Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia model cząsteczki DNA.

Etyka a bioetyka. Źródło problemów bioetycznych

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Medycyna jest w dzisiejszych czasach ważnym aspektem życia każdego człowieka – wszyscy w jakimś momencie mamy z nią kontakt. Czy medycyna ma jakiś wymiar etyczny? Inaczej mówiąc: czy to, co dzieje się w szpitalach, klinikach i laboratoriach, opiera się na regułach wywodzących się z naszych systemów wartości?

Twoje cele

- Scharakteryzujesz bioetykę jako praktyczną i interdyscyplinarną dyscyplinę wiedzy.

- Wskażesz niektóre spory bioetyczne.

- Powiążesz stanowiska bioetyczne z teoriami etycznymi, do których się odwołują.

Przeczytaj

Czy zdarzyło ci się kiedyś doznać jakiejś kontuzji – np. złamać nogę, która była na tyle poważna, że wymagała wizyty na szpitalnym oddziale ratunkowym? Jeśli nie – masz dużo szczęścia – zaręczam ci, że to nic przyjemnego.

Czujesz okropny ból, ale musisz czekać na swoją kolej. Kolejka jest długa i, jak na złość, kurczy się bardzo powoli. Każdy z czekających znajduje się w podobnym położeniu. Gdyby ktoś nagle postanowił dostać się do lekarza poza kolejnością, wszyscy słusznie zareagowaliby gniewem. Gdyby jednak w poczekalni pojawił się nagle ktoś w bardzo złym stanie, byłoby równie oczywiste, że powinien niezwłocznie trafić do lekarza. Ludzkie życie jest wartością, której przypisujemy duże znaczenie moralne. Ratowanie życia (zwłaszcza niewinnego) człowieka ma pierwszeństwo np. przed chęcią ograniczenia dyskomfortu, jaki wywołuje we mnie ból nogi.

Zapewne więc zgodzisz się ze mną, że medycyna ma wymiar moralny. Możesz jednak powiedzieć: no tak, ale nad czym się tu rozwodzić? Intuicyjnie czujemy, co jest w porządku, a co nie. Zgadzam się, że przykład z poczekalnią jest oczywisty. Ale jak rozstrzygnąć następujący dylemat: szpital nie jest w stanie przyjąć wszystkich chorych, którzy zarazili się śmiertelną chorobą zakaźną. Komu przyznać w takiej sytuacji pierwszeństwo, a komu odmówić pomocy? Czy lekarze powinni pomagać po prostu tym, którzy pierwsi zjawią się szpitalu? Wydaje się to sprawiedliwe, ale czy konsekwencje takiego rozwiązania są dla nas etycznie do przyjęcia? Możemy przyjąć dziesięciu pacjentów w podeszłym wieku, którym ogólny stan zdrowia i tak najpewniej nie pozwoli przeżyć – pomimo fachowej pomocy. Nie będziemy już jednak mogli udzielić pomocy młodemu pacjentowi, który ma duże szanse na przeżycie, ale tylko jeśli przyjmiemy go do szpitala. Czy nie powinniśmy dać mu pierwszeństwa? A jeżeli tak, czy oznacza to, że starsi pacjenci mają być potraktowani gorzej? Z tego rodzaju dylematami mierzy się dyscyplina wiedzy nazywana bioetyką (gr. bios – życie; ethos – zwyczaj).

Czym jest bioetyka?

W jaki sposób rozwiązywać podobne dylematy moralne? Czasem, kiedy w grę wchodzą emocje (wyobraź sobie, że „młodym pacjentem” z naszego przykładu jesteś ty, zaś „starszym pacjentem” – bliski członek twojej rodziny), wydaje się to wręcz niemożliwe.

Eutanazja (gr. „dobra śmierć”) to motywowane współczuciem pozbawienie życia nieuleczalnie chorego człowieka. Wyróżnia się m.in. eutanazję dobrowolną – dokonywaną na życzenie pacjenta, oraz niedobrowolną – dokonywaną w interesie pacjenta, gdy ten nie jest w stanie podjąć samodzielnej decyzji w tej sprawie. Kolorami jasno- i ciemnoniebieskim zostały zaznaczone kraje, w których legalne są różne formy eutanazji, kolorem czerwonym – kraje, w których jest ona zakazana.

Źródło: Michael Jester, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Z perspektywy bioetyki wygląda to następująco: istnieje cały szereg dylematów moralnych związanych z zagadnieniami życia i zdrowia, które domagają się rozstrzygnięcia. Dotyczą one tego, od kiedy życie powinno podlegać ochronie (problem aborcji), kiedy może przestać podlegać ochronie (problem eutanazji i tzw. uporczywej terapii), tego, co dzieje się w laboratoriach (jak etycznie prowadzić badania na ludziach, ludzkich zarodkach oraz na zwierzętach), a także relacji między lekarzami a pacjentami.

Problemów tego rodzaju od jakiegoś czasu (mniej więcej od lat 70. XX wieku) mamy jako społeczeństwa coraz więcej. Wynika to z postępu naukowego i technologicznego, który ma bezpośredni wpływ na nasze życie. Czyni on możliwym to, co wcześniej było nie do wyobrażenia. Współcześnie już na etapie wczesnego życia płodowego da się stwierdzić, czy rozwijający się płód nie cierpi na poważne choroby genetyczne. Lekarze potrafią sztucznymi metodami utrzymywać przy życiu człowieka, który jeszcze pół wieku temu byłby skazany na śmierć. Biotechnolodzy hodują metodami in vitro (łac. w szkle – czyli w warunkach laboratoryjnych) tkanki roślinne oraz zwierzęce. Wszystkie te osiągnięcia są zarazem wyzwaniami dla naszych tradycyjnych systemów moralnych – wyrastające z tych systemów intuicje moralne ludzi nie potrafią sobie z tymi kwestiami poradzić. Dlatego też toczą się wokół nich często gorące, emocjonalne spory.

Starożytni lekarze składali tak zwaną „przysięgę Hipokratesa”, w której zobowiązywali się m.in. do działania w interesie pacjenta oraz nieujawniania tajemnicy lekarskiej. Etyka towarzyszyła medycynie od zawsze. Złożoność i komplikacje związane z rozwojem biotechnologii i nowoczesnych form terapii sprawiły, że konieczne stało się powołanie nowej dyscypliny wiedzy zajmującej się rozstrzyganiem dylematów moralnych związanych z problematyką życia i zdrowia. Tym właśnie zajmuje się bioetyka.

Źródło: Tekst papirusu: fragment przysięgi Hipokratesa., Wellcomeimages, licencja: CC BY 4.0.

Nowoczesna aparatura do dializ pozwala filtrować poza organizmem krew osób cierpiących na choroby nerek. Początki współczesnej bioetyki łączą się właśnie z tą technologią. Gdy pojawiła się ona w latach 60. w Stanach Zjednoczonych, szpitale stanęły przed dylematem, w jaki sposób uregulować dostęp pacjentów do pierwotnie ograniczonej liczby aparatur. Powołano w tym celu komisję, która miała zaproponować rozwiązanie. Choć przyjęte przez nią metody i rozstrzygnięcia, do których doszła, okazały się kontrowersyjne, to wytyczyła ona szlak dla późniejszych komisji bioetycznych, powoływanych przy okazji konkretnych sporów.

Źródło: Anna Frodesiak, Wikimedia Commons, licencja: CC 0 1.0.

Bioetyka wychodzi z założenia, że tego rodzaju dylematy moralne należy rozstrzygać na drodze racjonalnych debat. Nie wystarczy odwołanie się do naszych intuicji czy nawet obowiązujących systemów wartości. Rozstrzygnięcia moralne powinny być poparte rozbudowaną argumentacją.

Argumenty bioetyczne wywodzą się oczywiście ze stanowisk etycznych, ale nie tylko. Refleksja bioetyczna łączy w sobie elementy wielu dyscyplin – biologii, biochemii, nauk inżynieryjnych, prawa oraz nauk społecznych, dlatego mówi się, że jest interdyscyplinarna. To kolejne założenie — tylko rozpatrzenie danego problemu bioetycznego w wielu aspektach (nie tylko etycznym, nie tylko naukowym, ale również prawnym i społeczno-politycznym) pozwalają na dokonanie rozsądnego rozstrzygnięcia.

By zająć stanowisko w sporze bioetycznym, trzeba więc czegoś więcej niż sama ocena problemu z perspektywy moralnej. Argumenty muszą opierać się również na danych empirycznych oraz na aktualnym stanie wiedzy naukowej. Nie mogą również abstrahować od tego, jakie będą konsekwencje wprowadzenia określonych rozwiązań prawnych. Jak zatem możesz zauważyć, bioetyka okazuje się na wskroś praktyczną dyscypliną wiedzy. Po pierwsze wyrasta z potrzeby rozstrzygnięcia konkretnego dylematu bioetycznego. Po drugie nie może zatrzymać się na poziomie ogólnych, abstrakcyjnych rozważań nad wartościami. Powinny one doprowadzić do konkretnego rozstrzygnięcia – oceny etycznej problemu, propozycji uregulowań prawnych, a nawet szczegółowych procedur, które będzie można stosować w szpitalach, laboratoriach czy klinikach.

Dr Karl Brandt podczas procesu

W tak zwanym „procesie lekarzy” amerykański trybunał wojskowy osądził hitlerowskich zbrodniarzy wojennych, którzy w czasie II wojny światowej dopuszczali się pseudomedycznych eksperymentów na więźniach obozów koncentracyjnych. Nazistowskie zbrodnie były jednym z impulsów do prawnego uregulowania kwestii bioetycznych – w tym eksperymentów na ludziach – w państwach demokratycznych.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Etyka a bioetyka

Bioetyka łączy w sobie wiele dyscyplin wiedzy, lecz my skupimy się teraz na pytaniu, co łączy ją z etyką. Argumenty formułowane w debatach bioetycznych odwołują się zazwyczaj do następujących teorii etycznych.

1

Utylitaryzm

Należy do większej rodziny teorii etycznych – konsekwencjalizmu, który zakłada, że ocena etyczna danego czynu zależna jest od jego skutków (a nie np. od intencji działającego podmiotu lub zgodności z obowiązującymi normami). Utylitaryzm (łac. utilitas – korzyść, pożytek) uszczegóławia tę ogólną zasadę. Głosi mianowicie, że dobre są tylko te czyny, które przyczyniają się do pomnażania szczęścia powszechnego. Oznacza to, że ich skutkiem jest wzrost przyjemności i redukcja cierpień w świecie. Podstawowym kryterium oceny moralnej czynu jest zatem w utylitaryzmie jego użyteczność, rozumiana jako redukcja cierpienia, przyczynianie się do szczęścia, pożytku (działanie przynosi komuś pożytek wtedy, kiedy leży w jego dobrze pojętym interesie) dla jak najszerszej grupy osób. W związku z tym rozważania bioetyczne przybierają w utylitaryzmie postać rachunku (moralnych) zysków i strat danego działania.

2

Deontologizm

To stanowisko etyczne, które uznaje czyn za dobry tylko wtedy, gdy jest on zgodny z nakazem lub zakazem autorytetu moralnego. Autorytet ten może być dwojakiego rodzaju. Może być nim sam działający podmiot (człowiek), a konkretniej – jego sumienie lub rozum (etyka autonomiczna). Autorytet może być również zewnętrzny wobec podmiotu (etyka heteronomiczna); w teoriach etycznych za taki autorytet uznaje się Boga lub państwo (moralność utożsamia się z interesem państwa). Do deontologizmu zaliczają się zazwyczaj te stanowiska bioetyczne, które uzasadniają swoje oceny moralne, odwołując się do norm i wartości określonej religii. Inną odmianą deontologizmu jest opierająca się na idei autonomii woli (etyka autonomiczna) etyka Immanuela Kanta wraz z jej naczelną zasadą – imperatywem kategorycznym.

3

Personalizm

To stanowisko etyczne opierające się na pojęciu osoby (łac. persona – osoba) rozumianej jako podmiot moralny, czyli byt, który sam w sobie posiada autonomiczną i nieredukowalną wartość moralną (godność) oraz odpowiedzialność moralną wobec innych osób. Nieetyczny jest w perspektywie personalistycznej każdy czyn, który występuje przeciwko godności drugiego człowieka i – przede wszystkim – przeciwko jego życiu. Zdecydowana większość personalistów to teiści, a personalizm opiera się na etyce chrześcijańskiej. Mimo to stanowisko personalistyczne można zajmować również bez czynienia założenia o istnieniu Boga (personalizm ateistyczny).

4

Etyka cnót

Etyka cnót odwołuje się do pojęcia eudajmonii, czyli szczęścia, które można też rozumieć jako dążenie do osiągnięcia indywidualnej doskonałości. Człowiek posiada pewne cnoty, czyli zalety etyczne (np. hojność, mądrość, odwagę), ale również wady. Jego działania mogą sprzyjać cnocie, czyli rozwojowi, samodoskonaleniu moralnemu (to główny cel, jaki stawia przed człowiekiem etyka cnót) lub też hamować ten rozwój. W kontekście bioetycznym należy więc zadać pytanie, czy zachowanie, nad którym się zastanawiamy, czyni jednostkę lepszym (bardziej cnotliwym) czy gorszym człowiekiem.

Słownik

bioetyka

(gr. bios – życie; ethos – obyczaj) dyscyplina wiedzy, która zajmuje się rozstrzyganiem dylematów moralnych dotyczących problematyki życia i zdrowia – zwłaszcza tych, które pojawiają się w wyniku rozwoju medycyny i biotechnologii; nazwa bioetyka została po raz pierwszy zastosowana w USA w latach 70. XX wieku

etyka autonomiczna

(gr. autonomía – samorząd) stanowisko w etyce, które głosi, że źródłem norm moralnych jest suwerenny ludzki rozum

etyka heteronomiczna

(gr. hetero – inny; nomos – prawo) stanowisko w etyce, które głosi, że źródłem norm moralnych jest Bóg (w niektórych ujęciach – państwo)

eutanazja

(gr. euthanasia – dobra śmierć) powodowane współczuciem pozbawienie życia cierpiącego i nieuleczalnie chorego człowieka; eutanazji dokonuje się na życzenie chorej osoby (eutanazja dobrowolna) lub, gdy znajduje się ona w stanie, który uniemożliwia świadome wyrażenie woli, na życzenie najbliższej rodziny (eutanazja niedobrowolna)

imperatyw kategoryczny

(łac. imperativus – rozkazujący; gr. kategerikós – orzekający, stwierdzający) główna zasada etyki Immanuela Kanta, będąca bezwarunkowym nakazem moralnym, który głosi: Postępuj wedle takiej tylko zasady, co do której mógłbyś chcieć, aby była prawem powszechnym

teizm

(gr. theos – bóg) stanowisko filozoficzne przyjmujące istnienie osobowego i transcendentnego Boga, będącego stwórcą świata oraz ludzi i sprawującego nad tym światem opiekę

Schemat

Polecenie 1

Schemat przedstawia cztery główne teorie etyczne mające zastosowanie w sporach bioetycznych. Do każdego z nich przypisane jest hasło, które skrótowo wyraża główne kryterium oceny moralnej związane z danym stanowiskiem.

Twoje zadanie polega na zastosowaniu każdego z wymienionych w schemacie kryteriów. Zastanów się, w jaki sposób przedstawiciele każdego ze stanowisk odpowiedzieliby na pytanie, czy aborcja jest moralnie dopuszczalna. Upewnij się, że za każdym razem podajesz uzasadnienie odpowiedzi. Zanim przystąpisz do zadania, zapoznaj się z punktami 3 i 4, które poszerzają nieco informacje dotyczące deontologizmu. Informacje o tym, czym jest aborcja, znajdziesz w punkcie 7.

Uzupełnij

Polecenie 2

Zapoznaj się z propozycjami rozstrzygnięć, które znajdują się w punktach 1-2 oraz 5-6, i dokonaj samodzielnej oceny swoich odpowiedzi. Czy udało ci się poprawnie zastosować każde ze stanowisk do problemu aborcji? Jeśli odnajdziesz różnice między swoimi odpowiedziami a propozycjami ze schematu, zapisz je poniżej i zastanów się, skąd wynikają.

Uzupełnij

Schemat interaktywny. Schemat składa się z prostokąta, którego wierzchołki zawierają bloki z nagłówkami. Są to: Utylitaryzm, Deontologizm, Personalizm, Etyka cnót. Są one połączone z nagłówkiem Aborcja, który znajduje się na środku schematu. Opisane elementy schematu. Utylitaryzm. 1. Utylitaryści mają tendencję do skupiania się na zagadnieniach praktycznych i konkretnych (w tym wypadku – na konkretnych propozycjach uregulowania kwestii aborcji), nie zaś na ogólnych pytaniach, takich jak: czy aborcja jest dobra, czy zła? Analizując poszczególne rozwiązania problemu, utylitaryści dokonują rachunku korzyści i strat, skupiając się na skutkach, jakie mogą one przynieść. W zajmującym nas problemie, rachunek opiera się w zasadzie na wyważeniu interesów płodu oraz matki.

Nie sposób przewidzieć z góry, jaki będzie rezultat tego rachunku – utylitaryści, dzieląc metodę rozumowania, różnią się od siebie w rozstrzygnięciach. Zazwyczaj argumentują jednak za jakąś formą dopuszczalności aborcji. Jej całkowity zakaz, jako rozwiązanie, które jest całkowicie sprzeczne z interesami jednej ze stron rachunku – matki – byłoby z perspektywy utylitaryzmu nie do utrzymania. Utylitaryści będą jednoznacznie popierać dopuszczalność aborcji w tych wypadkach, w których jest ona działaniem ograniczającym cierpienie – jak w przypadku ciężkiego uszkodzenia płodu lub ciąży pochodzącej z gwałtu – oraz wtedy, gdy jest ona działaniem ratującym inne ważne dobro, jakim jest zdrowie kobiety.

Utylitaryzm otwiera również dyskusję na szereg bardziej szczegółowych zagadnień, tu jednak musi odwołać się do dodatkowych założeń. W ramach rachunku korzyści i strat należy rozstrzygnąć np. czy przyznajemy większą wartość ochronie samego życia (w sensie biologicznym) czy zapewnieniu, by jakość tego życia (zdrowie, dobrostan) była możliwie najwyższa. Przekonanie o braku możliwości zaspokojenia potrzeb dziecka, które ma przyjść na świat, byłoby w ich ocenie uzasadnioną przesłanką dla decyzji o aborcji. Innym założeniem, które wpływa na rozstrzygnięcie, jest kryterium człowieczeństwa płodu. Można przyjąć na przykład, że życie płodu powinno być chronione od pewnego momentu jego rozwoju – np. od momentu, od którego może odczuwać ból (bioetycy, którzy uważają płód za pełnoprawną istotę ludzką od momentu poczęcia, zwykle zajmują inne niż utylitaryzm stanowisko). Założenie to prowadzi zwykle do przekonania, że interes matki (wolność, autonomia, czyli możliwość decydowania o swoim ciele i życiu, itd.), która jest realnie istniejącym człowiekiem, stoi ponad interesem płodu, który w początkowej fazie rozwoju człowiekiem jest jedynie potencjalnie. Z tej perspektywy utylitaryzm może ujmować się za pełną dopuszczalnością aborcji do określonego momentu rozwoju płodu. Zwróć jednak uwagę na to, co jest najbardziej podstawową cechą tego stanowiska – rozbiło ono ogólne pytanie o to, jaką wartość moralną ma przerywanie ciąży na szereg szczegółowych, praktycznych kwestii. Właśnie w ten sposób postępuje w dyskusjach bioetycznych utylitarysta. Deontologizm. 2. Dobre jest takie działanie, które zgodne jest z nakazem lub zakazem moralnym.

Z perspektywy deontologizmu aborcja jest zła. W przypadku etyki heteronomicznej sprawa wydaje się oczywista – punktem odniesienia nie jest tu dla nas argumentacja, lecz dogmatyczna wykładnia prawd wiary, czyli np. nauczanie Kościoła katolickiego.

Choć posługując się innym uzasadnieniem, deontologizm kantowski prowadzi zwykle do podobnego rozstrzygnięcia. Najczęściej używanym argumentem jest to, że jako istota obdarzona instynktem przetrwania nie mogę chcieć własnej aborcji – nie mogę więc życzyć sobie, by stała się ona prawem powszechnym. Etyka autonomiczna. 3. W etyce autonomicznej źródłem nakazów oraz zakazów moralnych jest sam podmiot – człowiek, czyli jego sumienie lub rozum. Przykładem może być deontologizm Immanuela Kanta. Naczelną zasadą jego etyki jest imperatyw kategoryczny: postępuj tylko wedle takiej maksymy, co do której mógłbyś jednocześnie chcieć, aby stała się prawem powszechnym. Etyka heteronomiczna. 4. W etyce heteronomicznej, źródłem nakazów i zakazów moralnych jest zewnętrzny wobec podmiotu (czyli człowieka) autorytet, np. Bóg. Każda ocena moralna, której uzasadnienie odsyła do normy wywodzącej się z religii (np. do przykazania „nie zabijaj”) należy do etyki heteronomicznej. Personalizm. 5. Dobre jest takie działanie, które chroni godność drugiej osoby.

Rozstrzygnięcie personalistyczne opiera się zwykle na dodatkowym założeniu, które utożsamia płód z istotą ludzką. Uznając płód za osobę, personalizm uznaje zwykle aborcję za zło, ponieważ uderza ona w życie i godność osoby ludzkiej (płodu). Bardziej zniuansowaną sprawą jest stosunek personalizmu do regulacji prawnych.

Praktyczne rozstrzygnięcia problemu aborcji uznają ją zazwyczaj za przestępstwo, lecz przewidują warunki, w których jej wykonanie jest dopuszczalne. Innym rozwiązaniem (wprowadzonym w Niemczech) jest dodanie do katalogu wyjątków zapisu o niekaraniu za wykonanie aborcji do 12. tygodnia ciąży. Nie uznając aborcji za czyn dopuszczalny, prawo gwarantuje zarazem zachowanie godności i wolności obywatelskich. Etyka cnót. 6. Dobre jest takie działanie, które prowadzi do moralnego samodoskonalenia człowieka.

Należy zadać sobie w pierwszej kolejności pytanie, czy przerwanie ciąży może być uznane za działanie, które służy cnocie i doskonaleniu człowieka. Bez wątpienia samo dokonanie aborcji nie jest działaniem, które wynika z cnoty w taki sam sposób, w jaki np. pomoc potrzebującym wynika z cnoty, którą nazywamy hojnością. Nie oznacza to jednak, by aborcja była z zasady zła. Można wyobrazić sobie sytuację, w której będzie to decyzja dobra: np. w sytuacji, w której kobieta decyduje się na usunięcie ciąży, żeby uchronić przyszłe dziecko przed ciężkim cierpieniem związanym np. z nieuleczalną chorobą. Można rozumieć taką decyzję jako wyraz miłosierdzia, które bezsprzecznie jest cnotą.

Z perspektywy etyki cnót niemożliwe jest wydanie jednoznacznego, uniwersalnego rozstrzygnięcia: czy aborcja jest dobra, czy zła. Zwolennicy tego stanowiska uważają, że rzeczywistość moralna jest na tyle skomplikowana, iż każda sytuacja musi zostać rozważona osobno. Przypadki, w których decyzja o aborcji wynika z pobudek egoistycznych, będą z tego punktu widzenia uznawane raczej za złe.

Natomiast sytuacje, w których wynika ona z cnoty – jak np. miłosierdzie czy roztropność, będą raczej uznawane za dobre. Co najważniejsze, etyka cnót nie dąży do wydania uniwersalnego werdyktu moralnego, który odnosiłby się do wszystkich przypadków. Zamiast tego, czyni każdego człowieka odpowiedzialnym za swoje decyzje i sądy moralne, które powinien zawsze wydawać, kierując się naczelną cechą – mądrością. Aborcja. 7. Zabieg aborcji polega na sztucznym (czyli wywołanym przez człowieka) przerwaniu ciąży poprzez pozbawienie życia płodu w okresie, w którym nie osiągnął on jeszcze zdolności do przeżycia poza ciałem matki. Główny spór toczy się w bioetyce o status moralny płodu. Mówiąc inaczej: czy życie płodu powinno być chronione w taki sam sposób, w jaki chroni się życie dorosłych ludzi? Prawa lub interesy płodu nie są jednak jedynym aspektem sporu bioetycznego wokół aborcji. Dotyka on również wartości moralnych związanych z prawami (lub interesami) kobiet – wolności, godności oraz ochrony zdrowia i dobrostanu psychicznego.

Istnieją stanowiska skrajne, jak np. to, które uznając płód za człowieka, domagają się bezwzględnej ochrony jego życia, a tym samym z założenia przedkładają interes płodu nad interesy lub prawa kobiet (np. prawo do wolności). Zazwyczaj jednak rozstrzygnięcia sporu o aborcję polegają na wyważeniu tych argumentów.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Bioetyka…

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- głosi jedność człowieka i natury.

- to współczesna szkoła etyczna.

- zajmuje się rozstrzyganiem dylematów moralnych pojawiających się w związku z rozwojem medycyny i biotechnologii.

- jest synonimem etyki lekarskiej.

Ćwiczenie 2

Pokoloruj określenia, które oddają charakter rozważań w obrębie bioetyki.

zielony

ma  na  celu  rozstrzygnięcie  konkretnych  dylematów  moralnych,  dąży  do  sformułowania  projektów  praw  i  procedur,  wyrasta  z  praktycznej  potrzeby  –  rozstrzyga  rzeczywiste  dylematy  moralne,  opiera  się  na  jednej  teorii  etycznej,  nie  umożliwia  rozstrzygnięcia,  przekształca  kwestie  praktyczne  w  abstrakcyjne  zagadnienia  etyczne

Ćwiczenie 3

Zdecyduj, czy poniższe stwierdzenia, które odnoszą się do bioetyki, są prawdziwe, czy fałszywe.

Twierdzenie

Prawda

Fałsz

Wbrew powszechnym mniemaniom bioetyka nie jest dyscypliną filozofii, lecz biologii.

Jedną z kluczowych własności rozważań bioetycznych jest praktycyzm.

Bioetycy skupiają się w swoich rozważaniach na etyce i pomijają zagadnienia prawne i społeczne.

Rozważania bioetyczne całkowicie pomijają przekonania religijne uczestników debaty.

Ćwiczenie 4

„Aborcja jest zła, ponieważ łamie zakaz zabijania, wywodzący się z normy: »Nie zabijaj!«”. Na jakiej teorii etycznej opiera się ten argument?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- personalizm

- utylitaryzm

- deontologizm

- etyka cnót

Ćwiczenie 5

W jaki sposób utylitarysta mógłby uzasadnić dopuszczalność aborcji w przypadku wykrycia choroby genetycznej u płodu?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Decydując się na aborcję, matka kieruje się w takiej sytuacji roztropnością.

- Aborcja ochroni godność matki.

- Aborcja zapobiegnie cierpieniu, na jakie skazane byłoby dziecko, gdyby się urodziło.

- Kobieta ma pełną wolność decydowania o własnym ciele.

Ćwiczenie 6

Na gruncie której z poniższych teorii etycznych eutanazja uznawana jest za zło?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- etyka cnót

- utylitaryzm

- katolicki personalizm

- personalizm ateistyczny

Ćwiczenie 7

Wyjaśnij, w jaki sposób personalista uzasadniłby sprzeciw wobec eutanazji.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Wyraź swoje zdanie w sprawie eutanazji dobrowolnej, czyli takiej, która odbywa się na życzenie nieuleczalnie chorego i cierpiącego pacjenta. Sformułuj zgodny z twoim przekonaniem argument, odwołujący się do jednej z teorii etycznych.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Katarzyna Maćkowska

Przedmiot: Filozofia

Temat: Etyka a bioetyka. Źródło problemów bioetycznych

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

III. Wybrane problemy filozofii.

7. Wybrane współczesne spory bioetyczne. Uczeń:

1) wymienia ważniejsze współczesne problemy bioetyczne oraz przedstawia ich główne rozwiązania;

2) określa związek między tymi rozwiązaniami a przyjętymi założeniami ontologicznymi, antropologicznymi i ogólnoetycznymi;

3) podejmuje dyskusję na temat wybranego sporu bioetycznego, korzystając z posiadanej wiedzy filozoficznej i logicznej.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji.

Cele operacyjne. Uczeń:

- charakteryzuje bioetykę jako praktyczną i interdyscyplinarną dyscyplinę wiedzy;

- dostrzega spory bioetyczne istniejące w debacie publicznej;

- analizuje związek między stanowiskami bioetycznymi a teoriami etycznymi, do których się odwołują.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- odwrócona klasa;

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Uczniowie zapoznają się z treściami w sekcji „Przeczytaj”.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel loguje się na platformę i wyświetla na tablicy stronę tytułową e-materiału. Przedstawia uczniom temat lekcji oraz jej cele, a następnie wspólnie z nimi określa kryteria sukcesu.

2. Dyskusja wprowadzająca. Za pomocą raportu dostępnego w panelu użytkownika nauczyciel sprawdza przygotowanie uczniów do lekcji. Następnie inicjuje rozmowę kierowaną na podstawie pytań zawartych we wprowadzeniu.

Faza realizacyjna:

1. Mapa myśli. Nauczyciel zapisuje na tablicy hasło związane z tematem zajęć: bioetyka. Uczniowie podają swoje pomysły, a wyznaczony moderator zapisuje je na tablicy w formie mapy myśli/pojęć, której centralnym punktem jest zapisany problem. Po zapisaniu propozycji uczniowie samodzielnie je weryfikują. Następnie nauczyciel uzupełnia wypowiedzi uczniów, jeśli jest to konieczne.

2. Praca z multimedium. Nauczyciel wyświetla na tablicy interaktywnej materiał z sekcji „Ilustracja interaktywna”. Wybrany uczeń odczytuje treść poleceń:

– Zastanów się, w jaki sposób przedstawiciele każdego ze stanowisk odpowiedzieliby na pytanie, czy aborcja jest moralnie dopuszczalna. Upewnij się, że za każdym razem podajesz uzasadnienie odpowiedzi.;

– Zapoznaj się z propozycjami rozstrzygnięć, które znajdują się w punktach 1–2 oraz 5–6 i dokonaj samodzielnej oceny swoich odpowiedzi. Czy udało ci się poprawnie zastosować każde ze stanowisk do problemu aborcji? Jeśli odnajdziesz różnice między swoimi odpowiedziami a propozycjami ze schematu, zapisz je poniżej i zastanów się, skąd wynikają.

Klasa dzieli się na grupy i opracowuje propozycje odpowiedzi. Przedstawiciel wskazanej grupy prezentuje propozycję rozwiązania zadania, a pozostali uczniowie komentują. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia odpowiedzi uczniów, udzielając im informacji zwrotnej.

3. Ćwiczenia przedmiotowe. Uczniowie dobierają się w pary i wykonują ćwiczenia nr 1–6.

Faza podsumowująca:

1. W ramach podsumowania uczniowie wykonują ćwiczenie nr 7: Wyjaśnij, w jaki sposób personalista uzasadniłby sprzeciw wobec eutanazji.

2. Wszyscy uczniowie podsumowują zajęcia, zwracając uwagę na nabyte umiejętności.

Praca domowa:

1. Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 8 zawarte w sekcji „Sprawdź się”. Przygotowują uzasadnienia swoich odpowiedzi.

2. Obserwuj debatę publiczną w Polsce przed kilka dni z rzędu. Wybierz i opisz jeden przykład z mediów, który może być ilustracją do wybranego przez ciebie pojęcia lub problemu z dzisiejszej lekcji.

Materiały pomocnicze:

- Tatarkiewicz W., Historia filozofii, Warszawa 2005.

- Brudnik E., Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie: przewodnik po metodach aktywizujących, Warszawa 2010.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

- Nauczyciel może wykorzystać medium w sekcji „Schemat” do pracy przed lekcją. Uczniowie zapoznają się z jego treścią i przygotowują do pracy na zajęciach w ten sposób, żeby móc samodzielnie rozwiązać zadania.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Sprawdź się

Dla nauczyciela