Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie satelitarne przedstawia ujście rzeki. To liczne rozgałęzienia wysunięte w stronę dużego zbiornika wodnego. Rozgałęzienia rzeki przypominają wachlarz.

Typy ujść rzecznych

Źródło: dostępny w internecie: pixabay.com, domena publiczna.

Jednym z elementów budowy każdej rzeki jest jej ujście. Jest to również bardzo wyrazista część wybrzeża. W zależności od rodzaju transportowanego materiału i ruchu wody morskiej tworzą się różne typy ujść rzecznych. Cechują się także różną wielkością form, które tworzą. Ujścia rzek stanowią częstą i dogodną lokalizację portów. Jakie typy ujść wyróżniamy?

Twoje cele

- Wyjaśnisz, czym jest ujście rzeki.

- Wymienisz typy ujść rzecznych i omówisz warunki, w których powstają.

- Omówisz proces powstawania estuarium.

Przeczytaj

Ujściem rzeki nazywamy miejsce, w którym rzeka lub inny ciek kończy swój bieg, łącząc się z inną rzeką lub wpadając do jeziora, morza lub oceanu. Przy ujściu proces akumulacji osadów aluwialnych zachodzi najszybciej. Wyróżnia się dwa główne typy ujść rzecznych: deltę oraz estuarium (ujście lejkowate).

Film przedstawiający typy ujść rzecznych - deltę oraz estuarium.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

record_voice_overAlternatywna ścieżka   subtitlesNapisy    1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1FKTzN9KOtwiera się w nowym oknie

Typy ujść rzecznych

Źródło: reż. K. Poznański, licencja: CC BY-SA 3.0.

Film przedstawiający typy ujść rzecznych - deltę oraz estuarium.

Delta powstaje w miejscu, gdzie morze, do którego uchodzi rzeka, jest płytkie i nie występują w nim silne prądy przybrzeżne. Dzieje się tak, ponieważ rzeka przynosi więcej materiału niż mogą usunąć fale i prądy przybrzeżne, a morze, do którego trafia rzeka, jest płytkie. Fragment delty najczęściej jest wysunięty ponad powierzchnię wody, jednak jej większość znajduje się pod wodą. Osady delty są przeszkodą dla wód rzecznych. W rezultacie rzeka rozgałęzia się na liczne ramiona rozpościerające się wachlarzowato w kierunku zbiornika wodnego. Kształt delty jest uzależniony głównie od zarysu linii brzegowej, a jej wielkość – głównie od ilości osadów niesionych przez rzekę oraz od ukształtowania dna zbiornika.

- Rzeki, które utworzyły delty: Wisła, Nil, Amazonka, Orinoko, Missisipi, Wołga, Ganges, Huang He i Niger.

Ze względu na stosunek delty do przebiegu wybrzeża wyróżniamy:

- delty schowane,

- delty wysunięte.

Główne typy delt (schowana delta Nilu i wysunięta Missisipi)

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Miąższość osadów deltowych osiąga znaczne wartości, np.: w delcie Padu jest to 220 m, a w delcie Missisipi ponad 600 m. Narastanie delty zachodzi z różną prędkością. Największy roczny przyrost delty zachodzi u ujścia Huang He, średnio 400 m. Rozwijają się na nich żyzne gleby aluwialne – mady.

Do powstania estuarium dochodzi wtedy, gdy rzeka wpada do morza, którego dno znajduje się stosunkowo głęboko i w którym występują duże pływy lub prądy przybrzeżne. Na akumulację osadów rzecznych nie pozwalają ruchy wody morskiej. Wdziera się ona głęboko w górę koryta rzeki i stale je poszerza. Fale odpływu zabierają niesiony przez rzekę materiał skalny i wynoszą go daleko w głąb morza. Typowe estuaria mają między innymi Loara, Sekwana, Tamiza, Łaba, Ren, Garonna, Tag, Parana, Urugwaj i Rzeka Świętego Wawrzyńca.

Estuarium – ujście Loary

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Szczególne warunki panujące w środowisku estuarium skutkują tym, że występują tam wyłącznie rośliny i zwierzęta posiadające dużą tolerancję na dobowe, miesięczne i roczne zmiany zasolenia wody oraz na zmiany jej temperatury. Dzieje się tak, ponieważ niejednokrotnie w miejscu o kształcie lejka, które stanowi całe ujście rzeki, następuje zlewanie się wód słodkich (rzecznych) z wodami słonymi (morskimi).

Słownik

koryto rzeczne

najniższa część doliny rzecznej, przez którą okresowo lub ciągle płynie woda

pływy

cyklicznie powtarzające się unoszenie i opadanie poziomu wody w oceanie wywołane oddziaływaniem grawitacyjnym między Ziemią, Księżycem i Słońcem

Grafika interaktywna

Polecenie 1

Wyjaśnij, jaki wpływ na kształtowanie się ujścia rzeki mają: akumulacja rzeczna, falowanie oraz pływy.

Uzupełnij

Polecenie 2

Określ różnice w kształcie delty w miejscach, gdzie dominuje akumulacja rzeczna, a także tam, gdzie dominuje falowanie. Podaj dwa przykłady takich miejsc.

Uzupełnij

Schemat dotyczy akumulacji rzecznej; dominacja akumulacji rzecznej z podziałem na dominację falowania i dominację pływów. Opisano: 1. Ujścia rzek zlokalizowane w obrębie zbiorników zamkniętych o wysuniętym wybrzeżu, gdzie dominują procesy akumulacji, a wysokość pływów jest niewielka oraz falowania średnia. Występują ujścia typu delty, o nieregularnej linii brzegowej. Przykładem jest ujście Missisipi. Ilustracja przedstawia deltę Missisipi. Delta jest rozległa, wysunięta ku zbiornikowi wodnemu, jest poszarpana., 2. W miejscach, w których przeważa wpływ falowania nad akumulacją rzeczną, występują wybrzeża o mniej urozmaiconej rzeźbie z obecnością licznych kos i mierzei. Takim przykładem delty jest ta występująca u ujścia rzeki Ebro. Ilustracja ukazuje deltę Ebro - jest wysunięta w stronę zbiornika wodnego. Ma trójkątny kształt z dwiema odnogami., 3. W miejscach, gdzie energia falowania jest wysoka, występują najczęściej wybrzeża wyrównane, a delta rzeczna jest zamknięta mierzeją. Taki typ delty występuje u ujścia Senegalu. Ilustracja przedstawia deltę z cienkimi odnogami., 4. W miejscach, gdzie wielkość pływów równoważy się z falowaniem, występują delty z obecnością kilku głównych rozgałęzień, które pełnią funkcję kanałów pływowych, rozdzielonych równinami pływowymi i namorzynami. Przykładem takiego ujścia jest delta Nigru. Ilustracja przedstawia deltę Nigru. Ma liczne rozgałęzienia., 5. W miejscach, gdzie dominującą rolę w kształtowaniu ujścia odgrywają pływy, występują estuaria, jak np. to występujące u ujścia rzeki Fly. Ilustracja przedstawia lejkowate ujście rzeki.

Zróżnicowanie rzeźby ujść rzecznych

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie P. Migoń, Geomorfologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013, licencja: CC BY-SA 3.0.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Dokończ zdanie.

Ujściem rzecznym nazywamy:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- miejsce, w którym rzeka lub inny ciek kończy swój bieg, łącząc się z inną rzeką lub wpadając do jeziora, morza lub oceanu.

- najniższą część doliny rzecznej, przez którą okresowo lub ciągle płynie woda.

- niszczącą działalność wody rzecznej polegającą na pogłębianiu i poszerzaniu koryta.

Ćwiczenie 2

Zaznacz ilustrację przedstawiającą ujście lejkowate.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Źródło: domena publiczna.

Ćwiczenie 3

Oceń, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe czy fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Przy ujściu proces akumulacji osadów aluwialnych zachodzi najwolniej.

Wyróżnia się dwa główne typy ujść rzecznych: deltę oraz estuarium (ujście lejkowate).

Ujścia rzek stanowią częstą i dogodną lokalizację portów.

Ćwiczenie 4

Wyjaśnij, dlaczego w środowisku estuarium występują wyłącznie rośliny i zwierzęta posiadające dużą tolerancję na dobowe, miesięczne i roczne zmiany zasolenia wody oraz na zmiany jej temperatury.

Uzupełnij

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij, dlaczego delty rzek są wykorzystywane rolniczo.

Uzupełnij

Ćwiczenie 6

Na podstawie map w atlasie określ typ ujścia rzek wymienionych w tabeli.

Rzeka

estuarium

delta

Tag

Lena

Pad

Loara

Rodan

Wisła

Ćwiczenie 7

Zaznacz ilustracje przedstawiające delty rzek.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

Źródło: earth.google.com.

Ćwiczenie 8

Zaznacz zdania opisujące czynniki sprzyjające powstawaniu delty.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Fale odpływu zabierają niesiony przez rzekę materiał skalny i wynoszą go daleko w głąb morza.

- Duża ilość materiału niesionego przez rzekę.

- Silne prądy w zbiorniku morskim, do którego uchodzi rzeka.

- Bardzo słabe falowanie w zbiorniku morskim, do którego uchodzi rzeka.

- Mała prędkość wody w ujściowym odcinku rzeki.

- Duża prędkość wody w ujściowym odcinku rzeki.

Ćwiczenie 9

Poniższe fotografie przedstawiają delty. Podaj nazwę typu delty i ją scharakteryzuj, określ, co powoduje różnice w ukształtowaniu tych dwóch ujść.

Zdjęcie satelitarne A

Źródło: earth.google.com.

Zdjęcie satelitarne B

Źródło: earth.google.com.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

SCENARIUSZ LEKCJI

Imię i nazwisko autorki: Anna Ruszczyk

Przedmiot: geografia

Temat zajęć: Typy ujść rzecznych

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum/technikum, zakres podstawowy, klasa I

Podstawa programowa

V. Litosfera: związek budowy wnętrza Ziemi z tektoniką płyt litosfery, procesy wewnętrzne i zewnętrzne kształtujące powierzchnię Ziemi i ich skutki, skały.

Uczeń:

3) charakteryzuje główne procesy zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi (erozja, transport, akumulacja) oraz skutki rzeźbotwórczej działalności rzek, wiatru, lodowców, lądolodu i mórz oraz wietrzenia.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji,

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii,

- kompetencje cyfrowe,

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się.

Cele operacyjne

Uczeń:

- wyjaśnia, czym jest ujście rzeki,

- wymienia typy ujść rzecznych i omawia warunki, w których powstają,

- omawia proces powstawania estuarium.

Strategie nauczania: asocjacyjna, problemowa

Metody nauczania: pogadanka, burza mózgów, plakat/poster

Formy zajęć: praca indywidualna, praca w grupach, praca całego zespołu klasowego

Środki dydaktyczne: tablica interaktywna/monitor dotykowy/tablety, e-materiał, podręcznik

Materiały pomocnicze

Balon J., Desperak J., Tablice geograficzne, Świat Książki, Warszawa 2003, s. 346–349.

Dawydow L.K. , Dmitrijewa A.A., Konkina N.G., Hydrologia ogólna, PWN, Warszawa 1979.

Faza wprowadzająca

- Nauczyciel wprowadza uczniów w tematykę zajęć – prosi o zapoznanie się ze wstępem do e-materiału.

- Następnie nauczyciel podaje temat i cele lekcji.

Faza realizacyjna

- Nauczyciel prosi, aby uczniowie, korzystając z części „Przeczytaj” e-materiału lub podręcznika, zdefiniowali termin ujście rzeki, następnie nazwali główne typy ujść.

- Nauczyciel prosi uczniów o zapoznanie się z grafiką interaktywną i wykonanie poleceń zawartych w tej części e-materiału. Uczniowie wyjaśniają, jaki wpływ na kształtowanie się ujścia rzeki mają akumulacja rzeczna, falowanie oraz pływy, określają różnice w ukształtowaniu ujść rzecznych. Nauczyciel w razie potrzeby wspiera uczniów.

- Następnie nauczyciel dzieli klasę na cztery grupy; każda wybiera lidera, który będzie odpowiadał za pracę grupy, grupy otrzymują duże arkusze papieru i pisaki do stworzenia plakatu przedstawiającego wybrane ujście rzeczne.

- Nauczyciel objaśnia uczniom, na czym polega ich praca (plakat/poster); przydziela do opracowania: dwóm grupom ujścia deltowe, dwóm pozostałym – ujścia lejkowate, prosi również o znalezienie przykładów rzek na różnych kontynentach, które posiadają omawiany typ ujścia.

- Uczniowie na środku arkusza papieru zapisują nazwę typu ujścia, następnie sporządzają plakaty (schematy).

- Po upływie określonego czasu uczniowie z dwóch grup (pracujących nad tym samym ujściem rzecznym) przyczepiają swoje prace do tablicy, liderzy wspomagani praz innych uczniów z grupy prezentują swoje plakaty, porównując je między sobą.

- Nauczyciel podsumowuje wypowiedzi uczniów, podkreśla wspólne elementy. Nauczyciel zwraca uwagę na przyczyny powstawania ujść rzecznych.

- Następnie prezentują się w taki sam sposób dwie pozostałe grupy, nauczyciel również podsumowuje ich pracę.

- Nauczyciel prezentuje fotografie ujść różnych rzek – uczniowie charakteryzują je i rozpoznają ich typy.

- Uczniowie zapisują do zeszytu (w formie notatki) przy nazwie ujścia jego cechy charakterystyczne oraz przykłady rzek.

Faza podsumowująca

- Nauczyciel podsumowuje etapy lekcji, zestawiając je z założonymi celami – ocenia pracę uczniów, ich zaangażowanie.

- Następnie nauczyciel wprowadza do fazy ćwiczeń na podstawie poznanego materiału – uczniowie wykonują wybrane ćwiczenia z e-materiału.

- Uczniowie omawiają ćwiczenia, nauczyciel w razie potrzeby wspiera ich.

- Uczniowie dzielą się swoimi doświadczeniami – mówią, co było dla nich łatwe, trudne, ciekawe.

Praca domowa

- W formie krótkiej notatki scharakteryzuj ujście Wisły i Odry.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania danego multimedium

Grafikę interaktywną można wykorzystać w toku lekcji dotyczącej zróżnicowania sieci rzecznej (zakres podstawowy: IV. 4) oraz zajęć dotyczących systemów rzecznych i ustrojów rzecznych (zakres rozszerzony: IV. 4).

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela