Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Jakie są zastosowania fosforu i jego najważniejszych związków?

Fosfor w czystej postaci jest białym ciałem stałym.

Źródło: dostępny w internecie: pixabay.com, domena publiczna.

Fosfor należy do grupy azotowców. Po raz pierwszy został wyizolowany (jako biały fosfor) w

wieku. Nazwa tego pierwiastka jest związana z jego zdolnością do emisji światła w wyniku utleniania się w obecności tlenu zawartego w powietrzu (zjawisko chemiluminescencji). Etymologia słowa fosfor wywodzi się ze starożytnej Grecji, gdzie termin Phōsphóros, czyli „niosący światło”, oznaczał Fosforosa – boga i uosobienie Gwiazdy Porannej (planety Wenus, która była widoczna nad horyzontem przed wschodem Słońca). W średniowieczu, przekształcając się w łacińskie Phosphoros, co znaczyło Lucifer („niosący światło”; pol. Lucyfer), stał się poetyckim określeniem upadłego anioła. Jakie może mieć zastosowanie pierwiastek, który posiada tak ciekawą historię?

Twoje cele

- Opiszesz, w jakich postaciach występuje fosfor w przyrodzie oraz jakie związki chemiczne tworzy.

- Wymienisz związki chemiczne fosforu, które znajdują zastosowanie w codziennym życiu.

- Zaproponujesz dziedziny, w których można wykorzystać fosfor.

Przeczytaj

Fosfor

Fosfor biały

Źródło: GroMar Sp. z o. o. na podstawie Mizerski W., Tablice chemiczne, Warszawa 2008., licencja: CC BY-SA 3.0.

Odmiany alotropowe fosforu

Fosfor w stanie stałym występuje w kilku odmianach alotropowych. Należą do nich:

- fosfor biały to woskowata substancja. Ta odmiana fosforu nie rozpuszcza się w wodzie, lecz w benzynie i dwusiarczku węgla. Występuje w postaci czteroatomowych cząsteczek

.

- fosfor czerwony, jak sama nazwa wskazuje, to substancja koloru ciemnoczerwonego, nietoksyczna i mniej reaktywna niż fosfor biały. Fosfor czerwony posiada łańcuchową strukturę, przypuszczalnie tworzącą się na skutek pękania niektórych wiązań w cząsteczkach

.

- fosfor fioletowy jest krystaliczną odmianą fosforu o skomplikowanej strukturze. Krystalizuje w układzie jednoskośnym. Fosfor fioletowy jest mało reaktywny i nie rozpuszcza się w żadnej substancji.

- fosfor czarny ma szarą barwę i metaliczny połysk. Tym samym przypomina on grafit i podobnie jak on przewodzi prąd. Jest najbardziej trwałą odmianą fosforu. Posiada strukturę warstwową, w której każdy atom fosforu powiązany jest z trzema sąsiednimi atomami.

Przemiany fosforu

Źródło: GroMar Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Slajd 1 z 4

Fosfor biały

Źródło: BXXXD, dostępny w internecie: www.wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Izotopy fosforu

Fosfor posiada

izotopów. Jedynym izotopem występującym w przyrodzie jest stabilny izotop . Pozostałe izotopy są otzymywane sztucznie i mają właściwości promieniotwórcze: , , , , , , , i .

Ciekawostka

Fosforos (także Lucyfer, Gwiazda Poranna, Jutrzenka, gr. Φphiωomegaσsigmaφphiόρrhoοomicronς Phōsphóros „niosący światło”, Ἐωomegaσsigmaφphiόρrhoοomicronς Eōsphóros „niosący świt”, łac. Luciferus, Lucifer „światłonośny”, „przynoszący światło”, „gwiazda poranna”, „jutrzenka”) – w mitologii greckiej był bogiem i uosobieniem Gwiazdy Porannej (planety Wenus), a także  personifikacją planety Wenus, kiedy ta była widoczna nad horyzontem przed wschodem Słońca. Pojawiał się na niebie przed Eos (uosobienie zorzy porannej, brzasku i świtu) – zwiastował jej nadejście. W sztuce wyobrażany jest zwykle pod postacią młodzieńca ze skrzydłami, z gwieździstą aureolą wokół głowy i pochodnią w ręce.

Występowanie jonu fosforanowego()

Fosfor jest pierwiastkiem chemicznym, zajmującym jedenaste miejsce pod względem rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej. Jego zawartość wynosi

masowych. Pierwiastek ten nie występuje w przyrodzie w stanie wolnym, ale głównie w postaci soli kwasu fosforowego(). Najważniejsze minerały zawierające w swoim składzie jon , to:

- fosforyt –

;

- fluoroapatyt –

;

- chloroapatyt –

.

Slajd 1 z 2

Fluoroapatyt z rzeźbionymi niebieskimi kryształami na szczycie. Pochodzenie: São Geraldo do Baixio (Brazylia)

Źródło: Robert Matthew Lavinsky, Wikipedia, licencja: CC BY-SA 3.0.

Głównym źródłem fosforu, wykorzystywanym gospodarczo, są:

- złoża pochodzenia wulkanicznego, których podstawowymi minerałami są apatyt i fluoroapatyt;

- złoża pochodzenia osadowego – tworzą się w wyniku wytrącania fosforanu(

) wapnia z wody morskiej, w czasie procesów diagenetycznych oraz poprzez nagromadzenie się szczątków zwierząt (głównie kości) i ich odchodów (guano) w klimacie suchym; najpowszechniejsze skały osadowe to fosforyty.

Największe złoża fosforytów znajdują się:

- w Maroku (na Saharze Zachodniej);

- w Chinach;

- w Stanach Zjednoczonych.

Pokłady o dużej zasobności fosforytów zidentyfikowano na szelfach kontynentalnych i w osadach morskich, ale obecne technologie nie pozwalają na ich wydobycie w sposób, który byłby opłacalny ekonomicznie. W Europie niewielkie ilości złóż fosforytów eksploatuje się w Finlandii. W Polsce fosforyty pochodzą z dwóch okresów geologicznych – z syluru i kredy. Fosforyty sylurskie występują w Górach Bardzkich, natomiast kredowe – na obrzeżu Gór Świętokrzyskich (w okolicach Annopola nad Wisłą) w formie konkrecji zasobnych w fosforany(

) wapnia.

Eksploatację fosforytów w Polsce rozpoczęto w Górach Świętokrzyskich w okresie międzywojennym, wykorzystując urobek na cele rolnicze (do produkcji nawozów fosforanowych). Obecnie, ze względu na niską opłacalność ekonomiczną, nie są one eksploatowane, a krajowe zapotrzebowanie na związki fosforu jest w całości pokrywane importowanymi surowcami.

Obieg fosforu w przyrodzie

Obieg fosforu w przyrodzie

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Fosfor w postaci jonów fosforanowych

jest wypłukiwany ze skał, np. złóż fosforytów. W takiej formie jest możliwy do przyswojenia przez rośliny. Dla konsumentów źródłem fosforu są rośliny zielone, ewentualnie, niższe w piramidzie troficznej, poziomy konsumentów. Ostatnim ogniwem organizmów wykorzystujących fosfor są reducenci.

Organizmy te uwalniają ten pierwiastek do środowiska w postaci rozpuszczalnych w wodzie fosforanów(

). Część fosforu zostaje ponownie wprowadzona do obiegu przez zwierzęta zamieszkujące zbiornik wodny. Pozostała część fosforu zostaje wytrącona, trafiając do morskich osadów głębinowych. Ten ubytek uzupełniany jest przez wypłukiwany fosfor skalny. Dodatkowo, oprócz wietrzenia skał i spływów powierzchniowych, fosfor może być wprowadzony do wód, np. w wyniku:

Zakwit glonów w rzece w Chinach

Źródło: Felix Andrews, dostępny w internecie: wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 2.5.

- opadów atmosferycznych;

- nawozów fosforanowych (spływających z pól uprawnych);

- fosforanów stosowanych do produkcji środków piorących;

- ścieków komunalnych i przemysłowych.

Pojawiajace się w wodzie fosforany mogą prowadzić do procesu eutrofizacji. Eutrofizacja to proces wzbogacania zbiorników wodnych w pierwiastki biofilne, skutkujący wzrostem żyzności wód. Zjawisko eutrofizacji zachodzi na skutek zbyt dużych ilości związków fosforu, jak i azotu w wodzie. Duża ilość związków odżywczych powoduje masowy zakwit glonów i sinic. Obumierające glony opadają na dno zbiornika, gdzie ulegają rozkładowi. Do procesu tego zużywany jest tlen zgromadzony w przydennych warstwach wody. Gdy brakuje tlenu, wzrasta ilość bakterii beztlenowych, które kontynuują rozkład, a jednocześnie produkują szkodliwy dla organizmów wodnych siarkowodór.

Słownik

diageneza

proces tworzenia skały zwięzłej ze skał luźnych, polegający na łączeniu (zlepianiu) spoiwem ziaren skalnych

konkrecja

(łac. concretio „połączenie”, „zgęszczenie”) agregat mineralny występujący w skałach osadowych, różniący się składem i budową od skały otaczającej

szelf kontynentalny

część kontynentu zalana przez morze; podwodne przedłużenie kontynentów, wyznaczające granicę ich powierzchni

Bibliografia

Bolewski A., Parachoniak W., Petrografia, Warszawa 1982.

Encyklopedia PWN

Kasperek T., Michalak J., Obrona przeciwchemiczna okrętu. Część IV. Charakterystyka i zastosowanie dymów maskujących, Gdynia 2001, online: http://pbc.gda.pl/Content/66350/Ochrona_przeciwchemiczna_okr%C4%99tu.pdf, dostęp: 17.03.2021.

Ryka W., Maliszewska A., Słownik petrograficzny, Warszawa 1982.

Wzorek Z., Odzysk związków fosforu z termicznego przetworzenia odpadów i ich zastosowanie jako substytutu naturalnych surowców fosforowych, Kraków 2008.

Grafika interaktywna

Polecenie 1

Kiedy powstały pierwsze zapałki na bazie fosforu? Co wchodzi w ich skład i jaka reakcja zachodzi w czasie ich spalania? Zapoznaj się z grafiką interaktywną, a następnie rozwiąż ćwiczenia.

Ilustracja interaktywna przedstawia dwie płonące zapałki, trzy spalone i dwie niespalone. Po lewej stronie znajdują się dwie ramki, biała i czerwona, podpisane: pudełko zapałek. W czerwonej ramce znajduje się wzór strukturalny fosforu czerwonego: cztery atomy fosforu są ze sobą połączone tak, że tworzą romb. Dwa przeciwległe atomy tworzą ze sobą wiązanie, a druga para przeciwległych atomów tworzy po jednym wiązaniu wychodzącym poza nawias kwadratowy, w jaki ujęto wzór. W białej ramce umieszczono wzór strukturalny fosforu białego: cztery atomy fosforu łączą się ze sobą tak, że tworzą czworościan foremny: każdy z atomów tworzy wiązanie z trzema innymi atomami. Po prawej stronie zdjęcia umieszczono napis: zapałka, a pod nim trzy białe ramki. W pierwszej znajduje się wzór sumaryczny chloranu() potasu , w drugiej wzór trisiarczku tetrafosforu zbudowany z czterech atomów fosforu i trzech atomów siarki. Atom fosforu łączy się w dół po skosie z trzema atomami siarki, co tworzy kształt przypominający wierzchołek piramidy. Dalej każdy z atomów siarki łączy się z jednym atomem fosforu zlokalizowanym dokładnie pod danym atomem siarki. Trzy atomy fosforu znajdujące się pod atomami siarki, są związany ze sobą, tworząc trójkątną podstawę w strukturze, jaką tworzy związek. W trzeciej ramce znajduje się wzór sumaryczny siarczku antymonu . Opis. 1. W roku w Chinach wykonano pierwsze zapałki tzw. "ogniste calowe patyki", w skład których wchodził patyk sosnowy i główka wykonana z siarki.

Pierwsze europejskie zapałki były wyprodukowane w  roku w Paryżu przez K. Chancel`a, asystenta francuskiego chemika.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

W roku w Chinach wykonano pierwsze zapałki tzw. "ogniste calowe patyki", w skład których wchodził patyk sosnowy i główka wykonana z siarki.

Pierwsze europejskie zapałki były wyprodukowane w  roku w Paryżu przez K. Chancel`a, asystenta francuskiego chemika

Zapałki – historia powstania i działanie

Źródło: GroMar Sp. z o.o., Materiał opracowany na podstawie materiału dostępnego pod adresem: https://www.compoundchem.com/2014/11/20/matches/, dostępny w internecie: Grafika wykorzystuje fotografię pochodzącą ze strony internetowej: pixabay.com, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 2

Jakie są zastosowania związków fosforu? Jakie związki chemiczne, których elementem jest fosfor, znalazły zastosowanie w produktach spożywczych? Zapoznaj się z grafiką interaktywną przedstawiającą niektóre z zastosowań związków fosforu, a następnie rozwiąż ćwiczenia.

Slajd 1 z 6

Zdjęcie przedstawia drobne białe kamyczki usypane w stos. 1. Produkcja nawozów i pestycydów Fosfor należy do podstawowych makroelementów roślin, jest ich niezbędnym składnikiem odżywczym, dlatego też sztuczne nawożenie związkami fosforu jest konieczne dla ich prawidłowego rozwoju.

Naturalnie występujące związki zawierające fosfor są w większości nierozpuszczalne i niedostępne dla roślin, a ich cykl fosforu jest bardzo wolny. Większa część produkcji z użyciem fosforu znajduje zastosowanie w wytwarzaniu nawozów rolniczych, zawierających aż 70–75% P4O10.

Nawozy występują w postaci superfosfatu wapnia: mieszaniny diwodorofosforanu(V) wapnia (Ca(H2PO4)2) i siarczanu(VI) wapnia-woda(1/2) (CaSO4·2H2O).

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Produkcja nawozów i pestycydów

Fosfor należy do podstawowych makroelementów roślin, jest ich niezbędnym składnikiem odżywczym, dlatego też sztuczne nawożenie związkami fosforu jest konieczne dla ich prawidłowego rozwoju.

Naturalnie występujące związki zawierające fosfor są w większości nierozpuszczalne i niedostępne dla roślin, dlatego też obieg fosforu w nich jest bardzo wolny. Większa część produkcji z użyciem fosforu znajduje zastosowanie w wytwarzaniu nawozów rolniczych, zawierających aż 70–75% PIndeks dolny 4OIndeks dolny 10.

Nawozy występują w postaci superfosfatu wapnia: mieszaniny diwodorofosforanu() wapnia (Ca(HIndeks dolny 2POIndeks dolny 4)Indeks dolny 2) i siarczanu() wapnia-woda(1/2) (CaSOIndeks dolny 4·2HIndeks dolny 2O).

Superfosfat potrójny granulowany

Źródło: Rasbak, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 1

Wybierz prawidłową odpowiedź. Jaka odmiana fosforu jest stosowana obecnie do produkcji zapałek?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- fioletowa

- czarna

- biała

- czerwona

Ćwiczenie 2

Którego ze związków fosforu można użyć w celu wyprodukowania detergentu do prania? Wybierz poprawną odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Ćwiczenie 3

Wybierz prawidłowe odpowiedzi opisujące zastosowania fosforu i jego związków.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Odgrywa ważną rolę w produkcji stali.

- Wykorzystuje się go do produkcji lamp sodowych.

- Izotopy fosforu są stosowane jako radioaktywne znaczniki w laboratoriach biochemicznych.

- Diwodorofosforan() wapnia-woda() jest składnikiem proszku do pieczenia.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Uzupełnij poniższy tekst.

Głównym źródłem fosforu, wykorzystywanym gospodarczo, są:

- złoża pochodzenia wulkanicznego – podstawowym minerałem jest

- złoża pochodzenia osadowego – tworzą się między innymi z powodu wytrącania fosforanu wapnia z wody morskiej, w wyniku czego powstają skały osadowe:

fosforany     fluoroapatyt     fosforan     fluorouracyl     fosforyty     fosforany

Ćwiczenie 2

Wybierz poprawne dokończenie poniższego zdania.

Zjawisko emisji słabego światła, wywołane reakcją powolnego utleniania się fosforu wystawionego na działanie tlenu zawartego w powietrzu, to:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- fluorescencja.

- fosforescencja.

- chemiluminescencja.

Ćwiczenie 3

Oceń poprawność zdań.

Zdanie

Prawda

Fałsz

Fosforany() amonu są nawozami dobrze rozpuszczalnymi w wodzie – więc także łatwo dostępnymi i przyswajalnymi dla roślin.

Fosfobrąz to stop zawierający, oprócz miedzi i żelaza, także niewielką ilość fosforu.

Trójpolifosforan sodowy (STPP) jest podstawowym detergentem do użycia w zmywarkach.

Każda odmiana alotropowa fosforu jest silnie trująca. Dawka śmiertelna dla dorosłego człowieka wynosi

około .

Ćwiczenie 4

Zaznacz, w jakim celu wykorzystuje się związki fosforu w przemyśle spożywczym.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Wiążą wodę podczas obróbki termicznej, co powoduje zwiększenie masy końcowej produktu.

- Są wzmacniaczem smaku.

- Ułatwiają procesy utleniania tłuszczy.

- Wiążą wodę podczas obróbki termicznej, co powoduje zmniejszenia masy końcowej produktu.

- Są regulatorem kwasowości.

- Przedłużają termin przydatności do spożycia.

- Ograniczają rozwój niektórych drobnoustrojów.

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij, na czym polega eutrofizacja.

Odpowiedź:

Ćwiczenie 6

Omów struktury przestrzenne odmian alotropowych fosforu czerwonego, białego, fioletowego oraz czarnego.

Dopasuj podane struktury przestrzenne do odmian alotropowych fosforu:

Usunfosfor biały     Usunfosfor fioletowy     Usunfosfor czarny     Usunfosfor czerwony

Źródło: dostępny w internecie: www.cs.wikipedia.org, domena publiczna.

Ćwiczenie 7

Połącz hasła z ich krótką charakterystyką.

Fosfor biały -

należy do jednych z głównych źródeł fosforu wykorzystywanych gospodarczo, ma pochodzenie wulkaniczne.Połączony z: Fosfor biały -

Diageneza -

substancje, które działają na organizm człowieka, wywołując określony efekt terapeutyczny.Połączony z: Diageneza -

Hydroksyapatyt -

jest nieorganicznym składnikiem kości i zębów. Stanowi w nich rusztowanie zapewniające mechaniczne właściwości. W kościach ma postać bardzo długich kryształów.Połączony z: Hydroksyapatyt -

Aktywne składniki -

proces tworzenia skały zwięzłej ze skał luźnych, polegający na łączeniu (zlepianiu) spoiwem ziaren skalnych.Połączony z: Aktywne składniki -

Apatyt -

najaktywniejsza odmiana alotropowa fosforu. Biała, lepka, woskowata substancja. Toksyczny dla człowieka.Połączony z: Apatyt -

Ćwiczenie 8

Uzupełnij poniższy tekst, wybierając właściwe odpowiedzi.

Fosfor jest pierwiastkiem chemicznym zajmującym jedenaste miejsce pod względem rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej. Jego zawartość wynosi

zero przecinek jeden jeden %

/

jeden przecinek pięć %

. Pierwiastek   występuje

występuje

/   nie występuje

nie występuje

w przyrodzie w stanie wolnym. Najczęstszą postacią są sole kwasu fosforowego(). Najważniejsze minerały to:   fosforyt

fosforyt

/   forsteryt

forsteryt

i   kalcyt

kalcyt

/   apatyt

apatyt

lub . Większość naturalnie występujących nieorganicznych związków fosforu stanowią   trudno rozpuszczalne

trudno rozpuszczalne

/   łatwo rozpuszczalne

łatwo rozpuszczalne

minerały, w których występuje on w postaci jonu fosforanowego .

Dla nauczyciela

Scenariusz zajęć

Autor: Marta Wróbel, Krzysztof Błaszczak

Przedmiot: chemia

Temat: Jakie są zastosowania fosforu i jego najważniejszych związków?

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy i rozszerzony; uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym

Podstawa programowa:

Poziom podstawowy i rozszerzony

Wymagania ogólne

I. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie informacji. Uczeń:

1) pozyskuje i przetwarza informacje z różnorodnych źródeł z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych.

II. Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów. Uczeń:

2) wskazuje na związek właściwości różnorodnych substancji z ich zastosowaniami i ich wpływem na środowisko naturalne.

Wymagania szczegółowe

Poziom podstawowy

XXII. Elementy ochrony środowiska. Uczeń:

2) wymienia podstawowe rodzaje zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby (np. metale ciężkie, węglowodory, produkty spalania paliw, freony, pyły, azotany(V), fosforany(V) (ortofosforany(V)), ich źródła oraz wpływ na stan środowiska naturalnego; opisuje rodzaje smogu oraz mechanizmy jego powstawania.

Poziom rozszerzony

XXII. Elementy ochrony środowiska. Uczeń:

2) wymienia podstawowe rodzaje zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby (np. metale ciężkie, węglowodory, produkty spalania paliw, freony, pyły, azotany(V), fosforany(V) (ortofosforany(V)), ich źródła oraz wpływ na stan środowiska naturalnego; opisuje rodzaje smogu oraz mechanizmy jego powstawania.

Poziom rozszerzony

III. Wiązania chemiczne. Oddziaływania międzycząsteczkowe. Uczeń:

9) wyjaśnia pojęcie alotropii pierwiastków.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się.

Cele operacyjne

Uczeń:

- omawia zastosowania fosforu;

- wymienia najważniejsze dla przemysłu związki fosforu;

- analizuje na podstawie właściwości fosforu i jego związków ich zastosowania.

Strategie nauczania:

- asocjacyjna;

- problemowa.

Metody i techniki nauczania:

- debata oxfordzka;

- metoda lekcji odwróconej;

- ćwiczenia uczniowskie;

- okienko informacyjne;

- analiza materiału źródłowego;

- technika zdań podsumowujących.

Formy pracy:

- praca w grupach;

- praca indywidualna;

- praca zbiorowa.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do Internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- rzutnik multimedialny.

Przed lekcją:

Metoda lekcji odwróconej – uczniowie w domu zapoznają się z zasadami debaty oksfordzkiej: (https://www.youtube.com/watch?v=wqnYhugoixo&t=3s) i materiałem do lekcji. Nauczyciel podaje uczniom trzy proponowane niżej tematy do dyskusji: „Za czy przeciw stosowaniu fosforanów w przemyśle?”; „Nawozy fosforanowe – stosować czy nie?”; „Najbardziej przełomowym zastosowaniem fosforu było...”. Uczniowie zapoznają się z treściami e-materiału, grafiką interaktywną dotyczącą zastosowania fosforu i jego związków w e-materiale. Mogą też skorzystać z innych źródeł informacji. Wyszukują informacje na temat zastosowania fosforanów przemyśle – jakie gałęzie, jaka jest ich rola, szkodliwość na organizm człowieka i otoczenie, dlaczego są stosowane do produkcji żywności; nawozy fosforowe – rodzaje, przykłady, jaka jest ich rola, rola fosforu w życiu rośliny, jakie formy przyswajalne, skutki stosowania nawozów.

Przebieg lekcji

Faza wstępna:

1. Nauczyciel podaje uczniom temat lekcji. Ustalenie celów lekcji. Nauczyciel podaje temat zajęć i wspólnie z uczniami ustala cele lekcji, które uczniowie zapisują w portfolio.

2. Nauczyciel przypomina uczniom zasady pracy debatą oxfordzką.

Faza realizacyjna:

1. Uczniowie losują jeden z trzech poniższych tematów do debaty oxfordzkiej:

- „Za czy przeciw stosowaniu fosforanów w przemyśle?”

- „Nawozy fosforanowe – stosować czy nie?”

- „Najbardziej przełomowym zastosowaniem fosforu było...”

- lub własny temat wybrany przez nauczyciela lub zespół klasowy w fazie wstępnej lekcji.

3. Uczniowie losują losy do funkcji, które są ujęte w debacie oxfordzkiej.

4. Marszałek rozpoczyna debatę na temat, jaki zostanie wylosowany przez uczniów. Ocena debaty wg kryteriów zamieszczonych w materiałach pomocniczych.

5. Uczniowie samodzielnie sprawdzają swoją wiedzę, wykonując ćwiczenia zawarte w e-materiale w zakładce „Sprawdź się”.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie przygotowują samodzielnie notatkę z lekcji – okienko informacyjne. Kartkę w zeszycie uczniowie dzielą na cztery części (poziom, pion lub po przekątnej). W pierwsze okienko uczniowie wpisują hasło, które ich interesuje. W drugim podają definicję danego terminu (z różnych źródeł). W trzecie wpisują metaforyczne znaczenie wyrazu, żart językowy, rebus itp. Ostatnie okienko może mieć formę scenki komiksowej, dialogu, karykatury z zastosowaniem interesującego uczniów terminu.

2. Jako podsumowanie lekcji nauczyciel może wykorzystać zdania do uzupełnienia, które uczniowie również zamieszczają w swoim portfolio:

- Nauczyłem/łam się...

- Zrozumiałem/łam, że...

- Zaskoczyło mnie...

- Dowiedziałem/łam się...

- Łatwe było dla mnie....

- Trudne było dla mnie...

Praca domowa:

Uczniowie wykonują pozostałe ćwiczenia zawarte w zestawie ćwiczeń.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Grafikę interaktywną uczniowie mogą wykorzystać przygotowując się do zajęć lub mogą jej użyć podczas lekcji powtórzeniowej. Uczniowie nieobecni na lekcji mogą wykorzystać medium jako nadrobienie zaległości i uzupełnienie luk kompetencyjnych.

Materiały pomocnicze:

1. Nauczyciel przygotowuje:

- arkusze papieru A4, mazaki.

2. Kryteria oceny podczas debaty wg Zasady Debaty Oksfordzkiej, Akademickie Mistrzostwa Polskich Debat Oksfordzkich, Stowarzyszenie Nowe Przestrzenie Krakowskie Stowarzyszenie Mówców Wydział Gospodarki i Administracji UEK w Krakowie, 2017.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Grafika interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela