Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Gra interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia grupę młodych ludzi z transparentami o treści: Miasto jest nasze.

Ustawa o partiach politycznych i współczesne znaczenie partii

Źródło: Dawid Durejko, licencja: CC BY-SA 4.0.

Współczesna demokracja nie może funkcjonować bez partii politycznych. Rywalizacja między nimi stwarza obywatelom możliwość dokonywania wyboru w dniu głosowania, zaś same ugrupowania polityczne pozwalają różnym grupom społecznym na zbiorową obronę swoich idei oraz interesów. W każdym kraju obowiązują określone przepisy regulujące funkcjonowanie partii. W państwie demokratycznym stoją one na straży systemu wielopartyjnego i politycznego pluralizmu. Tak jest również w Polsce.

Twoje cele

- Wyjaśnisz, na czym polega znaczenie współczesnych partii politycznych.

- Opiszesz procedurę rejestrowania partii w Polsce.

- Scharakteryzujesz sposoby finansowania ugrupowań politycznych.

- Przedstawisz występujące w polskim prawie gwarancje pluralizmu politycznego.

Dla zainteresowanych

Pojęcie partii politycznej

Instytucjonalizacja partii politycznych w Polsce

Ustawa o partiach politycznych

System partyjny – rodzaje i funkcjonowanie

Finansowanie partii politycznych

Proces zakładania partii politycznych

Rodzaje i charakterystyka partii politycznych we współczesnej Polsce

Systemy partyjne – Polska po 1989 r. – ewolucja systemu partyjnego

Przeczytaj

Partia polityczna w świetle polskiej ustawy:

Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych

jest dobrowolną organizacją, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.

Źródło: Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 8.04.2020 r.].

Znaczenie partii politycznych

We współczesnych demokracjach partie należą do najważniejszych podmiotów politycznych w państwie. Pełnią przy tym rozmaite funkcje. Reprezentują różne grupy społeczne, umożliwiają integrację mieszkańców kraju wokół wspólnych wartości, przekonań politycznych czy interesów, stanowią wreszcie skuteczne narzędzie promocji określonych idei politycznych.

Zastanów się, jakie są najważniejsze rodziny ideologiczne partii politycznych w Europie.

Partie polityczne pełnią także funkcję swoistego łącznika między państwem a obywatelami. Z jednej strony, przekazują społeczeństwu własną ocenę i interpretację działań rządzących, z drugiej zaś – umożliwiają jego członkom wywieranie wpływu na politykę państwa. Podstawowym celem partii politycznej jest bowiem zdobycie lub utrzymanie władzy.

Wprowadzenie systemu wielopartyjnego było jednym z najważniejszych aspektów demokratyzacji ustroju Polski na przełomie lat 80. i 90. XX w. Swoboda działania partii politycznych została zagwarantowana przez konstytucję w grudniu 1989 r. W art. 11 ust. 1 obecnej ustawy zasadniczej czytamy z kolei:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Artykuł 11

1. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa.

Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 2.04.2020 r.].

Zastanów się, jakie znasz rodzaje systemów partyjnych.

Ustawa o partiach politycznych

Zasady funkcjonowania politycznych stronnictw w Polsce reguluje Ustawa o partiach politycznych z 1997 r. Zgodnie z jej przepisami, partia polityczna musi zapewnić jawność swoich struktur, które z kolei powinny funkcjonować zgodnie z zasadami demokracji. Każde stronnictwo zobowiązane jest mieć statut, który określa reguły jego funkcjonowania, w szczególności sposób nabywania członkostwa oraz tryb wyłaniania partyjnych organów.

Kongres statutowo-wyborczy PiS odbył się 3 lipca 2021 r.

Źródło: Prawo i Sprawiedliwość, tylko do użytku edukacyjnego.

Zastanów się, czy potrafisz wymienić wszystkie partie, które mają swoich przedstawicieli w sejmie.

Aby partia mogła działać w Polsce legalnie, musi zostać zarejestrowana. Ewidencję partii politycznych prowadzi Sąd Okręgowy w Warszawie i to ten organ decyduje o wpisie ugrupowania do rejestru. Zgłoszenie nowej partii wymaga przedstawienia jej statutu, a także dostarczenia co najmniej 1000 podpisów pełnoletnich polskich obywateli. Jeśli takie zgłoszenie spełnia wymogi formalne, sąd zobowiązany jest wpisać partię do ewidencji. Może on również wystąpić z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego, jeśli ma wątpliwości, czy statut partii jest zgodny z konstytucją. Z chwilą wpisania partii do ewidencji uzyskuje ona osobowość prawną. Może wówczas podjąć standardową działalność: wyłaniać statutowe organy, agitować na rzecz swojego programu, a także uczestniczyć w wyborach.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Art. 13

Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 2.04.2020 r.].

Partia polityczna może zostać rozwiązana, jeśli decyzję taką podejmie upoważniony do tego w statucie organ stronnictwa. Ustawa przewiduje jednak możliwość jej likwidacji także postanowieniem sądu. Dotyczy to przypadku, gdy cele partii lub jej działalność są sprzeczne z konstytucją. O takiej sprzeczności może orzec tylko Trybunał Konstytucyjny.

Zastanów się, kto ma prawo zwracać się z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego.

Rozprawa przed Trybunałem odbywa się z udziałem statutowego organu partii, zaś ciężar udowodnienia tej niezgodności spoczywa na wnioskodawcy. Trybunał rozpoznaje sprawę w pełnym składzie, a następnie – w drodze głosowania – wydaje orzeczenie. Jeśli uzna w nim rację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w Warszawie wykreśla partię z ewidencji.

Słownik

lobbing

ogół oficjalnych i nieoficjalnych działań, mających na celu wywieranie wpływu na osoby podejmujące decyzje polityczne

osobowość prawna

możliwość dokonywania czynności prawnych we własnym imieniu przez jednostkę niebędącą osobą fizyczną

pluralizm polityczny

jedna z cech współczesnej demokracji polegająca na funkcjonowaniu w państwie rozmaitych partii politycznych, które ze sobą konkurują na równych wobec prawa zasadach

statut

wewnętrzny dokument organizacji, określający zasady jej funkcjonowania, w szczególności strukturę organizacyjną i sposób wyłaniania organów kierowniczych

subwencja budżetowa

nieodpłatna pomoc finansowa z budżetu państwa; jedno z najważniejszych źródeł dochodów partii politycznej (poza składkami członkowskimi, darowiznami, spadkami itp.)

zbiórka publiczna

jedna z form gromadzenia środków finansowych oraz ofiar w naturze, polegająca na zbieraniu ich w miejscu publicznym (np. do puszek)

Gra interaktywna

Polecenie 1

Zagraj w grę interaktywną.

Test

Sprawdź swoją wiedzę, biorąc udział w quizie.

Poziom trudności:

łatwy

Limit czasu:

7 min

Twój ostatni wynik:

-

Uruchom

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Przyporządkuj partie do właściwych kategorii.

partia historyczna

partia postsolidarnościowa

partia postkomunistyczna

partia nowa

Przenieś element.Ruch Narodowy

Przenieś element.Sojusz Lewicy Demokratycznej

Przenieś element.Polskie Stronnictwo Ludowe

Przenieś element.Prawo i Sprawiedliwość

Przenieś element.Wiosna

Przenieś element.Platforma Obywatelska

Ćwiczenie 2

Wybierz poprawne zakończenie zdania.

Aby zarejestrować w Polsce partię polityczną, należy złożyć wniosek…

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- do Rady Ministrów.

- do Trybunału Konstytucyjnego.

- do Państwowej Komisji Wyborczej.

- do Sądu Okręgowego w Warszawie.

Ćwiczenie 3

Rozstrzygnij, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

W Polsce mogą legalnie działać partie odwołujące się w programach do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu.

Warunkiem rejestracji partii politycznej w Polsce jest przedstawienie sądowi jej statutu.

Ugrupowania, które znajdują się w ewidencji partii politycznych, mają osobowość prawną.

Ćwiczenie 4

Zaznacz dopuszczane polskim prawem przychody partii politycznych.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- kredyty bankowe

- składki członkowskie

- zbiórki publiczne

- spadki

Ćwiczenie 5

Spośród poniższych fragmentów dokumentów, zaznacz te, które są częściami statutów partii.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Dotuje się 20 mln zł amerykański bank, a jednocześnie doprowadza się do upadku spółki Ursus. Opowiada się na konferencjach prasowych, jak dba się o polskie rolnictwo, a jednocześnie ani złotówką nie wspiera się polskiej firmy. (…) To skandal! Polskie władze powinny dbać o polskie spółki, nie zagraniczne.

- Członkiem Platformy może być obywatel Rzeczypospolitej Polskiej, który w dniu złożenia deklaracji ukończył 18 lat, akceptuje jej statut i program, ma nieposzlakowaną opinię oraz postępuje zgodnie z podstawowymi założeniami Platformy.

- W przypadku rozwiązania struktury regionalnej likwidacji ulegają wszystkie władze regionalne. W przypadku powołania nowej struktury regionalnej Zarząd Główny SD podejmuje uchwałę o zwołaniu zjazdu oraz określa zasady jego przeprowadzenia.

- Wspieramy również polskich mikroprzedsiębiorców. Mały ZUS Plus to program, który powstał z myślą o nich i o rozwoju ich biznesu. Najmniejsi przedsiębiorcy mogą liczyć na ułatwienia finansowe – dzięki obniżonej składce na ZUS zaoszczędzą co miesiąc średnio po kilkaset złotych.

- (…) może być członkiem krajowych i międzynarodowych organizacji zrzeszających partie polityczne i inne organizacje o podobnych celach i założeniach programowych oraz może z takimi organizacjami współpracować.

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z danymi w tabeli i wykonaj ćwiczenie.

Nazwa komitetu wyborczego

% głosów

Komitet Wyborczy Prawa i Sprawiedliwości

(z list tego Komitetu kandydowali również przedstawiciele Solidarnej Polski i Porozumienia Jarosława Gowina)

43,6

Koalicyjny Komitet Wyborczy Koalicja Obywatelska

(utworzony przez Platformę Obywatelską, Nowoczesną, Inicjatywę Polską i Partię Zieloni)

27,4

Komitet Wyborczy Sojusz Lewicy Demokratycznej

(z list tego Komitetu kandydowali również przedstawiciele Wiosny Roberta Biedronia i Lewicy Razem)

12,6

Komitet Wyborczy Polskie Stronnictwo Ludowe

(z list tego Komitetu kandydowali również przedstawiciele Kukiz’15 i Unii Europejskich Demokratów)

8,6

Komitet Wyborczy Konfederacja Wolność i Niepodległość

6,8

Komitet Wyborczy Wyborców Bezpartyjni Samorządowcy

0,8

Komitet Wyborczy Wyborców Mniejszość Niemiecka

0,2

Indeks dolny Źródło: Wybory w dniu 13 października 2019 r., dostępny w internecie: sejmsenat2019.pkw.gov.pl [dostęp 8.04.2020 r.]. Indeks dolny koniecŹródło: Wybory w dniu 13 października 2019 r., dostępny w internecie: sejmsenat2019.pkw.gov.pl [dostęp 8.04.2020 r.].

Zaznacz partie, które – na podstawie wyników wyborów do sejmu – uzyskały prawo do subwencji z budżetu państwa.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Porozumienie Jarosława Gowina

- Wiosna Roberta Biedronia

- Unia Europejskich Demokratów

- Platforma Obywatelska

- Inicjatywa Polska

- Prawo i Sprawiedliwość

- Sojusz Lewicy Demokratycznej

- Konfederacja Wolność i Niepodległość

- Bezpartyjni Samorządowcy

- Lewica Razem

- Mniejszość Niemiecka

- Nowoczesna

- Partia Zieloni

- Kukiz’15

- Polskie Stronnictwo Ludowe

- Solidarna Polska

Materiał źródłowy do ćwiczeń 7–8.

Respondentom zadano następujące pytanie:

Skąd, Pana(i) zdaniem, partie polityczne powinny uzyskiwać największą część funduszy na swoją działalność?

Odpowiedzi na przestrzeni czasu przedstawiono w poniższej tabeli.

Źródła finansowania partii politycznych

listopad 1992

lipiec 2000

marzec 2008

maj 2016

Ze składek swoich członków i sympatyków

58%

62%

59%

67%

Z budżetu państwa

2%

5%

6%

10%

Z własnej działalności gospodarczej

23%

17%

19%

10%

Od bogatych sponsorów, biznesmenów

5%

5%

6%

3%

Z zagranicy

0%

0%

1%

0%

Z innych źródeł

0%

0%

1%

1%

Trudno powiedzieć

12%

11%

8%

10%

Indeks dolny Źródło: Fundacja im. Stefana Batorego, Finanse polskich partii, dostępny w internecie: batory.org.pl [dostęp 5.02.2020 r.]. Indeks dolny koniecŹródło: Fundacja im. Stefana Batorego, Finanse polskich partii, dostępny w internecie: batory.org.pl [dostęp 5.02.2020 r.].

Ćwiczenie 7

Na podstawie danych zawartych w tabeli przedstaw stosunek badanych do aktualnie obowiązujących w Polsce zasad finansowania partii politycznych.

Ćwiczenie 8

Podaj jeden argument za finansowaniem partii politycznych z budżetu państwa oraz jeden argument przeciwko takiemu finansowaniu.

Ćwiczenie 9

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.

Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut

Systemy polityczne współczesnego świata

W reżimach demokratycznych partie polityczne starają się wypełniać dwie zasadnicze i komplementarne role. Z jednej strony siły społeczno-mobilizacyjnej, aktywnej w ramach struktury społeczeństwa, co z reguły gwarantuje im określony poziom społecznego „zakorzenienia”, tak istotnego w rozgrywce wyborczej, zaś z drugiej – rolę aktora polityczno-instytucjonalnego, który zostaje zaangażowany w proces kształtowania polityki państwa i decyduje, współdecyduje lub tylko ma wpływ na kierunek jej ewolucji. Odgrywanie pierwszej roli związane jest otrzymaniem przez partię polityczną legitymacji społecznej, a tak naprawdę – legitymacji wyborczej, zezwalającej na chwilowe przejęcie odpowiedzialności za politykę państwa. Weryfikacja tej legitymacji z reguły następuje w trakcie odgrywania przez partię drugiej roli – aktora polityczno-instytucjonalnego. Przedstawiony schemat wydaje się dominować w ustabilizowanych demokracjach, w których polityka opiera się na tzw. kwestiach problemowych (issues), a głosowanie na partie zaczyna nabierać cech instrumentalnego decydowania. Głos oddany zostaje na tę partię, która oferuje wyborcy postulaty programowe mu bliskie, z którymi się identyfikuje, i co więcej, będąc u władzy, okazała się być sprawnie i racjonalnie działającą organizacją („pragmatyczny” wymiar legitymacji). W niektórych jednak krajach, zwłaszcza tworzących dopiero porządek demokratyczny, w polityce dominuje tzw. schemat tożsamości (identity). Jest to widoczne w państwach o zróżnicowanej strukturze społecznej, w których podziały askryptywne (np. rasa, etniczność czy nawet religia) odgrywają dużą rolę w polityce partyjnej. Wówczas legitymacja społeczna partii do rządzenia nie zostaje zweryfikowana poprzez ocenę jej efektywności działania (np. jeżeli chodzi o dostarczenie dóbr materialnych), ale przyjmuje formę trwałej lojalności partyjnej. Wyborca nie kalkuluje, jak oddać swój głos. On z góry wie, iż z racji zajmowanego określonego miejsca w strukturze społecznej musi podjąć jednoznaczną decyzję polityczną.

Źródło: Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut, Systemy polityczne współczesnego świata, Gdańsk 2001, s. 60–61.

Wyjaśnij, czym się różnią partie odwołujące się do kwestii problemowych od takich, które odwołują się do określonej tożsamości.

Dla nauczyciela

Autor: Krzysztof Kowaluk

Przedmiot: Wiedza o społeczeństwie

Temat: Ustawa o partiach politycznych i współczesne znaczenie partii

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy i rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

II. Społeczeństwo obywatelskie.

Uczeń:

4) przedstawia cechy konstytutywne partii politycznych; wymienia partie polityczne, które w ostatnich wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przekroczyły próg niezbędny do uzyskania dotacji budżetowej, i nazwiska ich liderów; przedstawia podstawowe założenia programowe tych ugrupowań.

Zakres rozszerzony

VII. Rywalizacja o władzę.

Uczeń:

3) dokonuje charakterystyki partii politycznych działających współcześnie w Rzeczypospolitej Polskiej z punktu widzenia ideologii (np. przez zastosowanie „kompasu politycznego”).

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- opisuje procedurę rejestrowania partii politycznych w Polsce;

- charakteryzuje sposoby finansowania ugrupowań politycznych;

- wyjaśnia znaczenie współczesnych partii politycznych.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- lekcja odwrócona.

Metody i techniki nauczania:

- burza mózgów;

- debata oksfordzka;

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych.

Formy zajęć:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg zajęć:

Przed lekcją

1. Uczniowie zapoznają się z treścią zawartą w sekcji „Przeczytaj”, aby aktywnie uczestniczyć w lekcji.

Faza wstępna

1. Gra interaktywna. Dwuosobowe zespoły rozwiązują quiz. Zwycięscy mogą być nagrodzenia ocenami za aktywność.

2. Przedstawienie tematu i celów zajęć.

Faza realizacyjna

1. Przygotowania do debaty oksfordzkiej na temat: „Czy partie powinny być finansowane z budżetu państwa?”. Następuje wybór marszałka i sekretarza obrad. Wylosowani „zwolennicy” finansowania partii z budżetu siadają po jednej stronie klasy, „przeciwnicy” – po drugiej. Część uczniów może stanowić publiczność, która w trakcie debaty będzie zadawać pytania zwolennikom i oponentom, a na koniec wyłoni zwycięzców w głosowaniu.

2. Przypomnienie zasad dyskusji i pouczenie osoby prowadzącej debatę o obowiązku ich pilnowania.

3. Debata. Głos zabierają – na zmianę – przedstawiciele jednej i drugiej frakcji. Publiczność zadaje pytania. Debata kończy się przeprowadzeniem głosowania. Jego przedmiotem jest pytanie postawione w tytule debaty. Sekretarz obrad zlicza głosy, osoba prowadząca ogłasza werdykt.

4. Nauczyciel oraz chętne osoby przedstawiają swoje uwagi dotyczące zakończonej dyskusji. Prezentują argumenty obu stron, które powinny zostać użyte w toku dyskusji. Oceniają pracę osoby prowadzącej obrady.

Faza podsumowująca

1. Wspólne wykonanie ćwiczenia 8 z sekcji „Sprawdź się”. Nauczyciel wyjaśnia zagadnienie partii tożsamościowych, posługując się odpowiednimi przykładami – historycznymi i współczesnymi (np. partii katolickich w Europie Zachodniej z początku XX w., współczesnych partii etnicznych w Bośni i Hercegowinie).

2. Wykonanie ćwiczeń 5–7 z sekcji „Sprawdź się”. Wspólne omówienie odpowiedzi.

Praca domowa:

Wykonaj ćwiczenia 1–4 z sekcji „Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

Ustawa z 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, isap.sejm.gov.pl.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Gra interaktywna może zostać wykorzystana przez uczniów indywidualnie lub podczas zajęć w charakterze podsumowania.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Gra interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela