytułem „Bitwa pod Issos przedstawiająca starcie Aleksandra z Dariuszem, odnaleziona w 1831 roku podczas wykopalisk w Pompejach. Stanowi prawdopodobnie rzymską kopię obrazu Filoksenosa z Eretrii, który w czasach hellenistycznych przedstawił spotkanie dwóch władców na polu bitwy. Ilustracja interaktywna przedstawia uszkodzoną mozaikę nieznanego autora pod tytułem „Starcie Aleksandra z Dariuszem”. Z lewej strony dzieła obecny jest Aleksander jadący konno w kierunku Dariusza III. Aleksander został przedstawiony jako młody mężczyzna o długich brązowych włosach i bokobrodach, ubrany jest w srebrną zbroję z czerwonymi akcentami. Dariusz został sportretowany jako mężczyzna w podeszłym wieku, ubrany jest w złoty hełm, brązową koszulę. Dariusz siedzi na rydwanie i wydaje rozkazy swoim żołnierzom. Na polu bitwy leżą zwłoki poległych żołnierzy. W tle ukazane jest drzewo bez liści. Dodatkowo na ilustracji zostały umieszczone interaktywne warstwy. Pierwsza z nich: Aleksander Macedoński. Aleksander Macedoński razem z oddziałem hetajrów dokonuje szarży w kierunku rydwanu Dariusza. Władca został przedstawiony w pancerzu, ozdobionym głową Gorgony. Detal przedstawia zbliżenie na twarz i ciało Aleksandra Wielkiego. Kolejna interaktywna warstwa to: Dariusz III. Król perski Dariusz, ukazany został na rydwanie, który dokonuje gwałtownego zwrotu. Władca spogląda w kierunku Aleksandra i ginących żołnierzy perskich, którzy starają się bronić Dariusza. Detal przedstawia zbliżenie na twarz Dariusza III. Mężczyzna sprawia wrażenie przerażonego, gestykuluje dłońmi i wskazuje kierunek ataku wojskom. Następna warstwa brzmi: Drzewo bez liści, w interpretacji badaczy wskazuje na porę roku, w której stoczono bitwę. Stąd wniosek, że na mozaice przedstawiono bitwę pod Issos, która miała miejsce w listopadzie 333 roku p.n.e. Detal przedstawia widok na suche drzewo pozbawione liści. Ostatnią interaktywną warstwą jest: Na mozaice przedstawiono dynamiczny zwrot kwadrygi Dariusza. Za postacią Dariusza widzimy woźnicę, który wykonuje ryzykowny manewr.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Mozaika pod tytułem „Bitwa pod Issos” przedstawiająca starcie Aleksandra z Dariuszem, odnaleziona w 1831 roku podczas wykopalisk w Pompejach. Stanowi prawdopodobnie rzymską kopię obrazu Filoksenosa z Eretrii, który w czasach hellenistycznych przedstawił spotkanie dwóch władców na polu bitwy. Pierwotny obraz został wykonany na zlecenie Kasandra, jednego z diadochów. Mozaika ma prawie trzy metry szerokości i ponad pięć metrów długości, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0

Źródło: Magrippa, Mozaika pod tytułem „Bitwa pod Issos” przedstawiająca starcie Aleksandra z Dariuszem, Mozaika, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexandermosaic.jpg [dostęp 1.02.2022], licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Uzasadnij w krótkiej notatce celowość zamieszczenia na pancerzu Aleksandra Wielkiego głowy Gorgony.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

Polecenie 2

Odpowiedz na pytanie, skąd badacze mozaiki wysnuli wniosek, że ukazuje ona batalię pod Issos?

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

Polecenie 3

Na podstawie multimedium dokonaj krótkiego opisu przebiegu końcowego etapu bitwy pod Issos.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

Następnie Aleksander podążył na południe, zajmując Tyr oraz Egipt, będący wcześniej perską satrapią. Wówczas założył także pierwszą z wielu Aleksandrii, nadając miastu swoje imię. Aleksandria w Egipcie miała stać się w późniejszych wiekach jednym z najważniejszych ośrodków hellenistycznej kultury, głównie za sprawą założonej tam później słynnej biblioteki.

Do kolejnego wielkiego starcia dwóch armii doszło w roku 331 p.n.e. pod Gaugamelą, gdzie Aleksander jeszcze raz był górą, ponownie zmuszając króla Dariusza do ucieczki. Zwycięzca nie podążył od razu za uciekającym perskim władcą. Najpierw wojska Aleksandra zajęły kolejno ośrodki – Babilon, Suzę i Persepolis. Dopiero potem syn Filipa udał się do wschodnich satrapii w poszukiwaniu Dariusza. Zanim go odnalazł, wielki król Persji został zdradzony i zabity przez jednego ze swoich poddanych.

Giovanni Antonio Pellegrini, „Aleksander i ciało Dariusza”, 1708 r., Muzeum Kunstpalast, Düsseldorf, Niemcy, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Giovanni Antonio Pellegrini, Aleksander i ciało Dariusza, 1708, Olej na płótnie, Muzeum Kunstpalast, Düsseldorf, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Giovanni_Antonio_Pellegrini_-_Alexander_at_the_Corpse_of_the_Dead_Darius_-_Google_Art_Project.jpg [dostęp 13.04.2021], domena publiczna.

Najważniejsze bitwy Aleksandra Macedońskiego z Persami

Mapa interaktywna przedstawiająca pola bitew Aleksandra Macedońskiego z Persami. Na mapie w formie graficznej i tekstowej zaprezentowane zostały tereny Europy oraz Azji, które zostały podbite przez Aleksandra Macedońskiego. Mapa zawiera także zwięzły opis sytuacji poszczególnych bitew. Lądy ukazane w środku mapy są pomarańczowe, pozostałe zaznaczono na szaro. Morza, podpisane niebieskimi literami, są białe. Miasta oraz tereny są podpisane pogrubioną czcionką, a trasy zaznaczone strzałkami oraz okrągłymi znacznikami. Po prawej stronie znajdują się interaktywne pola tekstowe: „Bitwa pod Cheroneą”, po naciśnięciu pojawia się opis: w drugiej połowie IV wieku p.n.e. władca Macedonii Filip wszedł w strategiczny sojusz z Tesalią, podporządkował sobie Trację i wkrótce zaczął zagrażać najsilniejszym greckim miastom-państwom. Ateny i Teby zawarły sojusz w walce z Filipem. Do najważniejszego starcia doszło w 338 r p.n.e. pod Cheroneą. Król Macedonii pokonał Tebańczyków i Ateńczyków i stał się hegemonem Hellady. Kolejnym interaktywnym polem jest: „Bitwa pod Granikiem”, po jego naciśnięciu pojawia się opis: W początkowym etapie wyprawy przeciw Persom wojska Aleksandra opanowały zachód Azji Mniejszej po zwycięskim starciu nad rzeką Granikos (334 p.n.e.). Podczas bitwy nieobecny był król perski Dariusz III, który dopiero w 333 r. p.n.e. wyruszył z Babilonu. Kolejnym interaktywnym polem jest: „Bitwa pod Issos”, po jego naciśnięciu pojawia się następujący opis: na jesieni 333 r. p.n.e. do spotkania obu władców doszło pod Issos, gdzie armia perska, wspomagana siłami greckich najemników, miała z początku zdecydowaną przewagę. Wówczas Aleksander, wraz z oddziałem hetajrów (doborowej jazdy) podjął próbę bezpośredniego ataku na samego Dariusza, co zmusiło perskiego władcę do ucieczki z pola bitwy. Wywołane w ten sposób zamieszanie spowodowało odwrót armii perskiej i doprowadziło do zwycięstwa Macedończyków. Następnym interaktywnym polem jest: „Bitwa pod Gaugamelą”, po jego naciśnięciu pojawia się opis: W październiku 331 roku doszło do starcia armii Aleksandra Wielkiego z wojskami Dariusza III. Według wielu źródeł armia Aleksandra Macedońskiego dysponowała 47000 żołnierzami, zaś armia Dariusza III była ponad cztery razy większa, liczyła około 200000 żołnierzy. Armia Aleksandra Macedońskiego zdołała osłabić perską jazdę, a następnie piechotę. W wyniku zamieszania i druzgocącej porażki wojsk perskich Dariusz kolejny raz uciekł z pola bitwy. Ostatnim interaktywnym polem jest: „Bitwa pod Nikają”, po jego naciśnięciu pojawia się opis: Wojsko Aleksandra dotarło do Pendżabu, gdzie nad rzeką Hydaspes w roku 326 p.n.e. pokonano tamtejszego władcę Porosa. Pokonany król miał uciekać przed Macedończykami na słoniu. Bitwa nad Hydaspesem stanowiła wspaniałe taktyczne zwycięstwo Aleksandra.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Najważniejsze bitwy Aleksandra Macedońskiego z Persami, online-skills. CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Najważniejsze bitwy Aleksandra Macedońskiego z Persami, Ilustracja, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 4

Odpowiedz na pytanie, gdzie i kiedy rozegrała się bitwa, w której władca Macedonii Filip pokonał Ateńczyków.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż odpowiedź

Polecenie 5

Wypisz, które obszary Aleksander Macedoński zdołał opanować przed ostatecznym pokonaniem i śmiercią Dariusza III.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż odpowiedź

Polecenie 6

Odpowiedz na pytanie, podczas jakiej bitwy spotkali się osobiście królowie Aleksander Wielki i Dariusz?

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż odpowiedź

Wielkie imperium Aleksandra

Po wojnie z Dariuszem III, Aleksander był władcą Macedonii, Hellady, Egiptu i obszarów dawnego imperium Achemenidów. Do sprawnego zarządzania tak wielkim obszarem potrzeba było odważnych decyzji politycznych. Król nie bał się czynić śmiałych gestów - przyjmował obyczaje swoich nowych poddanych, dopuścił do orientalizacji ceremoniału. Włączał również irańskich żołnierzy do swoich oddziałów. Z czasem wśród otoczenia władcy zaczęły pojawiać się głosy krytyki i sprzeciwu. Aleksander poślubił nawet Roksanę, córkę jednego ze wschodnich magnatów. Jednocześnie planował dalszy pochód na wschód, do Indii. Wojsko dotarło do Pendżabu, gdzie nad rzeką Hydaspes w roku 326 p.n.e. pokonano tamtejszego władcę Porosa. Pokonany król miał uciekać przed Macedończykami na słoniu. Bitwa nad Hydaspesem stanowiła wspaniałe taktyczne zwycięstwo Aleksandra.

PHGCOM (fotograf), Moneta przedstawiająca Aleksandra Wielkiego i króla Porosa na słoniu, ok. 322 r. p.n.e., wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: PHGCOM, Moneta przedstawiająca Aleksandra Wielkiego i króla Porosa na słoniu, Moneta, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander_the_Great_fighting_King_Porus.jpg [dostęp 13.04.2021], domena publiczna.

Niedługo później, w okolicach rzeki Bjas, żołnierze odmówili królowi dalszego marszu, zmuszając go do powrotu do Suzy. Okres podbojów na wschodzie zakończył się w roku 324 p.n.e., lecz Aleksander planował już kolejne kampanie, tym razem na zachód od Macedonii i Hellady. Do wyprawy jednak nigdy nie doszło – wielki zdobywca nagle zachorował i zmarł w 323 r. p.n.e. Do dziś nie jest jasne, co stanowiło przyczynę śmierci.

Popiersie umierającego Aleksandra Wielkiego, II w. p.n.e., Narodowe Muzeum Azerbejdżanu, Baku, Azerbejdżan, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0

Źródło: Urek Meniashvili, Popiersie umierającego Aleksandra Wielkiego, Rzeźba, Narodowe Muzeum Azerbejdżanu, Baku, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dying_Alexander.jpg [dostęp 13.04.2021], licencja: CC BY-SA 3.0.

Następcy Aleksandra i kultura hellenistyczna

Po śmierci Aleksandra rozpoczął się okres walki o sukcesję pomiędzy jego dowódcami, określanymi w historii jako diadochowie. W wyniku rywalizacji wielkie imperium rozpadło się, a w jego miejscu powstały nowe monarchie, zwane hellenistycznymi. Egipt opanował Ptolemeusz z rodu Lagidów (tę monarchię określa się także państwem Ptolemeuszy). Macedonia rządzona była odtąd przez Antygonidów (od imienia dowódcy Antygonosa), natomiast dawna Persja przez Seleukidów (od Seleukosa). Funkcjonujące na tych obszarach greckie miasta-państwa stały się zależne od rządów dziedzicznych dynastii. W ten sposób rozpoczął się czas, nazywany w historii okresem hellenistycznym. W wyniku podbojów Aleksandra, kultura grecka zbliżyła się z cywilizacjami Wschodu (synkretyzm kulturowy), Egipt i Persja zaczęły przyjmować greckie wzorce. W hellenistycznych państwach zaczął dominować jeden język grecki w uproszczonym, wspólnym dialekcie (z greckiego: koinē). Wpływowe ośrodki, takie jak Aleksandria i Pergamon z wielkimi bibliotekami, skupiały twórców nauki i sztuki. Rozwijały się badania nad literaturą (początki filologii jako nauki), studia filozoficzne, pojawili się pisarze eksperymentujący i tworzący nowe gatunki oraz nowe formy wyrazu w sztuce. Bogatą i różnorodną kulturę tego okresu określamy mianem kultury hellenistycznej. Za kres czasów hellenistycznych powszechnie uznaje się podporządkowanie Egiptu przez Rzym, co nastąpiło w roku 30 p.n.e.

Podsumowanie życia Aleksandra Wielkiego – film

Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: „Film przedstawiający podsumowanie życia Aleksandra Wielkiego”.

Polecenie 7

Wyjaśnij, jakie były najważniejsze przyczyny sukcesów militarnych Aleksandra Macedońskiego?

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż odpowiedź

Polecenie 8

Podaj wymienione w materiale filmowym możliwe przyczyny śmierci Aleksandra Wielkiego.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż odpowiedź

Polecenie 9

Sporządź krótką notatkę dotyczącą losów syna Aleksandra Wielkiego oraz baktryjskiej księżniczki Roksany – Aleksandra IV.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż odpowiedź

Podsumowanie

Postać Aleksandra Wielkiego inspirowała i rozbudzała wyobraźnię ludzi we wszystkich późniejszych epokach. Ten młody następca tronu w ciągu kilkunastu lat swoich rządów dokonał czegoś, co nie udało się nikomu wcześniej i nikomu po nim. Jako dowódca podbił niemal cały znany dotąd świat na wschód od Hellady. Wśród sobie współczesnych i potomnych zasłużył nie tylko na pamięć i uwielbienie. Połączył on Zachód ze Wschodem, trwale wpłynął na rozwój i szerzenie kultury greckiej, doczekał się również ubóstwienia. Odtąd zawsze już wymieniany będzie wśród najwybitniejszych dowódców i władców w historii świata.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zdecyduj, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.

PRAWDA

FAŁSZ

Przenieś element.W bitwie pod Cheroneą wojska Filipa II poniosły porażkę w walce z Atenami i Tebami

Przenieś element.Filip II dokonał udanej wyprawy przeciw królowi perskiemu Dariuszowi III

Przenieś element.Sarissa to długa włócznia, wykorzystywana przez macedońskich piechurów

Przenieś element.Filip II zreformował armię i stosował szyk bojowy zwany falangą macedońską

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Do miejsc walk Macedończyków przyporządkuj odpowiednie daty.

Issos

338 r. p.n.e.Połączony z: Issos

Granikos

333 r. p.n.e.Połączony z: Granikos

Gaugamela

331 r. p.n.e.Połączony z: Gaugamela

Cheronea

334 r. p.n.e.Połączony z: Cheronea

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Do ilustracji dobierz odpowiedni podpis.

Falanga macedońska

Peltasta

Hetajrowie

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Zaznacz prawidłową odpowiedź. Hetajrowie to określenie:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Ciężkozbrojnych piechurów

- Lekkozbrojnych piechurów

- Doborowej jazdy

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Zaznacz prawidłową odpowiedź. Nauczycielem Aleksandra Wielkiego był:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Platon

- Arystoteles

- Sokrates

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Zdecyduj, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.

PRAWDA

FAŁSZ

Przenieś element.W bitwie nad rzeką Hydaspes Macedończycy ponieśli klęskę

Przenieś element.Aleksander zginął pchnięty nożem przez jednego ze swoich dowódców

Przenieś element.Aleksander poślubił księżniczkę baktryjską Roksanę

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Połącz opisy wydarzeń, z bitwą, której dotyczą. Cytowane fragmenty pochodzą z „Żywotów sławnych mężów” Plutarcha (Plutarch z Cheronei, „Żywoty sławnych mężów”, tłumaczenie: Tadeusz Sinko, Wrocław 1955).

„Zaraz też zorientował się Poros, że to sam Aleksander przeszedł już na drugą stronę. Ruszył zatem przeciw niemu z całą swą armią, pozostawiając nieliczne oddziały na brzegu celem przeszkadzania Macedończykom w przeprawie.”

Bitwa pod HydaspesemPołączony z: „Zaraz też zorientował się Poros, że to sam Aleksander przeszedł już na drugą stronę. Ruszył zatem przeciw niemu z całą swą armią, pozostawiając nieliczne oddziały na brzegu celem przeszkadzania Macedończykom w przeprawie.”

„Brał też [Aleksander] udział w bitwie (…) przeciw wojskom helleńskim i pierwszy — jak podają — uderzył w tzw. święty hufiec tebański (…). Wszystko to zyskiwało mu, jak było widać, niezwykłą miłość ze strony ojca, który cieszył się nawet, że Macedończycy nazywają Aleksandra królem, a jego samego — wodzem.”

Bitwa pod CheroneąPołączony z: „Brał też [Aleksander] udział w bitwie (…) przeciw wojskom helleńskim i pierwszy — jak podają — uderzył w tzw. święty hufiec tebański (…). Wszystko to zyskiwało mu, jak było widać, niezwykłą miłość ze strony ojca, który cieszył się nawet, że Macedończycy nazywają Aleksandra królem, a jego samego — wodzem.”

„Tymczasem Aleksander, skoro tylko opanował całą część kraju aż do Eufratu, ruszył bezzwłocznie przeciw Dariuszowi, który także szedł już na jego spotkanie, prowadząc z sobą milionową armię (…) i przyszło między nimi do wielkiej bitwy (…).”

Bitwa pod GaugameląPołączony z: „Tymczasem Aleksander, skoro tylko opanował całą część kraju aż do Eufratu, ruszył bezzwłocznie przeciw Dariuszowi, który także szedł już na jego spotkanie, prowadząc z sobą milionową armię (…) i przyszło między nimi do wielkiej bitwy (…).”

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Uzasadnij wybór, jakiego dokonałeś w ćwiczeniu 7. Jakie informacje w tekście źródłowym pomogły Ci prawidłowo rozpoznać wydarzenia z poprzedniego ćwiczenia?

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 9

Uszereguj chronologicznie poniższe wydarzenia, związane z panowaniem Filipa II i Aleksandra.

1. Poziom 1:Śmierć Filipa II

2. Poziom 2:Utworzenie Związku Korynckiego

3. Poziom 3:Zajęcie Egiptu przez Aleksandra

4. Poziom 4:Bitwa nad rzeką Hydaspes

5. Poziom 5:Śmierć Aleksandra

6. Poziom 6:Początek wyprawy przeciw Persom

7. Poziom 7:Bitwa pod Cheroneą

8. Poziom 8:Śmierć Dariusza III

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 10

Przyporządkuj postać historyczną do opisu.

Ptolemeusz I

Ostatni władca Persji z dynastii AchemenidówPołączony z: Ptolemeusz I

Filip II

Król Macedonii, ojciec AleksandraPołączony z: Filip II

Dariusz III

Władca indyjski, pokonany przez Aleksandra nad rzeką HydaspesPołączony z: Dariusz III

Poros

Jeden z dowódców Aleksandra, po jego śmierci zaczął panować w EgipciePołączony z: Poros

Arystoteles

Wybitny filozof grecki, uczeń Platona, nauczyciel Aleksandra MacedońskiegoPołączony z: Arystoteles

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Na XVI-wiecznej ilustracji przedstawiono tzw. „trzech bohaterów pogańskich”. Ułóż puzzle i rozpoznaj przedstawione postaci. Wytłumacz, dlaczego akurat te trzy osoby były w późniejszych wiekach razem przedstawiane i wspominane?

Na XVI-wiecznej ilustracji przedstawiono tzw. „trzech bohaterów pogańskich”. Ułóż puzzle i rozpoznaj przedstawione postaci. Wytłumacz, dlaczego akurat te trzy osoby były w późniejszych wiekach razem przedstawiane i wspominane?

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Słownik pojęć

Aleksandria

miasto założone przez Aleksandra w 332 r. p.n.e. lub (według niektórych badaczy) rozbudowana na jego rozkaz osada egipska, której nadał swoje imię. W czasach hellenistycznych stanowiła jeden z najważniejszych ośrodków kultury, głównie za sprawą słynnej Biblioteki Aleksandryjskiej. Dziś drugie po Kairze największe miasto w Egipcie.

Antygonos I

jeden z diadochów, dowódców Aleksandra; założyciel dynastii Antygonidów, która w czasach hellenistycznych rządziła Macedonią.

Moneta Antygonosa I, pomiędzy 306–270 r. p.n.e., forumancientcoins.com, CC BY 3.0

Źródło: Moneta Antygonosa I, 306, Moneta, dostępny w internecie: https://www.forumancientcoins.com/catalog/roman-and-greek-coins.asp?param=71048q00.jpg&vpar=552&zpg=82417&fld=https://www.forumancientcoins.com/Coins2/ [dostęp 15.04.2021], licencja: CC BY 3.0.

Arystoteles

wybitny filozof grecki, uczeń Platona, założyciel szkoły filozoficznej o nazwie Lykejon. Został sprowadzony do Pelli, gdzie stał się nauczycielem młodego Aleksandra.

Lyspios, „Popiersie Arystotelesa”, pomiędzy 390–300 r. p.n.e., Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, CC BY-SA 2.5

Źródło: Lyspios, Eric Gaba, Popiersie Arystotelesa, 390, Rzeźba, Luwr, Paryż, Francja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aristoteles_Louvre.jpg [dostęp 15.04.2021], licencja: CC BY-SA 2.5.

Dariusz III

ostatni władca Persji z dynastii Achemenidów. Został zabity po bitwie pod Gaugamelą przez Bessosa, satrapę Baktrii. Chcąc połączyć rody Achemenidów i Argeadów, Aleksander poślubił jego córkę.

Magrippa (fotograf), Mozaika przedstawiająca starcie Aleksandra z Dariuszem (detal), Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0

Źródło: Magrippa, Mozaika przedstawiająca starcie Aleksandra z Dariuszem, Mozaika, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexandermosaic.jpg [dostęp 16.04.2021], licencja: CC BY-SA 3.0.

Diadochowie

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa diadochowie, które w języku greckim brzmi: diadokchos.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Wymowa słowa diadochowie w języku greckim, online-skills, CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Wymowa słowa diadochowie w języku greckim, licencja: CC BY 3.0.

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa diadochowie, które w języku greckim brzmi: diadokchos.

(z greckiego:  δdeltaιiotaάδdeltaοomicronχchiοomicronς, ὁ; diādochos – następca), najbliżsi i najważniejsi dowódcy Aleksandra, po jego śmierci rozpoczęli rywalizację o podbite ziemie, którą określa się „wojną diadochów”.

Falanga macedońska

ulepszony przez Filipa II szyk bojowy, stosowany przez macedońską piechotę, wzorowany na sposobie walki Greków.

Falanga macedońska, online-skills, CC BY 3.0; opracowano na podstawie: Macedonian phalanx, 1984 r., ilustracja z May, Elmer; Stadler, Gerald; Votaw, John; Griess, Thomas, „Ancient and Medieval Warfare: The History of the Strategies, Tactics, and Leadership of Classical Warfare”, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: online-skills, Falanga macedońska, 1984, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Makedonische_phalanx.png [dostęp 13.04.2021], domena publiczna. opracowano na podstawie: Macedonian phalanx, 1984 r., ilustracja z May, Elmer; Stadler, Gerald; Votaw, John; Griess, Thomas, „Ancient and Medieval Warfare: The History of the Strategies, Tactics, and Leadership of Classical Warfare.

Filip II

król Macedonii, wybitny strateg, któremu udało się podporządkować greckie miasta-państwa; założyciel Związku Korynckiego, ojciec Aleksandra. Zginął w wyniku zamachu, z ręki jednego z gwardzistów.

Gunnar Bach Pedersen (fotograf), Rzeźba głowy Filipa II, króla Macedonii, ok. 336 r. p.n.e., Gliptoteka Ny Carlsberg, Kopenhaga, Dania, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Gunnar Bach-Pedersen, Popiersie Filipa II, króla Macedonii, 336, Rzeźba, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Filip_II_Macedonia.jpg [dostęp 13.03.2021], domena publiczna.

Hetajrowie

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa hetajrowie, które w języku greckim brzmi: hetajros.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Wymowa słowa hetajrowie w języku greckim, online-skills, CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Wymowa słowa hetajrowie w języku greckim, licencja: CC BY 3.0.

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa hetajrowie, które w języku greckim brzmi: hetajros.

(z greckiego:  ἑτtauαalfaῖρrhoοomicronς ὁ; hetaīros – towarzysz, przyjaciel) doborowa jazda macedońska, stanowiąca przyboczny oddział władcy i dowodzona przez niego.

August Pertryl, „Hetajrowie podczas szarży”, 1913 r., ilustracja z: Marshall Monroe Kirkman, „History of Alexander the Great”, 1913 r., s. 107, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Marshall Monroe Kirkman, August Pertryl, Hetajrowie podczas szarży, 1913, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Companions_of_Alexander_the_Great.jpg [dostęp 16.04.2021], domena publiczna. ilustracja z: Marshall Monroe Kirkman, „History of Alexander the Great”, 1913 r., s. 107.

Peltaści

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa peltaści, które w języku greckim brzmi: peltastes.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Wymowa słowa peltaści w języku greckim, online-skills, CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Wymowa słowa peltaści w języku greckim, licencja: CC BY 3.0.

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa peltaści, które w języku greckim brzmi: peltastes.

(z greckiego:  πpiεepsilonλlambdaτtauαalfaσsigmaτtauής, ὁ; peltastēs) lekkozbrojna piechota grecka, posługująca się krótkimi oszczepami, rzucanymi z dystansu. Charakterystyczna dla wojsk greckich, stosowana także w armii macedońskiej.

Poros

władca indyjski, który stanął do walki z Aleksandrem nad rzeką Hydaspes i poniósł klęskę. W armii Porosa wykorzystywane były słonie bojowe.

PHGCOM (fotograf), Moneta przedstawiająca Aleksandra Wielkiego i króla Porosa na słoniu, ok. 322 r. p.n.e., wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: PHGCOM, Moneta przedstawiająca Aleksandra Wielkiego i króla Porosa na słoniu, Moneta, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander_the_Great_fighting_King_Porus.jpg [dostęp 13.04.2021], domena publiczna.

Ptolemeusz I

jeden z diadochów, dowódców Aleksandra. Po śmierci Aleksandra on i jego potomkowie rządzili Egiptem. Okres rządów dynastii zakończył się wraz ze śmiercią słynnej Kleopatry VII w 30 r. p.n.e., kiedy Egipt opanowali Rzymianie.

Marie-Lan Nguyen (fotograf), „Popiersie Ptolemeusza I”, pomiędzy 300–282 r. p.n.e., Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Marie-Lan Nguyen, Popiersie Ptolemeusza I, 300, Rzeźba, Luwr, Paryż, Francja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ptolemy_I_Soter_Louvre_Ma849.jpg [dostęp 16.04.2021], domena publiczna.

Sarissa

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa sarissa, które w języku łacińskim brzmi: sarissa.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Wymowa słowa sarissa w języku łacińskim, online-skills, CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Wymowa słowa sarissa w języku łacińskim, licencja: CC BY 3.0.

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa sarissa, które w języku łacińskim brzmi: sarissa.

(z greckiego: σsigmaάρrhoιiotaσsigmaαalfa, ἡ; sārisa, łacińskie: sarissa) charakterystyczna długa włócznia, wyposażenie hoplitów w falandze macedońskiej. Była dłuższa od włóczni stosowanych wcześniej w falandze Greków.

Satrapia

okręg administracyjny w imperium perskim doby Achemenidów.

Seleukos

jeden z diadochów, dowódców Aleksandra; założyciel dynastii Seleukidów, którzy po śmierci Aleksandra rządzili na ziemiach dawnej Persji.

Massimo Finizio (fotograf), Popiersie Seleukosa, po 281 r. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, wikimedia.org, CC BY-SA 2.0

Źródło: Massimo Finizio, Popiersie Seleukosa, Rzeźba, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seleuco_I_Nicatore.JPG [dostęp 16.04.2021], licencja: CC BY-SA 2.0.

Symmachia

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa symmachia, które w języku greckim brzmi: symmachija.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PEZXVY9zm

Wymowa słowa symmachia w języku greckim, online-skills, CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Wymowa słowa symmachia w języku greckim, licencja: CC BY 3.0.

Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa symmachia, które w języku greckim brzmi: symmachija.

(z greckiego: σsigmaυupsilonμmuμmuαalfaχchiίαalfa, ἡ; symmachīa - przymierze wojskowe, sojusz, związek), związek zbrojny greckich miast-państw (porównaj: Związek Morski, Związek Koryncki).

Związek Koryncki

zbrojny sojusz greckich miast-państw z Macedonią, rządzoną przez Filipa II, utworzony w 337 r. p.n.e. po przegranej przez Greków bitwie pod Cheroneą. Najważniejszym celem utworzenia tej symmachii była organizacja wspólnej wyprawy przeciw Persom.

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

- Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990 r.

- Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003 r.

Notatki ucznia

Uzupełnij

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Galeria

Slajd 1 z 16

Edmund Ollier, „Falanga macedońska”, 1882 r., ilustracja z: „Cassell's illustrated universal history”, s. 469, wikimedia.org, domena publiczna

Źródło: Edmund Ollier, Falanga macedońska, 1882, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Macedonian_phalanx.jpg [dostęp 13.04.2021], domena publiczna. Skan z książki, wersja elektroniczna: https://archive.org/details/cassellsillustr02olligoog/page/n491/mode/1up.

Bibliografia

- Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003 r.

- Kulesza R., Aleksander Wielki, Wydawnictwo Mada, Warszawa 2009.

- Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990 r.

- Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów, tłum. Tadeusz Sinko, Wrocław 1955

- Wolski J., Historia powszechna. Starożytność, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.

- Ziółkowski A., Historia powszechna. Starożytność, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.