Spis treści

Rozdział I Świat współczesny

Polska – Europa – Świat.Stosunki międzynarodowe Organizacja Narodów Zjednoczonych. Pokój - Bezpieczeństwo - Współpraca Razem bezpieczniej. Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego Konflikty zbrojne we współczesnym świecie Globalizacja. Dysproporcje rozwojowe współczesnego świata Globalna wioska w obliczu zagrożeń Polska we współczesnym świecie

Rozdział II Unia Europejska

Unia Europejska.  Cele i etapy integracji Polska i Polacy w Unii Europejskiej Instytucje Unii Europejskiej

Rozdział III Elementy przedsiębiorczości

Podstawy współczesnej gospodarki Budżet domowy. Racjonalne zarządzanie prywatnymi finansami Państwo i rynek Jak zostać przedsiębiorczym człowiekiem? Przedsiębiorstwo - zasady działania Powstanie i funkcjonowanie przedsiębiorstwa Podobno nigdy nie zasypia. Formy, rola i funkcje współczesnego pieniądza Dlaczego banki są potrzebne w gospodarce rynkowej? Kapitał, czyli jak inwestować oszczędności na rynku giełdowym Droga do zawodu Zrozumieć rynek pracy Etyka w życiu gospodarczym

Polska – Europa – Świat.Stosunki międzynarodowe

Flagi państw członkowskich UE

DrabikPany, Flagi państw członkowskich UE, licencja: CC BY 2.0

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Mapa podziału politycznego Europy w 2015 roku

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Przyjrzyjcie się zamieszczonym mapom.

Porównajcie mapę polityczną Europy w 1989 i 2015 r.

- Wymieńcie państwa, które po 1989 r. przestały istnieć.

- Wymieńcie państwa, które po 1989 r. powstały.

- Określcie, jakie zmiany polityczne dokonały się w bezpośrednim sąsiedztwie Polski po 1989 r.

Polska – Europa – Świat. Stosunki międzynarodowe

Flagi państw członkowskich UE

DrabikPany, Flagi państw członkowskich UE, licencja: CC BY 2.0

Co potrafię?

- uzasadnić, że można być równocześnie Polakiem, Europejczykiem i członkiem społeczności światowej;

- wymienić podstawowe cechy i funkcje państwa;

- wyjaśnić, czym są prawa człowieka.

Nauczysz się

- różnych form stosunków międzynarodowych;

- czym zajmują się ambasady i konsulaty;

- dlaczego państwa tworzą organizacje międzynarodowe.

Czym są stosunki międzynarodowe?

Tukidydes

Tukidydes, licencja: CC 0

Tukidydes z Aten (V w. p. n. e.) to grecki historyk, autor Wojny peloponeskiej, w której z niezwykłą dokładnością zrelacjonował przebieg tytułowego konfliktu. Zasłynął ze swego obiektywizmu i krytycznego podejścia do źródeł, dzięki czemu wyznaczył nowe standardy opisów historycznych. Dziś do jego opinii odwołuje się wielu teoretyków stosunków międzynarodowych, szczególnie często cytując zawartą w Wojnie peloponeskiej myśl, że najważniejszym zachowaniem w stosunkach międzynarodowych jest równoważenie.

Stosunki międzynarodowe to interakcje między różnymi podmiotami. Najważniejszym uczestnikiem stosunków międzynarodowych jest państwo. Oprócz państw w stosunkach międzynarodowych uczestniczą także inne podmioty. Są to na przykład organizacje międzynarodowe.

Międzynarodowe stosunki:

- polityczne dotyczą najważniejszych interesów państwa, takich jak bezpieczeństwo, przetrwanie, rozwój;

- gospodarcze obejmują m.in. handel zagraniczny czy przepływ technologii;

- społeczne koncentrują się na kulturze i oświacie.

Formy stosunków międzynarodowych

Na przestrzeni wieków wykształciły się cztery podstawowe formy stosunków międzynarodowych.

Misje specjalne

Stałe przedstawicielstwa dyplomatyczne

Konferencje międzynarodowe

Organizacje międzynarodowe

polegają na wysłaniu delegatów do innego państwa lub organizacji międzynarodowej w celu załatwienia określonej sprawy.

czyli ambasady i konsulaty, reprezentują państwo wysyłające w państwie przyjmującym.

stwarzają możliwość prowadzenia rekrutacji w sprawach, którymi zainteresowanych jest wiele państw.

dają możliwość utrzymywania stałych stosunków wielostronnych.

Misje specjalne i stałe przedstawicielstwa dyplomatyczne są formą stosunków dwustronnych (bilateralnych). Natomiast konferencje i organizacje międzynarodowe są formą stosunków wielostronnych (multilateralnych).

Państwo – podstawowy uczestnik stosunków międzynarodowych

Jak już zaznaczyliśmy, podstawowym i najważniejszym uczestnikiem stosunków międzynarodowych jest państwo.

Do Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) należą obecnie 193 państwa.

By państwo mogło istnieć, musi posiadać

- terytorium,

- ludność,

- władzę,

- zdolność do utrzymywania stosunków międzynarodowych.

Terytorium państwa wyznaczają granice lądowe, powietrzne i morskie.

Państwa są suwerenne, czyli

- niezależne od czynników zewnętrznych,

- samodzielnie kształtują politykę wewnętrzną i zewnętrzną.

Państwa mogą jednak dobrowolnie ograniczać swą suwerenność, lub zmieniać sposób jej wykonywania przez przyjmowanie umów międzynarodowych lub przystępowanie do organizacji międzynarodowych.

W stosunkach międzynarodowych państwa powstają i zanikają.

Sposoby powstawania państw

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 4.0

Sposoby upadku państw

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

W historii rzadko zdarzają się przypadki jednorazowego powstania dużej liczby nowych państw. W XX wieku z takim procesem mieliśmy do czynienia dwukrotnie: na skutek dekolonizacji oraz rozpadu państw europejskich po 1989 r. (Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Jugosławia, Czechosłowacja).

Polityka zagraniczna

W stosunkach międzynarodowych państwo stara się oddziaływać na inne podmioty (państwa, organizacje międzynarodowe) przede wszystkim za pośrednictwem polityki zagranicznej.

Przez politykę zagraniczną rozumiemy proces realizacji określonych celów państwa na arenie międzynarodowej. Cele te powinny odzwierciedlać interesy obywateli. Każde państwo ma hierarchię swych interesów realizowanych w ramach polityki zagranicznej. Najważniejsze z nich nazywamy racją stanu. Interesy mogą być trwałe i zmienne. Interesy trwałe to te podstawowe, np. przetrwanie państwa na arenie międzynarodowej, ochrona systemu politycznego i ekonomicznego. Najczęściej państwa realizują cele polityki zagranicznej za pomocą środków dyplomatycznych. Dobór środków jest uzależniony od pozycji państwa na arenie międzynarodowej.

Ćwiczenie 2

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Wypiszcie czynniki, które mają wpływ na pozycję międzynarodową państwa.

- Zastanówcie się, na które z wymienionych przez was czynników mają bezpośredni wpływ władze państwa.

Definicja: Ambasady

Stałe przedstawicielstwa dyplomatyczne danego państwa. Na ich czele stoi szef misji dyplomatycznej, którym może być ambasador, a w wypadku Stolicy Apostolskiej – nuncjusz. Państwa ustanawiają przedstawicielstwa dyplomatyczne w celu utrzymywania stałych stosunków z innym państem, ochrony swoich interesów w tym państwie, ochrony interesów swoich obywateli, prowadzenia negocjacji oraz zbierania informacji na temat państwa przyjmującego.

Definicja: Konsulaty

Urzędy konsularne, podobnie jak ambasady, mają za zadanie chronić interesy państwa wysyłającego i jego obywateli w państwie przyjmującym oraz popierać rozwijanie przyjaznych stosunków między państwami. Ranga konsulatów jest jednak niższa niż ambasad, a ich zadania bardziej rozbudowane. W praktyce konsulaty pełnią funkcje urzędnicze: wystawiają paszporty i wizy, udzielają pomocy własnym obywatelom, pełnią czynności notariusza i urzędnika stanu cywilnego.

Definicja: Ceremonialna korespondencja dyplomatyczna

To uroczyste dokumenty, na których mocy mianowany jest szef misji dyplomatycznej. Dają mu one prawo do pośredniczenia w kontaktach między państwami. Wystawia je głowa państwa wysyłającego (najczęściej prezydent lub monarcha), a adresowane są do głowy państwa przyjmującego. Nowo mianowany szef misji dyplomatycznej w obcym państwie przekazuje listy głowie tego państwa zwykle w trakcie krótkiej ceremonii.

Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. O funkcjach Konsulów Rzeczypospolitej Polskiej

Art. 12

1. Konsul, o ile nie zabrania tego prawo państwa przyjmującego, z urzędu podejmuje przed sądami lub innymi władzami tego państwa czynności niezbędne dla ochrony praw i interesów obywateli polskich, jeżeli z powodu nieobecności lub innej ważnej przyczyny nie mogą oni w odpowiednim czasie bronić swoich praw i interesów ani nie ustanowili pełnomocników. O podjęciu tych czynności konsul zawiadamia niezwłocznie osobę zainteresowaną.

(...)

Art. 13

Konsul czuwa, aby obywatele polscy zatrzymani, aresztowani lub w inny sposób pozbawieni wolności w państwie przyjmującym mieli zapewnioną ochronę prawną i traktowanie zgodne z prawem tego państwa oraz z prawem i zwyczajami międzynarodowymi. W szczególności może podejmować następujące działania:

1) zwracać się do sądów i innych organów państwa przyjmującego o udzielenie informacji o przyczynach zatrzymania, aresztowania lub pozbawienia wolności w inny sposób, a zwłaszcza o zarzutach stawianych tym obywatelom,

2) odwiedzać tych obywateli oraz porozumiewać się z nimi w inny sposób,

3) na wniosek obywatela ułatwiać mu porozumiewanie się z rodziną i innymi osobami bliskimi.

Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. O funkcjach Konsulów Rzeczypospolitej Polskiej.

Ćwiczenie 3

Po przeczytaniu zamieszczonego fragmentu ustawy wyjaśnij, w jaki sposób konsul chroni prawa polskich obywateli przebywających zagranicą.

Niepaństwowi uczestnicy stosunków międzynarodowych

Poza państwami w stosunkach międzynarodowych bierze udział wiele innych podmiotów. Należą do nich przede wszystkim organizacje międzynarodowe.

Organizacje międzynarodowe

Organizacje międzynarodowe zaczęły powstawać w drugiej połowie XIX wieku. Osiągnięcia naukowo-techniczne oraz szybki rozwój gospodarczy państw zrodziły zapotrzebowanie na nową formę stosunków międzynarodowych. Organizacje międzynarodowe skupiające państwa nazywa się organizacjami rządowymi. Działają one na podstawie umowy międzynarodowej zawartej przez państwa. Organizacje międzynarodowe skupiające osoby pochodzące z różnych państw nazywa się organizacjami pozarządowymi.

Organizacje rządowe możemy klasyfikować na podstawie różnych kryteriów. Poniżej zamieszczono przykładowe klasyfikacje.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Organizacje powszechne

Organizacje regionalne

skupiają wszystkie lub prawie wszystkie współcześnie istniejące państwa

skupiają państwa z danego regionu

przykłady: ONZ wraz z jej organizacjami wyspecjalizowanymi

przykłady: Rada Europy, Unia Europejska, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Unia Afrykańska, Organizacja Państw Amerykańskich, czy Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej

Ćwiczenie 4

- Zastanów się, według jakich kryteriów dokonano przedstawionych klasyfikacji organizacji międzynarodowych.

- Sprawdź, do których z wymienionych na schematach organizacji międzynarodowych należy państwo polskie.

Obok organizacji rządowych w stosunkach międzynarodowych działają także organizacje pozarządowe. Jako przykłady międzynarodowych organizacji pozarządowych możemy wymienić: Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca czy Greenpeace. Często organizacje pozarządowe stanowią silne grupy nacisku, które wpływają na stan stosunków międzynarodowych. Obecnie istnieje około 18 tys. międzynarodowych organizacji pozarządowych.

Organizacje polityczno-wojskowe i gospodarcze na świecie do 1990 r.

Organizacje międzynarodowe do 1990

Krystian Chariza i zespół, Organizacje międzynarodowe do 1990, licencja: CC BY-SA 3.0

Organizacje polityczne i wojskowe na świecie

Ćwiczenie 5

1. Porównaj zamieszczone powyżej mapy i wskaż jakie zmiany zaszły wśród istniejących organizacji międzynarodowych.

2. Co było przyczyną powyższych zmian?

Oprócz organizacji międzynarodowych w stosunkach międzynarodowych działają inne podmioty niepaństwowe.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Definicja: Narody

Są to wspólnoty ukształtowane historycznie, posiadające wspólną kulturę, język i świadomość narodową. Najczęściej reprezentacją narodów w stosunkach międzynarodowych są państwa. Narody działają jako samodzielny uczestnik wtedy, gdy nie mają własnego suwerennego państwa. W takich sytuacjach wykształcają jakieś formy swojej reprezentacji, np. organizacje narodowowyzwoleńcze. Przykładem takiego uczestnika może być Organizacja Wyzwolenia Palestyny, czyli polityczna reprezentacja arabskiej ludności Palestyny.

Definicja: Przedsiębiorstwa międzynarodowe

Są to przedsiębiorstwa zarejestrowane w jednym państwie, które prowadzą działalność gospodarczą w wielu innych. Ze względu na bardzo duży potencjał finansowy, często wielomiliardowy, podmioty te wywierają duży wpływ na stosunki ekonomiczne. Niektóre z organizacji transnarodowych działają na wszystkich kontynentach, są to przedsiębiorstwa globalne. Jako przykłady korporacji transnarodowych możemy wymienić: General Electric, Ford Motor Company, General Motors, Toyota Motor Corporation czy Orange.

Definicja: Organizacje terrorystyczne i przestępcze

Działają niezgodnie z prawem międzynarodowym, a państwa starają się je kontrolować i zwalczać. Przykładem takiej organizacji może być Al-Kaida, której głównym celem jest zwalczanie wpływów Zachodu (szczególnie Stanów Zjednoczonych i Izraela) w krajach muzułmańskich.

Definicja: Jednostki

Wybitne osoby, które są w stanie wywierać wpływ na stosunki międzynarodowe i je świadomie, aktywnie kształtować.

Ćwiczenie 6

Znajdź przykłady jednostek (osób fizycznych), które miały istotny wpływ na stosunki międzynarodowe. Wybierz jedną z postaci i scharakteryzuj jej działalność. Sporządź na ten temat krótką notatkę.

Podsumowanie

Do dziś najważniejszym uczestnikiem stosunków międzynarodowych pozostaje państwo. Obok państwa bardzo aktywnie działają uczestnicy niesuwerenni – narody, organizacje międzynarodowe rządowe i pozarządowe, grupy terrorystyczne, przedsiębiorstwa transnarodowe czy osoby fizyczne. Wpływ tych podmiotów jest obecnie tak duży, że coraz częściej mówi się o malejącej roli państwa i przejmowaniu jego klasycznej roli w stosunkach międzynarodowych przez podmioty niepaństwowe.

Logo Amnesty International

Źródło: Amnesty International, licencja: CC 0.

Ćwiczenie 7

Rozstrzygnij, czy podane zdania zwierają informacje prawdziwe (Prawda), czy fałszywe (Fałsz).

Ilustracja przedstawia jedną z

Prawda

Fałsz

rządowych organizacji międzynarodowych.

organizacji o charakterze polityczno-militarnym.

organizacji skupiających obywateli różnych państw.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

zadanie interaktywne

Nanieś na mapę podane nazwy państw.

UsunUkraina     UsunSłowacja     UsunRosja     UsunCzechy     UsunBiałoruś     UsunNiemcy     UsunLitwa

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Organizacja Narodów Zjednoczonych. Pokój - Bezpieczeństwo - Współpraca

Flaga ONZ

Makaristos, Flaga ONZ, licencja: CC 0

Karta Narodów Zjednoczonych

PREAMBUŁA

MY, LUDY NARODÓW ZJEDNOCZONYCH, ZDECYDOWANE

uchronić przyszłe pokolenia od klęski wojny, która dwukrotnie za naszego życia wyrządziła ludzkości niewypowiedziane cierpienia, przywrócić wiarę w podstawowe prawa człowieka, godność i wartość jednostki, równość praw mężczyzn i kobiet oraz narodów wielkich i małych, stworzyć warunki, umożliwiające utrzymanie sprawiedliwości i poszanowanie zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych i innych źródeł prawa międzynarodowego, popierać postęp społeczny i poprawę warunków życia w większej wolności,

I W TYM CELU

postępować tolerancyjnie i żyć ze sobą w pokoju jak dobrzy sąsiedzi, zjednoczyć swe siły dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, zapewnić przez przyjęcie zasad i ustalenie metod, aby siła zbrojna używana była wyłącznie we wspólnym interesie, korzystać z organizacji międzynarodowych w celu popierania gospodarczego i społecznego postępu wszystkich narodów,

POSTANOWILIŚMY ZJEDNOCZYĆ NASZE WYSIŁKI DLA WYPEŁNIENIA TYCH ZADAŃ.

Zgodnie z tym rządy nasze, przez zgromadzonych w mieście San Francisco przedstawicieli, którzy okazali swoje pełnomocnictwa, uznane za dobre i sporządzone w należytej formie, zgodziły się przyjąć niniejszą Kartę Narodów Zjednoczonych i niniejszym tworzą organizację międzynarodową pod nazwą „Organizacja Narodów Zjednoczonych „

Karta Narodów Zjednoczonych.

Ćwiczenie 1

Po przeczytaniu zamieszczonego tekst źródłowego wykonajcie zadanie, pracując w parach.

Wymieńcie:

- wydarzenia historyczne, które przywołali twórcy przestawionego dokumentu;

- zasady, które stały się fundamentem Organizacji Narodów Zjednoczonych;

- prawa człowieka, do których odwołali się twórcy przestawionego dokumentu.

Wyjaśnijcie, co oznacza określenie preambuła.

Organizacja Narodów Zjednoczonych. Pokój - bezpieczeństwo - współpraca

Julien Harneis, licencja: CC BY-SA 2.0[online], dostępny w internecie: UNICEF pomaga dzieciom w Kongo

Co potrafię?

- określić, kto jest uczestnikiem stosunków międzynarodowych;

- wyjaśnić, czym są organizacje międzynarodowe i jakie pełnią funkcje;

- nazwać państwa sąsiadujące z Polską.

Nauczysz się

- genezy, celów i zadań Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ);

- jaką rolę odgrywa Karta Narodów Zjednoczonych;

- najważniejszych organów ONZ;

- wyspecjalizowanych organizacji (agend) ONZ.

Geneza Organizacji Narodów Zjednoczonych

Pierwszą organizacją międzynarodową o charakterze politycznym była Liga Narodów, która powstała po I wojnie światowej. Jej głównym zadaniem było utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Nie spełniła jednak oczekiwań jej twórców i nie zdołała zapobiec wybuchowi II wojny światowej. Formalnie zakończyła działalność w 1946 roku.

Jeszcze w trakcie II wojny światowej rozpoczęto prace zmierzające do powołania Organizacji Narodów Zjednoczonych. Jej celem miało być – podobnie jak Ligi Narodów – utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

Z Archiwum TVP

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl

Film 1 Źródło: TVP S.A., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Karta Narodów Zjednoczonych

Karta Narodów Zjednoczonych (Karta NZ) to umowa międzynarodowa, która reguluje kwestie związane z działaniem organizacji. Określa cele i zasady, strukturę organizacji oraz tryb przyjmowania nowych członków. Uważana jest za konstytucję społeczności międzynarodowej. Świadczy o tym liczba państw, które ją ratyfikowały. Obecnie są to 193 kraje, a więc niemal wszystkie istniejące.

Definicja: Ratyfikacja

Zatwierdzenie umowy międzynarodowej przez upoważniony do tego organ władzy (w Polsce jest nim Prezydent RP). Na jej podstawie umowa międzynarodowa nabiera mocy obowiązującej w danym państwie.

Organizacja Narodów Zjednoczonych ma charakter uniwersalny.

W Karcie NZ wymienione zostały cele działania organizacji:

1. Utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

2. Rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami.

3. Rozwiązywanie problemów międzynarodowych o charakterze społecznym, gospodarczym, kulturowym, humanitarnym oraz w kwestii praw człowieka.

4. Stanowienie ośrodka współpracy do osiągania wymienionych celów.

Karta zwiera także postanowienia dotyczące struktury ONZ, pokojowych środków rozstrzygania sporów oraz działań podejmowanych w wypadku naruszenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Siedziba główna tej organizacji znajduje się w Nowym Jorku, a jej ważne instytucje rozlokowane są w Genewie (Szwajcaria), Wiedniu (Austria) i Nairobi (Kenia).

Organy główne ONZ

Główna siedziba ONZ w Nowym Jorku

Marcello Casal JR/ABr, Główna siedziba ONZ w Nowym Jorku, licencja: CC BY 3.0

Jak każda organizacja rządowa ONZ ma stałe organy, które zostały wymienione w Karcie NZ.

Zgromadzenie Ogólne składa się z przedstawicieli wszystkich państw członkowskich ONZ. Każde państwo ma w Zgromadzeniu jeden głos. Głosy są tak samo ważne, nie mają znaczenia ani wielkość państwa, ani jego pozycja na arenie międzynarodowej. Przedstawiciele państw spotykają się raz w roku (sesja zwyczajna) oraz na żądanie Rady Bezpieczeństwa lub większości członków (sesje nadzwyczajne). W czasie dorocznych sesji plenarnych przedstawiciele państw członkowskich mogą dyskutować na temat wszystkich kwestii zapisanych w Karcie NZ. Zgromadzenie wybiera niestałych członków Rady Bezpieczeństwa oraz zatwierdza budżet ONZ. Decyzje w ważnych sprawach podejmowane są większością dwóch trzecich głosów, w pozostałych – większością głosów.

Rada Bezpieczeństwa składa się z piętnastu członków. Pięciu członków to tzw. stali członkowie Rady. Są to przedstawiciele: Stanów Zjednoczonych, Federacji Rosyjskiej, Chin, Francji i Wielkiej Brytanii [w głosowaniu przysługuje im prawo weta]. Pozostałych dziesięciu członków (tzw. niestali członkowie) wybiera na dwa lata Zgromadzenie Ogólne. Najważniejszą funkcją Rady jest utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa. W tym celu organ ten może nakładać sankcje na państwa, które zagrażają międzynarodowemu pokojowi i bezpieczeństwu lub dokonały agresji. Rada może też wydawać zalecenia dotyczące sposobu załatwienia sporu między państwami.

Od wielu lat trwa dyskusja na temat poszerzenia jej składu, ponieważ obecny odzwierciedla powojenny układ sił. Wśród kandydatów do stałych członków Rady Bezpieczeństwa wymienia się najczęściej Niemcy, Japonię, Indie i Brazylię.

Rada Gospodarczo-Społeczna składa się z 54 członków. Są oni wybierani przez Zgromadzenie Ogólne i reprezentują różne regiony geograficzne. Członkowie Rady są wybierani na trzy lata. Co roku ustępuje jedna trzecia składu. Najważniejszą jej funkcją jest inicjowanie i prowadzenie badań dotyczących spraw gospodarczo-społecznych oraz wydawanie zaleceń dla państw.

Rada Powiernicza została powołana do kontrolowania administracji obszarów powierniczych. Zadanie to wykonywała do 1 listopada 1994 r., kiedy ostatnie terytorium powiernicze – Republika Palau (administrowana przez Stany Zjednoczone) – uzyskało niepodległość. W związku z tym działalność Rady Powierniczej została zawieszona.

Czym były obszary powiernicze?

Po I wojnie światowej stworzono w ramach Ligi Narodów system mandatowy. Objęto nim kolonie i terytoria odebrane państwom zwyciężonym. Obszary mandatowe oddano w zarząd innym państwom (zwłaszcza Anglii i Francji). System mandatowy w ONZ zastąpiono systemem powierniczym. Tym systemem objęto dawne obszary mandatowe oraz kolonie odebrane po II wojnie światowej państwom zwyciężonym. Kraje zarządzające obszarami powierniczymi zawierały z ONZ umowy, w których określano zasady ich administrowania. Nad właściwym wykonywaniem zadań przez państwa zarządzające czuwała Rada Powiernicza.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości jest organem sądowym. Składa się z 15 sędziów. Trybunał rozpatruje spory pomiędzy państwami oraz wydaje opinie doradcze na żądanie organów ONZ.

Sekretariat jest organem administracyjnym. Składa się z sekretarza generalnego i personelu. Sekretarz generalny jest wybierany przez Zgromadzenie Ogólne na zlecenie Rady Bezpieczeństwa. Jego kadencja trwa pięć lat. Sekretarz uczestniczy w posiedzeniach organów głównych, przygotowuje projekt budżetu ONZ oraz mianuje personel organizacji. Sekretariat zatrudnia ponad 43 tys. pracowników ze wszystkich kontynentów. Obecnie sekretarzem generalnym ONZ jest Ban Ki-moon, polityk z Korei Południowej.

Działalność ONZ

Utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa

Wojska ONZ w Chile

JoAnn S. Makinano, Wojska ONZ w Chile, licencja: CC 0

Organizacja Narodów Zjednoczonych działa  niemal we wszystkich istotnych dla społeczności międzynarodowej obszarach. Najważniejszą kwestią pozostaje dla niej utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Podstawowe funkcje w tym zakresie pełni Rada Bezpieczeństwa. W wypadku stwierdzenia zagrożenia dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa lub wobec aktu agresji może ona podjąć decyzję o zastosowaniu sankcji. Sankcje mogą być militarne (z użyciem siły), ekonomiczne lub dyplomatyczne.

Jednym ze środków stosowanych przez ONZ w celu zapewnienia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa są operacje pokojowe. Operacje pokojowe (między innymi):

- przeciwdziałają rozszerzaniu się konfliktu;

- przyczyniają się do utrzymania porządku publicznego;

- nadzorują przeprowadzanie wyborów.

Operacje pokojowe zasadniczo różnią się od sankcji. Są ustanawiane za zgodą stron konfliktu, a żołnierze, którzy biorą w nich udział, mogą używać broni tylko w celach samoobrony. Obecnie ONZ realizuje kilkanaście operacji pokojowych.

Ćwiczenie 2

Przygotuj krótką prezentację na temat operacji pokojowej ONZ, w której w ostatnich latach uczestniczyli żołnierze z Polski:

- nazwij i wskaż na mapie państwo, w którym odbywali misję;

- określ czas, w którym wykonywali powierzone im zadania;

- wyjaśnij, co było celem przeprowadzonej operacji;

- przedstaw zadania, które wykonywali.

Misje ONZ na świecie

Misje ONZ

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Działalność ONZ

Inne obszary działalności

Światowy Program Żywnościowy w Liberii. Pomoc dostarczana przez żołnierzy ONZ

26th MEU(SOC) PAO (U.S. Marines), Światowy Program Żywnościowy w Liberii. Pomoc dostarczana przez żołnierzy ONZ, licencja: CC 0

Organizacja Narodów Zjednoczonych bardzo aktywnie działa w sferze gospodarczo-społecznej. Głównym organem, aktywnym w tej dziedzinie, jest Rada Gospodarczo-Społeczna. Zajmuje się ona m.in.: zagadnieniem dysproporcji rozwojowych, problemami demograficznymi, walką z AIDS,  narkotykami, problemami transportu i komunikacji, dyskryminacji i równouprawnienia kobiet. Najwięcej działań ONZ podejmuje w celu likwidacji zacofania gospodarczego i społecznego w krajach rozwijających się. Kolejną dziedziną, w której ma duże osiągnięcia, są prawa człowieka. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Powszechną deklarację praw człowieka 10 grudnia 1948 r. Dokument ten gwarantuje podstawowe prawa i wolności wszystkim ludziom. Deklaracja stanowi do dziś konstytucję praw człowieka, a dzień 10 grudnia corocznie obchodzimy jako Światowy Dzień Praw Człowieka. Ponadto w ramach ONZ przyjęto wiele innych dokumentów dotyczących praw człowieka, które odnoszą się do uchodźców, praw kobiet, zakazu dyskryminacji, pracowników migrujących, praw dzieci, zakazu tortur.

Organizacje wyspecjalizowane ONZ

Organizacje wyspecjalizowane wraz z ONZ tworzą tzw. system ONZ. Jest to sieć wielu współpracujących ze sobą organizacji, agend i programów. Należą do nich między innymi Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, UNESCO) i Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (ang. The United Nations Children's Fund, UNICEF).

UNESCO

Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury

Działalność UNESCO obejmuje rozwój współpracy międzynarodowej w dziedzinie nauki, kultury i sztuki oraz udzielanie państwom pomocy przy organizowaniu systemów edukacyjnych. Angażuje się też na rzecz ochrony światowego dziedzictwa kultury i przyrody. Rozwija międzynarodową współpracę naukową, walczy o wolność prasy oraz przekazu.

Logotyp UNESCO

Mouagip, Logotyp UNESCO, licencja: CC 0

UNICEF

Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci

Podstawowym celem UNICEF-u jest niesienie pomocy dzieciom w kwestiach: wyżywienia, ochrony zdrowia, edukacji, zwalczania przemocy i różnych form ich wykorzystywania. W 1965 r. UNICEF otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Logotyp UNICEF

pixabay.com, Logotyp UNICEF, licencja: CC 0

Podsumowanie

Organizacja Narodów Zjednoczonych, mimo wielu głosów krytyki, pozostaje do dziś jedną z najważniejszych organizacji międzynarodowych. Działa niemal we wszystkich obszarach ważnych dla społeczności międzynarodowej. W najważniejszej – utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa – nie zawsze wykazuje się dużą skutecznością. Nie możemy jednak zapominać, że organizacje międzynarodowe mogą zrobić tyle, ile będą chciały zdziałać państwa wchodzące w ich skład. Tak samo jest w Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Przydatne linki

www.unic.un.org.plOtwiera się w nowym oknie

www.un.org.plOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 3

Uporządkuj chronologicznie podane wydarzenia.

- Poziom 1:Powstanie Ligii Narodów

- Poziom 2:Przyjęcie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka

- Poziom 3:Wybuch II wojny światowej

- Poziom 4:Wejście w życie Karty Narodów Zjednoczonych

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Organ ONZ, którego strukturę przedstawiono na ilustracji, to...

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości.

- Rada Gospodarczo-Społeczna.

- Rada Bezpieczeństwa.

- Zgromadzenie Ogólne.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Razem bezpieczniej. Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego

Nicolas Raymond, licencja: CC BY 2.0

Zapoznaj się z zamieszczonym materiałem źródłowym.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Zimna wojna to trwający kilkadziesiąt lat konflikt między Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) [komunistycznym państwem powstałym po zakończeniu I wojny światowej na gruzach carskiej Rosji] a demokratycznymi państwami Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Za początek zimnej wojny przyjmuje się przemówienie Winstona Churchilla wygłoszone w Fulton 5 marca 1946 roku.

Przemówienie Winstona Churchilla wygłoszone w Fulton [fragment ]

Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem zapadła żelazna kurtyna, dzieląc nasz Kontynent. Poza tą linią pozostały stolice tego, co dawniej było Europą Środkową i Wschodnią. Warszawa, Berlin, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad, Bukareszt i Sofia, wszystkie te sławne miasta i wszyscy ich mieszkańcy leżą w czymś, co trzeba nazwać strefą sowiecką, są one wszystkie poddane, w takiej czy innej formie, wpływowi sowieckiemu, ale także – w wysokiej i rosnącej mierze – kontroli ze strony Moskwy.

Przemówienie Winstona Churchilla wygłoszone w Fulton [fragment ]Otwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 1

Do podanych w tekście miast dobierz odpowiadające im państwa.

Warszawa

Niemiecka Republika Demokratyczna [NRD]Połączony z: Warszawa

Wiedeń

PolskaPołączony z: Wiedeń

Praga

BułgariaPołączony z: Praga

Belgrad

JugosławiaPołączony z: Belgrad

Budapeszt

WęgryPołączony z: Budapeszt

Sofia

RumuniaPołączony z: Sofia

Berlin

AustriaPołączony z: Berlin

Bukareszt

CzechosłowacjaPołączony z: Bukareszt

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ciekawostka

Berlin, podobnie jak państwo niemieckie, był w okresie zimnej wojny podzielony. Jego wschodnia część była stolicą Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Ćwiczenie 2

Wymień stolice państw, które w okresie zimnej wojny były zależne od ZSRR.

Pokaż rozwiązanie

Razem bezpieczniej. Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego

Szczyt NATO w Waszyngtonie

R. D. Ward, 1999, domena publiczna

Co potrafię?

- wyjaśnić, czym jest organizacja międzynarodowa i jakie pełni funkcje;

- przedstawić genezę, cele i strukturę Organizacji Narodów Zjednoczonych;

- określić, na czym polegała transformacja ustrojowa Polski dokonana w latach 1989–1990.

Nauczysz się

- wyjaśnić genezę, cele i zadania Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego (NATO);

- wymieniać członków NATO;

- jaką drogę Polska przebyła do NATO i jaką rolę odgrywa w ramach sojuszu.

Geneza NATO

Bezpośrednią przyczyną utworzenia Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO) było:

- dążenie ZSRR do narzucenia systemu komunistycznego innym państwom;

- rywalizacja polityczna i militarna określana mianem zimnej wojny.

W Waszyngtonie 12 państw podpisało traktat waszyngtoński 4 kwietnia 1949 r. Wszedł on w życie 24 sierpnia 1949 r. Pod względem formalnoprawnym jest to umowa międzynarodowa, powołująca do życia organizację międzynarodową o charakterze militarnym – Organizację Paktu Północnoatlantyckiego. Sformułowano w nim cele i zadania sojuszu. Zobowiązano się do współpracy gospodarczej i rozwiązywania sporów pokojowyni metodami oraz nieużywania siły niezgodnie z celami Karty Narodów Zjednoczonych. Najważniejsze zobowiązania państw zawarte zostały w art. 5 traktatu waszyngtońskiego.

Traktat Północnoatlantycki podpisany w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r.

Art. 5 Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie, jak i w porozumieniu z innymi Stronami działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego.

Traktat Północnoatlantycki podpisany w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r..

Zgodnie z zacytowanym artykułem każdy atak na terytorium jednego z państw członkowskich będzie potraktowany jako atak przeciwko całemu sojuszowi. Do tej pory tylko raz członkowie paktu uznali, że terytorium jednego z państw członkowskich zostało napadnięte i uruchomili procedury art. 5.

Związane to było z atakiem z 11 września 2001 r. na Stany Zjednoczone. Wtedy państwa członkowskie NATO wspólnie uznały, że był to atak na cały sojusz.

W traktacie waszyngtońskim państwa potwierdzają rolę Rady Bezpieczeństwa ONZ w utrzymaniu pokoju i bezpieczeństwa oraz określają warunki członkostwa w sojuszu. Najważniejszym celem NATO jest zagwarantowanie bezpieczeństwa państwom członkowskim.

Atak terrorystyczny na wieże World Trade Center w Nowym Jorku 11 września 2001 r.

Robert from New York, USA, licencja: CC BY-SA 2.0

Członkostwo w NATO

Obecnie NATO ma 30 członków. Do sojuszu może zostać zaproszone państwo, które jest w stanie popierać zasady traktatu i przyczynić się do bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego. Początkowo w skład sojuszu wchodziło 12 państw. Do końca zimnej wojny przyjęto (oprócz członków pierwotnych – zakładających pakt) tylko

4 państwa. Po 1989 r. pakt północnoatlantycki rozszerzył się o 14 państw. Obecnie znaczna część państw zrzeszonych w NATO jest również członkiem Unii Europejskiej.

Rok przystąpienia

Państwa

1949 (członkowie założyciele)

Belgia, Dania, Francja, Holandia, Islandia, Kanada, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Włochy

1952

Grecja, Turcja

1955

Republika Federalna Niemiec

1982

Hiszpania

1999

Czechy, Polska, Węgry

2004

Bułgaria, Estonia, Litwa, Łotwa, Rumunia, Słowacja, Słowenia

2009

Albania, Chorwacja

2017

Czarnogóra

2020

Macedonia Północna

Mapa członków NATO w latach 1949-2021

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Oficjalnymi kandydatami do członkostwa w NATO są obecnie Bośnia i Hercegowina. Wśród kandydatów na nowych członków sojuszu wymienia się ponadto Gruzję, Finlandię, Ukrainę.

NATO w Europie

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Działania NATO

Jason Epperson, domena publiczna

Do przełomu lat 80. i 90. XX wieku (czyli do zakończenia zimnej wojny) sojusz był organizacją zapewniającą bezpieczeństwo państwom członkowskim. Utrzymywał też równowagę militarną na kontynencie europejskim. Był przeciwwagą dla Związku Radzieckiego i państw od niego zależnych, do których i Polska się zaliczała.

Rola NATO zmieniła się po rozpadzie ZSRR i upadku komunizmu w Europie.

Możemy wyróżnić trzy zasadnicze płaszczyzny zmian w NATO:

– operacje sojuszu poza tzw. obszarem statutowej odpowiedzialności (czyli poza terytoriami państw członkowskich);

– reforma wewnętrzna (zmiany w strukturze wewnętrznej, nowa doktryna wojskowa);

– rozwój współpracy z państwami nieczłonkowskimi i rozszerzenie paktu.

Od początku lat 90. XX wieku trwa w NATO dyskusja, czy organizacja powinna angażować się w konflikty toczące się poza terytoriami państw członkowskich, czyli poza tzw. obszarem statutowej odpowiedzialności. Niejednokrotnie państwa członkowskie decydowały się na zaangażowanie sił NATO w konfliktach poza obszarem statutowej odpowiedzialności na podstawie wyraźnego upoważnienia Rady Bezpieczeństwa.

W latach 90. NATO realizowało operacje wojskowe na terenie byłej Jugosławii. Ochraniało konwoje z pomocą humanitarną i udzielało wsparcia dla sił pokojowych Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Ćwiczenie 3

Poszukaj informacji na temat wybranej operacji, realizowanej przez siły NATO, na terenie państw powstałych w efekcie rozpadu Jugosławii (Bośni i Hercegowiny, Macedonii, Kosowa).

- Określ czas, w którym żołnierze NATO realizowali powierzone im zadania;

- wyjaśnij, co było celem przeprowadzonej operacji;

- sprawdź, czy w operacji uczestniczyli żołnierze polscy.

W kolejnych latach NATO zaangażowało się w rozwiązywanie konfliktów zbrojnych także poza kontynentem europejskim.

Jednym z najważniejszych i najtrudniejszych zadań były działania przeprowadzane na terenie Afganistanu. W sierpniu 2003 r. sojusz przejął dowództwo nad Międzynarodowymi Siłami Wspierającymi Bezpieczeństwo (ang. International Security Assistance Force, ISAF). W jej ramach wspiera odbudowę Afganistanu, dba o umacnianie bezpieczeństwa i stabilizację, tak aby nie dopuścić do aktywności grup terrorystycznych.

Mapa przedstawiająca operacje Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego.

Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polska w NATO

Joanna Jakubowicz, licencja: CC BY 3.0

Polska była w grupie trzech państw, które weszły do Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego w pierwszym rozszerzeniu po zakończeniu zimnej wojny. Droga Polski do NATO przedstawiała się następująco:

1993

Prezydent Lech Wałęsa w liście wystosowanym do sekretarza generalnego NATO uznał członkostwo Polski w tej organizacji za jeden z priorytetów polskiej polityki zagranicznej.

1994

Państwom Europy Środkowej i Wschodniej przedstawiona została propozycja współpracy z NATO w ramach programu Partnerstwo dla Pokoju. Program umożliwiał żołnierzom polskim udział w operacjach pokojowych i humanitarnych prowadzonych przez sojusz.

12 III 1999

Polska stała się formalnie członkiem NATO.

Od 1999 r. Polska aktywnie uczestniczyła w pracach sojuszu. Brała udział w realizowanych operacjach (misjach) pokojowych.

Podsumowanie

Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego ma charakter militarny. W ostatnich dwóch dekadach z organizacji nastawionej na zapewnienie bezpieczeństwa tylko i wyłącznie własnym członkom przeobraziła się w organizację stojącą na straży bezpieczeństwa i pokoju we wszystkich regionach świata. Zmieniły się nie tylko czekające ją wyzwania, ale jej struktura i zakres członkostwa. Oznacza to, że NATO jest organizacją zdolną do przystosowywania się do nowych warunków politycznych i militarnych.

Przydatne linki

Polska w NATO – materiał wideoOtwiera się w nowym oknie

www.nato.intOtwiera się w nowym oknie

www.brukselanato.msz.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 4

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Ułóż chronologicznie podane wydarzenia.

- Poziom 1:Powstanie ZSRS

- Poziom 2:Przystąpienie Polski do NATO

- Poziom 3:Początek zimnej wojny

- Poziom 4:Obrady Okrągłego Stołu w Polsce

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Konflikty zbrojne we współczesnym świecie

Żołnierz trzymający broń

Moyan Brenn, Żołnierz trzymający broń, licencja: CC BY 2.0

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Określ,

- na jakim kontynencie rozgrywa się przedstawiony konflikt;

- jakie państwa są w niego zaangażowane.

Wyjaśnij, dlaczego konflikt może okazać się zagrożeniem dla bezpieczeństwa całej społeczności międzynarodowej.

Poszukaj informacji na temat, innych niż rywalizacja o Kaszmir, źródeł konfliktu w przedstawionym na mapie regionie.

Konflikty zbrojne we współczesnym świecie

Naboje

Moyan Brenn, Naboje, licencja: CC BY 2.0

Co potrafię?

- wymienić organizacje międzynarodowe stojące na straży międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa;

- przedstawić cele i zasady działania Organizacji Narodów Zjednoczonych;

- wyjaśnić, jaką rolę we współczesnym świecie odgrywa Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego.

Nauczysz się

- rodzajów i źródeł współczesnych konfliktów zbrojnych;

- sposobów rozwiązywania konfliktów i zapobiegania wojnom;

- jakie są skutki współczesnych konfliktów zbrojnych.

Pojęcie konfliktu zbrojnego, sporu i wojny

Na świecie istnieje około 200 państw i kilka razy więcej grup etnicznych, narodowych i plemiennych. Państwa i grupy mają swoje interesy i cele. Mogą one być albo wspólne, albo rozbieżne. Jeżeli jakaś grupa podmiotów ma wspólne interesy i cele, to często dochodzi między nimi do współpracy. Jeżeli zaś występuje rozbieżność interesów i celów, może dojść do konfliktu.

Definicja: Ważne pojęcia

Wojna oznacza zerwanie pokojowych stosunków między państwami i przejście do stosunków wojennych. Ale stan wojny nie musi oznaczać automatycznego prowadzenia działań zbrojnych.

Konflikt zbrojny to sytuacja, w której doszło do użycia siły zbrojnej między stronami. Oznacza to, że do konfliktów zaliczymy wszelkie przejawy walki zbrojnej.

Od konfliktu zbrojnego należy odróżniać spór międzynarodowy, w którym konfrontacja między stronami prowadzona jest innymi metodami niż walka zbrojna, np: przy użyciu środków ekonomicznych, dyplomatycznych, informacyjnych.

Źródła konfliktów zbrojnych

Jak już wspomniano, przyczyną konfliktów jest rozbieżność interesów i celów poszczególnych podmiotów. Nie każda rozbieżność interesów prowadzi jednak do konfliktu zbrojnego. Dochodzi do niego wtedy, gdy strony nie potrafią lub nie chcą się pogodzić pokojowo. Źródeł konfliktów zbrojnych możemy poszukiwać w czynnikach ekonomicznych, politycznych lub ideologicznych. Zazwyczaj konflikty mają złożony charakter, a przyczyn ich wybuchu jest wiele. Przykładem jest kontynent afrykański, gdzie dominują spory terytorialne oraz religijne i etniczne. Sztuczny, pokolonialny charakter granic państwowych, dzielących narodowości i plemiona, stanowi poważne źródło konfliktów międzynarodowych.

Wśród przyczyn konfliktów ważne miejsce zajmują czynniki ekonomiczne, np. dostęp do złóż ropy naftowej. Niektórzy badacze przewidują, że w przyszłości konfliktogennym bogactwem naturalnym będzie woda pitna. Do istotnych źródeł konfliktów zbrojnych zaliczymy także czynniki ideologiczne i religijne. Czynnik ideologiczny leżał u podstaw wielu konfliktów, w które angażowały się mocarstwa w okresie zimnej wojny. Obecnie tło religijne ma na przykład toczący się na Bliskim Wschodzie konflikt izraelsko-arabski. Przyczyn konfliktów możemy doszukiwać się ponadto w ingerencjach z zewnątrz, zbrojeniach czy aspiracjach mocarstw regionalnych do dominacji.

Skala i geografia konfliktów na świecie

W latach 1945–1983 miało miejsce ponad 150 wojen, w które było zaangażowanych ponad 80 państw. Statystyki pokazują, że rocznie prowadzono 12 konfliktów zbrojnych. Według opinii niektórych ekspertów od zakończenia II wojny światowej najdłuższy okres bez żadnego konfliktu wyniósł 26 dni. Inni twierdzą, że tylko 2–4 dni. Do 1991 r. liczba konfliktów zbrojnych wzrosła do 180.

Obecnie najwięcej konfliktów toczy się w Azji i Afryce. W tych rejonach konflikty są bardzo krwawe i niezwykle trudno je rozwiązać. W Azji są to głównie spory i konflikty między państwami, często o charakterze terytorialnym (np. konflikt o Kaszmir) i krwawe wojny wewnętrzne (np. wojna domowa w Syrii). Na Bliskim Wschodzie spory grożące wojną dotyczą relacji między Izraelem a państwami arabskimi i Palestyną. Konflikty interesów Stanów Zjednoczonych, Rosji i Chin utrudniają rozwiązywanie tych problemów przy udziale Organizacji Narodów Zjednocznych.

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij, dlaczego konflikty interesów Stanów Zjednoczonych, Rosji i Chin utrudniają Radzie Bezpieczeństwa ONZ rozwiązywanie konfliktów międzynarodowych.

W Afryce toczy się wiele wojen domowych. Cechuje je jest duża liczba walczących stron, a głównymi ofiarami jest ludność cywilna. Dominują na kontynencie spory międzyplemienne i międzywyznaniowe. W XXI wieku wojny trwały m.in. w Demokratycznej Republice Konga, Sudanie czy Czadzie. Przedmiotem sporów i konfliktów w Afryce są także surowce. Niezwykle poważnym źródłem przemocy w państwach azjatyckich i afrykańskich są terroryzm i radykalny islamizm. Na tle sporów i konfliktów w Azji i Afryce spokojnymi kontynentami wydają się Ameryka Południowa i Ameryka Północna.

Przez ostatnich kilkanaście lat w Europie nie toczyły się krwawe konflikty wewnątrzpaństwowe i międzynarodowe. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu problemem były

- ruchy narodowowyzwoleńcze w Irlandii Północnej czy Hiszpanii i towarzyszący im terroryzm;

- krwawe wojny toczone na obszarze byłej Jugosławii.

Konflikty na świecie

Slajd 1 z 4

Konflikty w Europie

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Obecnie najpoważniejszy konflikt zbrojny w Europie ma miejsce na Ukrainie.

Etapy konfliktu:

- konflikt o Krym.

Zmiana władzy na Ukrainie (odsunięcie prorosyjskiego prezydenta) wywołała protesty części mieszkańców Krymu i wzrost separatystycznych nastrojów na półwyspie. W 2014 r. rosyjscy żołnierze opanowali półwysep, a w przeprowadzonym referendum większość głosujących opowiedziała się za przyłączeniem Krymu do Rosji. Wynik ten zakwestionowały organizacje międzynarodowe i część mieszkańców Krymu.

- konflikt na obszarze wschodniej Ukrainy.

Przeciwko nowemu rządowi ukraińskiemu zaprotestowali także separatyści w obwodzie ługańskim i donieckim, którzy przy wsparciu militarnym Rosji w marcu 2014 r. zbrojnie wystąpili przeciwko Ukrainie. W odpowiedzi władze Ukrainy rozpoczęły operację wojskową, której celem jest zlikwidowanie separatystycznych ugrupowań zbrojnych we wschodniej Ukrainie i utrzymanie integralności kraju. W rozwiązanie konfliktu na Ukrainie zaangażowani są przywódcy państw europejskich, zwłaszcza Niemiec i Francji, oraz Unia Europejska.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Protesty w krajach arabskich

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: http://i.wp.pl/a/f/jpeg/28178/arabskie_kraje_protesty.jpeg, licencja: CC BY 3.0

W 2010 r. w Tunezji rozpoczęły się wydarzenia określane mianem Arabskiej Wiosny. Mieszkańcy kolejnych państw północnej Afryki protestowali przeciwko ograniczeniom wolności, łamaniu praw człowieka, korupcji i nepotyzmowi. W wielu państwach odsunięto od władzy długoletnich, znienawidzonych dyktatorów.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, dlaczego przedstawione na mapie konflikty zostały nazwane Arabską Wiosną.

Zniszczenia w Hims wywołane ofensywą wojska syryjskiego

Bo yaser, licencja: CC BY-SA 3.0

W 2011 r. rozpoczął się jeden z najdramatyczniejszych konfliktów współczesnego świata - wojna domowa w Syrii. Wojska rządowe dokonują masowych egzekucji, strzelają do demonstrantów, używają broni chemicznej. Z kolei syryjscy powstańcy są oskarżani o powiązania z ugrupowaniami terrorystycznymi. Jednym ze skutków wojny domowej jest rosnąca fala uchodźców docierająca do Europy.

Skutki konfliktów zbrojnych

Uchodźcy na granicy grecko-macedońskiej

Arbeitsbesuch Mazedonien, licencja: CC BY 2.0

Jednym z najpoważniejszych skutków konfliktów zbrojnych są straty ludnościowe. Trudno oszacować, ile osób w skali globalnej zginęło w nich. Systematycznie jednak wzrasta liczba ofiar cywilnych. Dla porównania: w I wojnie światowej ludność cywilna stanowiła 5% strat ludzkich, w II wojnie światowej – 50%, w niektórych konfliktach etnicznych w Afryce straty te wynoszą nawet 80–85%. Do negatywnych konsekwencji konfliktów zbrojnych zaliczymy także patologie społeczne (np. narkomanię czy nadmierną skłonność społeczeństw do agresji), udział dzieci w konfliktach zbrojnych (tzw. dzieci-żołnierze), niekontrolowane migracje, nadmierne zbrojenia, zniszczenia i załamanie gospodarcze czy podejmowanie prób produkcji broni masowego rażenia.

Jednym z najdramatyczniejszych skutków konfliktów zbrojnych jest rosnąca fala uchodźców. Do Europy ucieka coraz większa grupa ludzi, szukając ochrony przed krwawymi wojnami, biedą i głodem. Rodzi to liczne problemy i obawy.

Prawo międzynarodowe gwarantuje uchodźcom podstawową pomoc, np. nie wolno ich wydalać do państw, w których groziłoby im niebezpieczeństwo.

Ćwiczenie 4

Przygotuj krótką notatkę, w której wyjaśnisz, na jaką pomoc może liczyć uchodźca w Polsce.

Podsumowanie

Przez stulecia wojna była uznanym przez państwa sposobem rozstrzygania sporów. Dopiero w XX wieku państwa wprowadziły zakaz użycia siły w stosunkach międzynarodowych. Powołały też organizacje międzynarodowe, które ponoszą odpowiedzialność za utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Działania te nie zapobiegły jednak wojnom i to o charakterze globalnym. Różnice interesów, spory terytorialne, walka o dominację w regionie, walka o surowce czy problemy narodowościowe to tylko niektóre z przyczyn toczących się konfliktów. Należy mieć jednak nadzieję, że państwa, zamiast toczyć wojny, w coraz większym stopniu będą podejmowały pokojowe metody rozwiązywania sporów, takich jak negocjacje czy sądy międzynarodowe.

Przydatny link

Więcej wiedzy – mniej strachu – uchodźcy w PolsceOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 5

Obecność żołnierzy polskich w rejonie Bałkanów rozpoczęła się już 1992 roku. Żołnierze polscy wzięli udział w Siłach Ochronnych Organizacji Narodów Zjednoczonych na terenie Jugosławii.Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Misja wojskowa przedstawiona w tekście została zorganizowana na obszarze oznaczonym numerem...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 2

- 3

- 4

- 1

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Rozstrzygnij, czy podane zdania zwierają informacje prawdziwe (Prawda), czy fałszywe (Fałsz).

Prawda

Fałsz

Syria to państwo położone na terenie północnej Afryki.

Wojna domowa w Syrii rozpoczęła się w okresie Arabskiej Wiosny.

W trakcie konfliktu syryjskiego doszło do użycia broni chemicznej.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

okladka Źródło: pixabay, licencja: CC 0.

Globalizacja. Dysproporcje rozwojowe współczesnego świata

pixabay, licencja: CC 0

Globalna wioska?

Pierwszy raz tego sformułowania użył Hubert Marshall McLuhan (wym. Marszal MacLuan) w swojej książce Galaktyka Gutenberga. Nazywając świat globalną wioską, porównał go do zwykłej wioski, w której ludzie żyjąc w niedalekiej odległości, są sobie bliscy, dzielą się wzajemnie swoimi radościami i smutkami.

Ćwiczenie 1

Po przeczytaniu zamieszczonego tekstu źródłowego wykonajcie zadania, pracując w parach.

- Odwołując się do własnego doświadczenia, podajcie przykłady potwierdzające tezę postawioną przez Huberta Marshalla McLuhana.

- Wypiszcie procesy, które doprowadziły do przekształcenia świata w globalną wioskę.

Zastanówcie się, czy funkcjonowanie w globalnej wiosce oznacza rzeczywiste zbliżenie, czy izolowanie ludzi. Przeprowadźcie krótką dyskusję w klasie.

Globalizacja. Dysproporcje rozwojowe współczesnego świata

Slums zbudowany na bagnach.

Jonathan McIntosh, Slums zbudowany na bagnach. , licencja: CC BY 2.0

Co potrafię?

- przedstawić źródła konfliktów na świecie;

- wyjaśnić, czym jest społeczność międzynarodowa;

- określić, czym zajmują się najważniejsze organizacje międzynarodowe.

Nauczysz się

- wyjaśniać, na czym polega zjawisko globalizacji;

- dostrzegać przejawy dysproporcji rozwojowych we współczesnym świecie;

- wskazywać różnice między państwami globalnego Południa a globalnej Północy.

Gospodarczy wymiar globalizacji

Definicja: Globalizacja

Procesy prowadzące do współzależności i łączenia się państw, społeczeństw i kultur. Termin ten odnosi się zarówno do zjawisk politycznych, gospodarczych, jak i społecznych.

Globalizacja oznacza likwidowanie ograniczeń w handlu. W konsekwencji towary pochodzące z różnych państw mogą pojawiać się na bardzo odległych rynkach. Dzięki likwidacji barier w handlu międzynarodowym firmy z różnych kontynentów i krajów konkurują na poszczególnych rynkach. Duże przedsiębiorstwa (korporacje) działają w wielu państwach i na różnych kontynentach.

Skąd się biorą smartfony?

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 2

- Wybierzcie pięć przedmiotów, które zabraliście dzisiaj ze sobą do szkoły. Czy potraficie określić, w jakim państwie zostały wyprodukowane? Poszukajcie informacji na ten temat.

- Czas wielkich zakupów. Sprawdźcie, które z produktów nabytych przez waszą rodzinę w supermarkecie (lub innym sklepie spożywczo-przemysłowym) zostały wyprodukowane w Polsce.

Polityczny wymiar globalizacji

Globalizacja doprowadziła do powstania organizacji międzynarodowych o charakterze gospodarczym i finansowym, które istotnie oddziałują na gospodarkę światową. Do najważniejszych z nich zaliczamy: Światową Organizację Handlu (ang. World Trade Organization, WTO) czy Międzynarodowy Fundusz Walutowy (ang. International Monetary Found, IMF).

Globalizacja wzmacnia także procesy integracji gospodarczej i politycznej. Państwa, aby móc konkurować na rynkach światowych, jednoczą się w ugrupowania integracyjne. Zjawisko to obserwujemy na wszystkich kontynentach. Jedną z takich organizacji jest Unia Europejska.

Definicja: Integracja

Proces łączenia [scalania].

Społeczno-kulturowy wymiar globalizacji

GLOBALNA WIOSKA

Globalna wioska to pojęcie związane z rozwojem środków masowego przekazu i komunikacji. W konsekwencji tego rozwoju mnóstwo informacje dotyczących różnych zjawisk, osób i wydarzeń dociera do nas bardzo szybko. Życie jednostek i społeczeństw niegdyś odizolowanych od siebie nabrało przyspieszenia, a  przestrzeń się zmniejszyła. Dzisiaj na bieżąco w internecie czy telewizji śledzimy wydarzenia z drugiego końca świata. Dlatego uważa się, że w dobie globalizacji nastąpiło skurczenie się czasu i przestrzeni.

WESTERNIZACJA/AMERYKANIZACJA KULTURY

Dzięki wykorzystywaniu środków masowego przekazu i różnych form komunikacji następuje szybkie rozprzestrzenianie się określonych wzorców kulturowych związanych z cywilizacją zachodnią (tzw. westernizacja) lub tylko Stanami Zjednoczonymi (tzw. amerykanizacja). Ważnymi elementami tych zjawisk są: film, muzyka czy telewizja.

KONSUMPCJONIZM

Propagowanie przez korporacje określonych stylów życia i konkretnych produktów sprawia, że rozprzestrzenia się konsumpcjonizm, czyli postawa charakteryzująca się dążeniem do zdobywania jak największej ilości dóbr i usług.

Jakie sa skutki globalizacji?

Globalizacja, jak niemal każde zjawisko, wywołuje wiele konsekwencji. Część z nich wpływa na nasze życie pozytywnie, część natomiast niesie ze sobą zagrożenia.

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Janina Ochojska, prezes Polskiej Akcji Humanitarnej, mówi o skutkach globalizacji

Dysproporcje rozwojowe największym dramatem XXI wieku?

Dysproporcje rozwojowe (bieda)

pixabay, Dysproporcje rozwojowe (bieda), licencja: CC 0

Definicja: Dysproporcje rozwojowe

Dystans między poziomem rozwoju poszczególnych państw i grup państw. Od wielu lat dysproporcje te się pogłębiają.

Przyczyny dysproporcji rozwojowych występujące w państwach rozwijających się

wysoki przyrost naturalny

niekonsekwentna polityka gospodarcza

kolonializm

nepotyzm, korupcja

duże środki przeznaczane na zbrojenia

konflikty zbrojne (wewnętrzne i międzynarodowe)

klęski żywiołowe

Różnice rozwojowe są tak duże, że państwa należące do najbardziej uprzemysłowionych krajów świata, mające ok. 13% populacji świata, wytwarzają prawie 70% światowego produktu krajowego brutto (PKB). Na blisko 20% ludności zamieszkałej w krajach rozwiniętych przypada ok. 87% światowego PKB.

Definicja: PKB

Produkt krajowy brutto jest jednym z podstawowych mierników zamożności państwa. Jest to łączna wartość dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w konkretnym roku.

Slajd 1 z 6

Źródło: Komisja Europejska, licencja: CC BY 3.0.

Przejdź do następnego slajdu

Państwa globalnej Północy i globalnego Południa

Dysproporcje rozwojowe spowodowały podział państw na dwie grupy: państwa rozwijające się i państwa rozwinięte. Są one wyodrębnione głównie na podstawie kryteriów ekonomicznych i społecznych. Grupa państw rozwijających się nazywana jest także Trzecim Światem, państwami słabo rozwiniętymi lub państwami globalnego Południa. W praktyce nie ma jasno określonych norm wskazujących, które państwa zaliczamy do tej grupy. Dlatego rankingi tworzone przez organizacje międzynarodowe różnią się między sobą.

Slajd 1 z 3

Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Przejdź do następnego slajdu

Państwa globalnego Południa

Grupę państw globalnego Południa stanowi ok. 150 krajów, położonych głównie w Afryce, Azji, Ameryce Łacińskiej i Oceanii, które charakteryzują się:

- niskim poziomem życia, mierzonym dochodem narodowym na jednego mieszkańca,

- dominującą rolą rolnictwa w gospodarce,

- niskim stopniem unowocześnienia gospodarki,

- niewielką rolą usług i sprzedaży zagranicznej,

- przeznaczaniem niewielkich środków na badania naukowe i rozwój,

- niskim poziomem edukacji,

- trudnościami z dostępem do opieki medycznej,

- wysoką śmiertelnością niemowląt, krótką długością życia obywateli.

Niektóre państwa mimo spełnienia kryterium odpowiednio wysokiego dochodu narodowego na jednego mieszkańca zaliczymy do grupy państw rozwijających się. Przyczyną jest nierównomierna dystrybucja dochodu narodowego. Przykładem mogą tu być kraje eksportujące ropę naftową (np. Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Libia), w których dochody właścicieli firm eksploatujących i eksportujących ropę naftową są bardzo wysokie, a  reszty mieszkańców niskie.

Ulica w Ugandzie

Simisa, Ulica w Ugandzie, licencja: CC BY-SA 3.0

Państwa globalnej Północy

Grupa państw globalnej Północy charakteryzuje się dużymi wskaźnikami ekonomiczno-społecznymi i znacznym standardem życia społecznego (wysoką jakością życia). W zależności od przyjętych kryteriów do grupy państw rozwiniętych zalicza się od 40 do ponad 60 krajów. Praktycznie we wszystkich rankingach uwzgędnia się w tej grupie państwa członkowskie Unii Europejskiej, w tym Polskę.

Ulica we Francji

Myrabella, Ulica we Francji, licencja: CC BY-SA 3.0

Jak zlikwidować dysproporcje rozwojowe?

W latach 60. XX wieku niektóre kraje rozwijające się zaczęły pokonywać lukę rozwojową, stając się tzw. państwami nowo uprzemysłowionymi. Po ok. 20 latach dołączyły do nich kolejne kraje. Obecnie do grupy państw nowo uprzemysłowionych zaliczamy: Argentynę, Brazylię, Chiny, Meksyk, Republikę Południowej Afryki, Turcję, Tajlandię, Indie, Malezję, Filipiny, Indonezję, Hongkong, Koreę Południową, Singapur, Tajwan. Cechuje je bardzo dynamiczny wzrost gospodarczy, rozwój przemysłów zaawansowanych technologii, wzrost eksportu, duże zasoby taniej siły roboczej.

Negatywne konsekwencje dysproporcji rozwojowych sprawiają, że społeczność międzynarodowa podejmuje wiele działań, których celem jest zmniejszenie dysproporcji rozwojowych między państwami. Wśród organizacji, które udzielają pomocy krajom rozwijającym się, możemy wymienić: Unię Europejską (UE) oraz Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ). Do wspomnianych form pomocy zaliczamy: niskooprocentowane kredyty i pożyczki, wsparcie techniczne, przekazywanie technologii, umarzanie zadłużenia, organizowanie programów szkoleniowych, wspomaganie w tworzeniu infrastruktury, czyli dróg, kolei, wodociągów, szpitali.

ONZ w walce z dysproporcjami rozwojowymi

Przykładem organizacji, która szczególnie aktywnie działa na rzecz wyrównywania dysproporcji rozwojowych między państwami globalnego Południa i Północy, jest Organizacja Narodów Zjednoczonych. W 2000 r. państwa w niej skupione zobowiązały się do osiągnięcia do 2015 r. tzw. Milenijnych Celów Rozwoju. Ich zrealizowanie zmniejszyłoby w znacznym stopniu dysproporcje rozwojowe, zlikwidowałoby ubóstwo i nierówność. Mimo wysiłków społeczności międzynarodowej już dziś wiadomo, że celów tych nie uda się osiągnąć w wyznaczonym terminie.

Milenijne Cele Rozwoju

- likwidacja skrajnego ubóstwa i głodu;

- powszechne nauczanie na poziomie podstawowym;

- promocja równouprawnienia kobiet i mężczyzn;

- zmniejszenie wskaźnika umieralności dzieci;

- poprawa stanu zdrowia kobiet ciężarnych;

- zwalczanie AIDS, malarii i innych chorób;

- zapewnienie stanu równowagi ekologicznej środowiska;

- globalne partnerstwo dla rozwoju.

Głód i niedożywienie na świecie

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Podsumowanie

Czy ja też mogę pomóc?

play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Janina Ochojska, prezes Polskiej Akcji Humanitarnej, wyjaśnia, w jaki sposób każdy może pomagać

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Janina Ochojska, prezes Polskiej Akcji Humanitarnej, wyjaśnia, w jaki sposób każdy może pomagać Janina Ochojska, prezes Polskiej Akcji Humanitarnej, wyjaśnia, w jaki sposób każdy może pomagać Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Likwidacja dysproporcji rozwojowych między państwami globalnej Północy i Południa stanowi jedno z największych wyzwań, z jakimi musi się zmierzyć społeczność międzynarodowa w XXI wieku. Jak dotąd, mimo licznych programów i inicjatyw organizacji międzynarodowych, problemu tego nie udało się rozwiązać. Wiele negatywnych skutków dysproporcji rozwojowych sprawia, że tym bardziej ważne staje się osiągnięcie Milenijnych Celów Rozwoju, chociażby w zakresie likwidacji skrajnego ubóstwa i głodu, ograniczenia umieralności dzieci czy rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych.

Ćwiczenie 3

Rozstrzygnij, czy podane zdania zwierają prawdziwe informacje.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Australia jest jednym z państw globalnego Południa.

- Większość państw globalnego Południa to państwa postkolonialne.

- Polska i jej sąsiedzi należą do państw globalnej Północy.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: tewp.org.pl/projekty/osiem-krokow,9/bazaplikow/14, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 4

Rozstrzygnij, czy podane zdania zwierają informacje prawdziwe (Prawda), czy fałszywe (Fałsz). Zaznacz odpowiednie rubryki tabeli.

Do 2005 roku

Prawda

Fałsz

Na obszarze Azji Południowej 10 punktów procentowych zmalał odsetek osób, których dochód nie przekracza 1 dolara dziennie.

Na obszarze Azji Zachodniej wzrósł odsetek osób, których dochód nie przekracza 1 dolara dziennie.

Zadanie Milenijnych Celów Rozwoju zostało zrealizowane na obszarze Azji Wschodniej.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zanieczyszczenia środowiska Źródło: pixabay, Zanieczyszczenia środowiska, licencja: CC 0.

Globalna wioska w obliczu zagrożeń

Zanieczyszczenia środowiska

pixabay, Zanieczyszczenia środowiska, licencja: CC 0

Czy wiesz, w jaki sposób twoje codzienne czynności wpływają na stan środowiska naturalnego? Wykonaj poniższe ćwiczenie.

Ćwiczenie 1

Przyporządkuj działania do odpowiednich kategorii.

Działania proekologiczne oszczędzające wodę

Działania pochłaniające dużą ilość wody

Przenieś element.zużywanie resztek wody, np. do podlewania kwiatów

Przenieś element.zainstalowanie natychmiastowego podgrzewacza wody do kuchni

Przenieś element.polewanie chodnika i podjazdu wodą z węża ogrodowego

Przenieś element.cieknąca spłuczka

Przenieś element.podlewanie ogrodu w upalny dzień

Przenieś element.kąpiel

Przenieś element.instalacja fontann bez zamkniętego obiegu wody

Przenieś element.zbieranie deszczówki do podlewania ogrodu

Przenieś element.korzystanie z ekomyjni

Przenieś element.używanie ekonomicznego zraszacza do trawnika

Przenieś element.mycie samochodu za pomocą węża ogrodowego

Przenieś element.używanie wypełnionej zmywarki i pralki

Przenieś element.mycie naczyń w zmywarce

Przenieś element.unikanie zbędnego spłukiwania toalety

Przenieś element.zakręcanie wody podczas mycia zębów

Przenieś element.używanie oszczędnej pralki

Przenieś element.cieknące krany

Przenieś element.mycie naczyń pod bieżącą wodą

Przenieś element.prysznic

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Zastanów się, jakie działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego w twojej miejscowości mogą podjąć władze lokalne, a jakie sami mieszkańcy.

Globalna wioska w obliczu zagrożeń

Dziewczynka na cmentarzu uchodźców na obrzeżach Dadaab w Kenii

Oxfam East Africa, licencja: CC BY 2.0

Co potrafię?

- wyjaśnić, na czym polega zjawisko globalizacji;

- wymienić przyczyny dysproporcji rozwojowych we współczesnym świecie;

- przedstawić działania Organizacji Narodów Zjednoczonych na rzecz likwidacji dysproporcji rozwojowych.

Nauczysz się

- głównych problemów globalnych;

- uzasadniać potrzebę pomocy humanitarnej;

- jak twoje zachowania wpływają na życie innych ludzi.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Czym są problemy globalne?

Zainteresowanie problemami globalnymi pojawiło się w XIX wieku. Było ono związane z rewolucją przemysłową, powstaniem rynku światowego, wzrostem świadomości społeczeństw oraz utworzeniem pierwszych organizacji międzynarodowych. W wyniku rewolucji naukowo-technicznej pogłębiły się różnice poziomu życia obywateli poszczególnych państw, pojawiły się kryzysy światowe i katastrofy ekologiczne, a następnie groźba atomowego kataklizmu.

Nie ma jednej, powszechnie przyjętej definicji problemów globalnych. Możemy uznać, że z problemem globalnym mamy do czynienia wtedy, gdy w istotny sposób dotyczy on wszystkich lub prawie wszystkich państw i ich mieszkańców. Problemy globalne są złożone i nie da się ich rozwiązać w krótkim czasie.

ogólnoświatowa skala

dotyczą całej ludzkości, mają charakter ponadpaństwowy

olbrzymia waga

wywołują wiele niebezpiecznych konsekwencji

skutki

oddziałują na rozwój społeczeństw

sposób rozwiązania

muszą być rozwiązywane przez społeczność międzynarodową

Problemy globalne mogą prowadzić do zahamowania rozwoju gospodarczego, wzrostu śmiertelności lub nawet upadku cywilizacji. Obecnie wiele problemów globalnych występuje jednocześnie, często są one z sobą powiązane i zależą od wielu czynników.

kryzys energetyczny

naruszanie praw człowieka

deficyt surowców

HIV/AIDS

nagromadzenie broni masowego rażenia

terroryzm

degradacja środowiska

migracje

wyścig zbrojeń

korupcja

eksplozja demograficzna

przestępczość zorganizowana

dysproporcje rozwojowe

handel ludźmi

kryzys żywnościowy

rozwój nacjonalizmów

industrializacja

konflikty międzynarodowe

Charakterystyka wybranych problemów globalnych

Migracje

Migracje to przemieszczanie się ludności. Jeśli następuje w obrębie tego samego kraju, mamy do czynienia z migracjami wewnętrznymi, a jeśli z jednego kraju do drugiego, są to migracje międzynarodowe. Migracje są uwarunkowane czynnikami politycznymi, ekonomicznymi, społecznymi i środowiskowymi. Mogą mieć charakter tymczasowy lub stały, dobrowolny lub przymusowy.

Przyczyny migracji:

- konflikty zbrojne;

- prześladowana polityczne;

- naruszenia praw człowieka;

- klęski żywiołowe;

- niepokoje polityczne, wojny domowe;

- różnice w poziomie rozwoju gospodarczego w poszczególnych krajach;

- katastrofy ekologiczne.

Podstawowe pojęcia dotyczące ruchów migracyjnych

Definicja: Emigracja

Opuszczenie ojczystego kraju z przyczyn ekonomicznych lub politycznych.

Definicja: Imigracja

Napływ ludności obcej do państwa w celu osiedlania się.

Definicja: Repatriacja

Powrót do kraju ojczystego osób, które na skutek różnych okoliczności znalazły się poza jego granicami.

Definicja: Uchodźstwo

Opuszczenie kraju z powodu prześladowań i konfliktów zbrojnych.

Międzynarodowa Organizacja do Spraw Migracji szacuje, że procesy migracyjne obejmują dziś ponad 240 mln ludzi. Oznacza to, że migranci stanowią ponad 3% mieszkańców Ziemi. Jedna trzecia migrantów zarobkowych z całego świata przebywa w krajach europejskich.

Migracje mogą przynosić krajom wiele korzyści, ale też powodować niepożądane zjawiska. Niektóre z państw swą potęgę gospodarczą zbudowały dzięki napływowi cudzoziemców (Australia, Kanada, Stany Zjednoczone).

Uchodźcy

Szczególnym typem migracji są ruchy uchodźcze. Uchodźca, w znaczeniu potocznym i najszerszym, to osoba zmuszona przez okoliczności od niej niezależne do opuszczenia swojego miejsca zamieszkania. Do uchodźców zaliczymy więc osoby, które zmuszone były opuścić kraj dotychczasowego pobytu z powodów zarówno konfliktów zbrojnych oraz prześladowań, jak i klęsk żywiołowych. Termin uchodźca został także zdefiniowany w prawie międzynarodowym. Najważniejszym dokumentem prawa międzynarodowego, odnoszącym się do uchodźców, jest Konwencja genewska o statusie uchodźców (1951 r.).

Zgodnie z konwencją osoba ubiegająca się o status uchodźcy:

- musi być prześladowana lub żywić uzasadnioną obawę przed prześladowaniem,

- musi przebywać poza granicami państwa, którego jest obywatelem, lub poza terytorium państwa swego stałego zamieszkania,

- nie może korzystać z ochrony państwa, którego jest obywatelem, lub państwa, na którego terytorium zamieszkuje na stałe.

Główną instytucją zajmującą się ochroną uchodźców jest Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców.

Osoba, która zostanie uznana w Polsce za uchodźcę,

- nie może zostać wydalona z Polski,

- może pracować w Polsce na takich samych zasadach jak jej obywatel;

- może prowadzić w Polsce działalność gospodarczą;

- otrzymuje prawo do

- świadczeń pomocy społecznej (zasiłków),

- nauki,

- ubezpieczenia zdrowotnego.

Ćwiczenie 3

Zastanówcie się, o jakich korzyściach i kosztach można mówić w związku z przyjmowaniem uchodźców w Polsce.

Terroryzm

Atak terrorystyczny na wieże World Trade Center w Nowym Jorku 11 września 2001 r.

Robert from New York, USA, licencja: CC BY-SA 2.0

Nie ma powszechnie uznanej definicji terroryzmu. Możemy przyjąć, że jest to motywowane politycznie stosowanie siły lub jej groźby przez jednostkę bądź grupę osób w celu wywarcia wpływu na władzę i opinię publiczną. Terroryzm jest więc formą przemocy politycznej.

Charakterystyczne cechy terroryzmu

- stosowanie siły jako metody działania,

- wytworzenie w społeczeństwie poczucia zagrożenia,

- podważanie autorytetu władzy,

- dążenie do uzyskania rozgłosu.

Terroryzm stanowi obecnie najbardziej rozpowszechnioną formę przemocy politycznej. Pojedynczy akt terrorystyczny może zdestabilizować struktury państwa, a nawet zachwiać stabilnością całego regionu. Współczesny terroryzm nasycony jest treściami religijnymi. Najwięcej ugrupowań powołuje się na islam.

Przełomowym momentem dla współczesnego terroryzmu były ataki dokonane 11 września 2001 r. w Stanach Zjednoczonych przez ugrupowanie o nazwie Al-Kaida. Ataki terrorystyczne przeprowadzone zostały za pomocą uprowadzonych samolotów pasażerskich. Obiektami ataku były dwie wieże World Trade Center (WTC) i budynek Pentagonu. Ataki te stały się przyczyną rozpoczęcia przez Stany Zjednoczone globalnej wojny z terroryzmem. Pod tym pojęciem rozumiemy działania podejmowane przez Stany Zjednoczone oraz inne państwa w celu zlikwidowania grup terrorystycznych (przede wszystkim Al-Kaidy) oraz uniemożliwienia wspierania terroryzmu. W ramach wojny z terroryzmem przeprowadzono interwencję w Afganistanie (2001) oraz w Iraku (2003). W operację w Afganistanie zaangażowanych było ponad 40 państw, w tym siły Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO).

W wyniku interwencji reżim talibów został obalony, a Osama bin Laden zabity.

W marcu 2003 r. rozpoczęła się operacja w Iraku. Wobec reżimu Saddama Husajna, ówczesnego przywódcy Iraku, wysuwano błędne – jak się później okazało – zarzuty posiadania broni masowego rażenia oraz wspierania terroryzmu. W wyniku operacji trwającej do początku maja 2003 r. rządy Saddama Husajna zostały obalone, a on pojmany i skazany na karę śmierci.

W działaniach przeprowadzonych na terenie Afganistanu i Iraku uczestniczyli żołnierze polscy. Mimo licznych poczynań podejmowanych przez społeczność międzynarodową nie udało się zlikwidować Al-Kaidy i ugrupowań z nią powiązanych. W 2014 r. terrorystyczna organizacja działająca pod nazwą Państwo Islamskie (poprzednio znana jako Islamskie Państwo w Iraku - Islamic State of Iraq and Sham, ISIS) samozwańczo ogłosiła powstanie na terenie Syrii i Iraku kalifatu.

Zamachy z 11 września 2001 r. przyczyniły się do rozpoczęcia bardzo intensywnej współpracy państw w celu zwalczania terroryzmu. W ramach organizacji międzynarodowych państwa przyjmują liczne konwencje i programy mające na celu zapobieganie zjawisku. Aktywnie współpracują również służby wewnętrzne poszczególnych państw.

Problem wyżywienia

Zagłodzona dziewczynka

Dr. Lyle Conrad, Zagłodzona dziewczynka, licencja: CC 0

Problem głodu na świecie jest szczególnie jaskrawym przykładem dysproporcji rozwojowych. Światowy Program Żywnościowy (World Food Programme, WFP) szacuje, że na świecie jest około 870 mln głodnych ludzi. Oznacza to, że głodnych ludzi na świecie jest więcej niż mieszkańców Stanów Zjednoczonych, Kanady i Unii Europejskiej łącznie.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Głód dotyka ludzi w każdym wieku, ale przede wszystkim kobiet i dzieci oraz osób w podeszłym wieku. Najwięcej głodujących jest w krajach rozwijających się. Ponad połowa wszystkich głodujących mieszka w regionie Azji i Pacyfiku, a jedna czwarta w Afryce Subsaharyjskiej. Jak szacuje WFP, co ósmy mieszkaniec Ziemi głoduje, nie mając dostatecznej ilości pożywienia, a co sześć sekund umiera jedno dziecko z powodu głodu.

Przyczyn głodu należy poszukiwać w: przeludnieniu i wysokim przyroście naturalnym w niektórych regionach świata, konfliktach, katastrofach naturalnych, zmianach klimatycznych, globalnych kryzysach finansowych i żywnościowych czy złym zarządzaniu zasobami państwa. Klęski głodu są najczęściej wypadkową kilku spośród tych czynników.

W praktyce w skali globalnej problemem nie jest wyprodukowanie takiej ilości żywności, aby wystarczyło jej dla wszystkich. Problem stanowi niewłaściwa jej dystrybucja. Obecnie ok. 20 państw świata posiada nadwyżkę żywności, podczas gdy kilkadziesiąt państw ma jej zbyt mało. Dlatego likwidacja głodu na świecie jest jednym z najważniejszych Milenijnych Celów Rozwoju.

Degradacja środowiska przyrodniczego

Zanieczyszczony brzeg jeziora

pixabay, Zanieczyszczony brzeg jeziora, licencja: CC 0

Zainteresowanie problemem degradacji środowiska przyrodniczego wzrosło w społeczności międzynarodowej w drugiej połowie XX wieku. Zauważono wtedy, że został zachwiany stan równowagi między zdolnością Ziemi do odtwarzania odnawialnych zasobów a możliwościami korzystania z nich przez człowieka. Obecnie możemy wyróżnić kilka zasadniczych problemów o zasięgu globalnym związanych z degradacją środowiska:

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Wszyscy zauważamy i odczuwamy skutki degradacji środowiska przyrodniczego. Średnie miasto europejskie produkuje mniej więcej pół miliona ton trujących substancji dziennie, wzrasta natężenie hałasu w aglomeracjach miejskich, a elementami krajobrazu są w wielu miejscach kominy, szyby kopalniane czy wysypiska śmieci. Mimo podejmowania licznych działań i podpisywania aktów prawnych społeczności międzynarodowej nie udało się doprowadzić do zahamowania procesów degradacji środowiska przyrodniczego.

Podsumowanie

Rozwiązanie problemów globalnych stanowi jedno z największych wyzwań dla społeczności międzynarodowej. Głód, brak dostępu do wody pitnej, masowe migracje, terroryzm, HIV (ang. human immunodeficiency virus - ludzki wirus niedoboru odporności) i AIDS (ang. acquired immunodeficiency syndrome lub acquired immune deficiency syndrome - zespół nabytego niedoboru odporności) to tylko niektóre z nich. Do dnia dzisiejszego nie uporały się z nimi ani państwa, ani organizacje międzynarodowe. Złożoność oraz skala tych problemów uniemożliwiają ich rozwiązywanie w krótkim czasie i przez jedno państwo. Walka z problemami globalnymi musi więc być podjęta przez całą społeczność międzynarodową.

Przydatne linki

www.refugee.plOtwiera się w nowym oknie

www.unhcr-centraleurope.orgOtwiera się w nowym oknie

www.unhcr.orgOtwiera się w nowym oknie

www.pah.org.plOtwiera się w nowym oknie

Ważne!

Podręcznik dla nauczycieli na temat migracji i uchodźstwaOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 4

Połącz definicję z odpowiednim pojęciem.

osoba, która przybywa do innego kraju w celu osiedlenia się

repatriantPołączony z: osoba, która przybywa do innego kraju w celu osiedlenia się

osoba, która powraca do kraju ojczystego

uchodźcaPołączony z: osoba, która powraca do kraju ojczystego

osoba, która opuszcza kraj ojczysty z powodu prześladowań

imigrantPołączony z: osoba, która opuszcza kraj ojczysty z powodu prześladowań

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Ustaw w kolejności chronologicznej podane wydarzenia.

- Poziom 1:Przystąpienie Polski do NATO

- Poziom 2:Rozpoczęcia przez Stany Zjednoczone tzw. wojny z terroryzmem

- Poziom 3:Obalenie reżimu Saddama Husajna

- Poziom 4:Zamach terrorystyczny na World Trade Center

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Flaga RP i UE Źródło: Michal Osmenda, Flaga RP i UE, licencja: CC BY-SA 2.0.

Polska we współczesnym świecie

Flaga RP i UE

Michal Osmenda, Flaga RP i UE, licencja: CC BY-SA 2.0

Co już wiesz o położeniu geopolitycznym współczesnej Polski? Przekonaj się, wykonując krótki test.

Ćwiczenie 1

Odpowiednio pogrupuj państwa sąsiadujące z Polską.

Państwa sąsiadujące z Polską, które powstały na skutek rozpadu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich

Państwa sąsiadujące z Polską, które należą do Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego

Przenieś element.Niemcy

Przenieś element.Litwa

Przenieś element.Ukraina

Przenieś element.Litwa

Przenieś element.Czechy

Przenieś element.Słowacja

Przenieś element.Białoruś

Przenieś element.Rosja

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polska we współczesnym świecie

Flaga RP i UE

Michal Osmenda, Flaga RP i UE, licencja: CC BY-SA 2.0

Co potrafię?

- wyjaśnić, jakie funkcje pełni państwo;

- wymienić kompetencje Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i Rady Ministrów;

- wskazać, czym jest polityka zagraniczna państwa i za pomocą jakich środków jest realizowana.

Nauczysz się

- jaką pozycję ma Polska na arenie międzynarodowej;

- jak zmieniała się polska polityka zagraniczna po 1989 r.;

- do jakich organizacji międzynarodowych należy Polska;

- jaką rolę odgrywają ambasady i konsulaty.

Kto prowadzi polską politykę zagraniczną?

Organem odpowiedzialnym za prowadzenie polskiej polityki zagranicznej jest Rada Ministrów, która zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa oraz sprawuje kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi. Osobą bezpośrednio odpowiedzialną za koordynację polityki zagranicznej w rządzie jest minister spraw zagranicznych. Minister nie realizuje samodzielnie polityki zagranicznej. Do dyspozycji ma służbę zagraniczną, czyli urzędników i dyplomatów pracujących w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Warszawie oraz na placówkach dyplomatycznych.

Ważnym organem realizującym politykę zagraniczną jest także Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej prezydent reprezentuje państwo w stosunkach zewnętrznych, jest gwarantem ciągłości władzy państwowej, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa naszego państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. W dziedzinie polityki zagranicznej prezydent współdziała z premierem i ministrem spraw zagranicznych oraz ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe.

Porównanie ambasady i konsulatu

AMBASADA

KONSULAT

Ambasada to najwyższa rangą placówka dyplomatyczna państwa.

Konsulat to placówka dyplomatyczna rangi niższej od ambasady.

Ambasador jest przedstawicielem państwa.

Konsul jest urzędnikiem państwa za granicą, podlega bezpośrednio Ministrowi Spraw Zagranicznych.

Zadaniem ambasady jest: kształtowanie dobrych stosunków między państwami; udzielanie pomocy obywatelom państwa, które reprezentuje oraz obywatelom państwa przyjmującego.

Konsulaty zajmują się obsługą osób przebywających za granicą od strony formalnej, np. wydają dowody osobiste i paszporty, rozpatrują wnioski o nadanie obywatelstwa, przydzielają wizy obcokrajowcom.

Ambasada uznawana jest za terytorium państwa, które reprezentuje. Oznacza to, że wchodząc do ambasady polskiej w dowolnym państwie, podlegasz prawu i władzom Polski.

Na terenie konsulatu obowiązują prawa państwa przyjmującego.

Ambasada to jedyna tej rangi placówka dyplomatyczna państwa w innym państwie. Zlokalizowana jest zazwyczaj w stolicy państwa przyjmującego.

Może funkcjonować kilka konsulatów danego państwa w innym państwie, rozlokowanych w różnych miastach.

Definicja: Wiza

Zezwolenie na przekroczenie granicy lub pobyt cudzoziemca na terytorium danego państwa.

Polska polityka zagraniczna

Rola Polski w świecie w ciągu ostatnich 25 lat znacznie się zmieniła. Po 1989 r. z państwa socjalistycznego, niesuwerennego w stosunkach międzynarodowych, naruszającego podstawowe prawa i wolności obywatelskie, z centralnie zarządzaną gospodarką, stała się krajem demokratycznym, suwerennym w stosunkach międzynarodowych, praworządnym, z gospodarką rynkową. Obecnie jesteśmy członkami najważniejszych globalnych i regionalnych organizacji międzynarodowych o charakterze gospodarczym, politycznym i militarnym. Bierzemy udział w licznych operacjach pokojowych. Mamy uporządkowane stosunki z najbliższymi sąsiadami, jesteśmy postrzegani jako stabilny i przewidywalny partner.

Przełom 1989 r. oznaczał dla Polski odzyskanie suwerenności i uniezależnienie się od bloku wschodniego, przede wszystkim Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Do najważniejszych celów nowej polskiej polityki zagranicznej należało:

- współtworzenie europejskiego systemu bezpieczeństwa przez rozwój współpracy ze wspólnotami europejskimi;

- rozwijanie współpracy z najbliższymi sąsiadami: na zachodzie z Niemcami, na wschodzie z państwami powstałymi po rozpadzie ZSRR;

- tworzenie nowych powiązań regionalnych, szczególnie w stosunkach Czechy – Słowacja – Polska – Węgry;

- rozwój współpracy politycznej, gospodarczej i kulturowej z państwami Europy Zachodniej i Stanami Zjednoczonymi.

Celem strategicznym Polski na początku lat 90. XX wieku stało się członkostwo w Unii Europejskiej i  Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO). Organizacje te były w stanie zapewnić Polsce bezpieczeństwo militarne i ekonomiczne. W stosunkach ze wschodnimi sąsiadami głównymi kwestiami na początku lat 90. były: wycofanie wojsk radzieckich z terytorium Polski i nawiązanie stosunków z państwami powstałymi po rozpadzie ZSRR. W rocznicę agresji radzieckiej na Polskę, 17 września 1993 r., uroczyście pożegnano ostatnią grupę rosyjskich żołnierzy opuszczających terytorium naszego kraju. Od początku lat 90. Polska uznała za strategicznego partnera Stany Zjednoczone. Z tym krajem nasze państwo utrzymuje stosunki w sferze gospodarczej, promocji demokracji i, poprzez NATO, w obszarze bezpieczeństwa.

Członkostwo Polski w organizacjach międzynarodowych

Polska jest obecnie członkiem najważniejszych organizacji międzynarodowych o charakterze powszechnym (otwartych dla członków z wszystkich regionów świata) i regionalnym (do których przystąpić mogą tylko państwa z konkretnego regionu świata, np. Europy). Rzeczypospolita Polska należy do kilkudziesięciu organizacji rządowych. Współpracuje także w ramach innych struktur, np. Grupy Wyszehradzkiej (zrzeszenie Polski, Czech, Słowacji i Węgier). Polska jest również członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), przystąpiła też do wielu organizacji wyspecjalizowanych, zaliczanych do systemu Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Polska od początku aktywnie uczestniczyła w spotkaniach Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE). Do dziś Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE), która jest kontynuacją KBWE, pozostaje dla Polski ważnym elementem bezpieczeństwa europejskiego.

Od 1989 r. Polska zaczęła dążyć do uzyskania członkostwa w organizacjach skupiających wcześniej tylko państwa zachodnioeuropejskie. Pierwszą organizacją, która otworzyła się na państwa Europy Środkowo-Wschodniej, była Rada Europy. Przyjęcie Polski do Rady Europy (1991 r.) oznaczało uznanie naszego kraju za państwo demokratyczne, praworządne i przestrzegające praw człowieka. W 1993 r. w stosunku do Polski zaczęła obowiązywać Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – najważniejszy dokument Rady Europy w kwestii praw człowieka. Dało to Polakom możliwość składania skarg do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Polska dążyła też do przystąpienia do najważniejszych organizacji o charakterze gospodarczym i polityczno-militarnym. Strategicznym celem było członkostwo w Unii Europejskiej (UE) i NATO. Status pełnoprawnego członka UE uzyskaliśmy 1 maja 2004 r, członka NATO - 12 marca 1999 r.

Udział Polski w misjach pokojowych

Polska uczestniczy w operacjach pokojowych Organizacji Narodów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz NATO.

Charakter zadań powierzanych polskim żołnierzom był bardzo różny: od kontrolno-obserwacyjnych, poprzez logistyczne, do saperskich czy zabezpieczania kontyngentów. Polska, biorąc pod uwagę liczbę żołnierzy oraz misji, w których uczestniczyła, jest najbardziej zaangażowana spośród wszystkich państw europejskich.

Polski Kontyngent Wojskowy w Iraku

Polski Kontyngent Wojskowy w Iraku , licencja: CC 0

Podsumowanie

Pozycja Polski na arenie międzynarodowej przez ostatnich 25 lat znacznie się zmieniła. Od 1989 r. prowadzimy samodzielną politykę zagraniczną. Polska jest państwem, które ma jasno zdefiniowane cele polityki zagranicznej i potrafi je wytrwale realizować. Należymy do najważniejszych organizacji międzynarodowych o charakterze globalnym i regionalnym. Za największy sukces ostatnich dwóch dekad możemy uznać członkostwo Polski w Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego oraz Unii Europejskiej.

Przydatne linki

www.msz.gov.plOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 2

Państwa należące do tzw. Grupy Wyszehradzkiej oznaczono na mapie numerami...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 5 i 1.

- 2 i 3.

- 3 i 4.

- 4 i 5.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polacy opuszczają Afganistan

Polscy żołnierze kończą misję (...). Pierwsi polscy żołnierze pojawili się tam w marcu 2002 roku. W szczytowym okresie w konflikt było zaangażowanych 2600 naszych żołnierzy. (...) Polscy żołnierze walczyli z talibami, odbudowywali prowincję Ghazni, w której stacjonowali i wyszkolili 11 tysięcy [miejscowych] żołnierzy i policjantów. Dostarczyli też 130 ton pomocy humanitarnej. (...) Oficjalny termin zakończenia działań Międzynarodowej Siły Wsparcia Bezpieczeństwa to koniec grudnia [2014 r .].

Polacy opuszczają AfganistanOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 3

Państwo, w którym polscy żołnierze odbyli przedstawioną misję, oznaczono na mapie numerem...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 3.

- 1.

- 4.

- 2.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Jak nazywa się państwo, w którym polscy żołnierze odbyli przedstawioną misję?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Czad

- Ukraina

- Afganistan

- Irak

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Unia Europejska.  Cele i etapy integracji

Rock Cohen, licencja: CC BY 2.0

Przeczytaj zamieszczone teksty.

Plan przedstawiony 9 maja 1950 r. przez ministra spraw zagranicznych Francji Roberta Schumana (fragment)

Pokój na świecie nie mógłby być zachowany bez twórczych wysiłków na miarę grożących mu niebezpieczeństw. Wkład, jaki zorganizowana i żyjąca Europa może wnieść w cywilizację, jest niezbędny dla utrzymania pokojowych stosunków. Głównym celem Francji, będącej od ponad dwudziestu lat liderem jednoczenia Europy, była zawsze służba pokojowi. Nie było Europy, mieliśmy wojnę.

Europa nie powstanie od razu ani w całości: będzie powstawała przez konkretne realizacje, tworząc najpierw rzeczywistą solidarność. Zgromadzenie narodów europejskich wymaga, by usunięta została odwieczna wrogość Francji i Niemiec: podjęte działanie musi w pierwszym rzędzie dotyczyć Francji i Niemiec. W tym celu rząd francuski proponuje natychmiast rozpocząć działania w ograniczonym, lecz decydującym punkcie:

”Rząd francuski proponuje umieszczenie całej francusko-niemieckiej produkcji węgla i stali pod zarządem wspólnej Wysokiej Władzy w organizacji otwartej na udział innych krajów europejskich”. Umieszczenie produkcji węgla i stali pod wspólnym zarządzaniem zapewni natychmiastowe powstanie wspólnych fundamentów rozwoju gospodarczego, pierwszego etapu Federacji Europejskiej, i zmieni los regionów, długo skazanych na wytwarzanie wojennego oręża, którego były najdłużej ofiarami. Solidarność produkcji, która się w ten sposób nawiąże, ukaże, że wszelka wojna między Francją a Niemcami jest nie tylko nie do pomyślenia, ale i fizycznie niemożliwa. Powstanie tej potężnej jednostki produkcyjnej otwartej na wszelkie kraje, które zechcą w niej uczestniczyć, mogącej dostarczyć wszystkim krajom, które złączy, podstawowych elementów produkcji przemysłowej na takich samych warunkach, stworzy rzeczywiste fundamenty ich ekonomicznego zjednoczenia. (...)

Plan przedstawiony 9 maja 1950 r. przez ministra spraw zagranicznych Francji Roberta Schumana (fragment)Otwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 1

Wymień wartości, do których odwołali się twórcy deklaracji.

Określ, co jest bezpośrednim, a co dalekosiężnym celem proponowanych działań.

Zastanów się, jakie wspólne doświadczenia francusko-niemieckie zainspirowały twórców deklaracji.

Unia Europejska. Cele i etapy integracji

Rock Cohen, licencja: CC BY 2.0

Co potrafię?

- wymienić cechy charakterystyczne organizacji międzynarodowej;

- wyjaśnić, w jakim celu państwa tworzą organizacje międzynarodowe;

- przedstawić główne cele polskiej polityki zagranicznej po 1989 roku.

Nauczysz się

- na czym polegał proces integracji europejskiej, przedstawiając jego główne etapy;

- jacy politycy odegrali najważniejszą rolę w procesie integracji europejskiej;

- wymieniać członków Unii Europejskiej.

Integracja

Termin integracja pochodzi od łacińskiego słowa integrare oznaczającego scalanie lub łączenie. Integracja może odbywać się między osobami, grupami społecznymi, mniejszościami narodowymi, państwami. Po II wojnie światowej na kontynencie europejskim pojawiły się organizacje, które integrowały państwa pod względem politycznym, militarnym i gospodarczym. Państwa Europy Zachodniej integrowały się przede wszystkim w ramach wspólnot europejskich oraz – wraz ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą – w ramach Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego (ang. North Atlantic Treaty Organisation, NATO). W sferze gospodarczej najważniejszą rolę w procesie integracji państw Europy Zachodniej odegrały wspólnoty europejskie.

Ojcowie założyciele

Trudno wyobrazić sobie powstanie wspólnot europejskich bez zaangażowania osób, które z determinacją i wytrwałością dążyły do budowy struktur integracyjnych. Osoby, które głównie przyczyniły się do budowy pokojowej, zjednoczonej Europy po II wojnie światowej, określa się mianem ojców założycieli zjednoczonej Europy. Należeli do nich między innymi:

- Robert Schuman (wym. Szuman), minister spraw zagranicznych Francji,

- Jean Monnet (wym. Żą Mone), francuski polityk i ekonomista,

- Konrad Adenauer, pierwszy kanclerz Republiki Federalnej Niemiec,

- Alcide De Gasperi (wym. Alczide De Gaperi), premier i minister spraw zagranicznych Włoch.

Wspólnoty europejskie

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA WĘGLA I STALI (EWWiS)

Powstała na podstawie traktatu podpisanego w Paryżu w 1951 r. Początkowo tworzyło ją sześć państw: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Włochy, Republika Federalna Niemiec. Celem EWWiS było utworzenie wspólnego rynku węgla i stali. Traktat paryski został zawarty na 50 lat i wygasł w 2002 r.

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA GOSPODARCZA (EWG)

Powstała na podstawie traktatu podpisanego w Rzymie w 1957 r. Początkowo tworzyło ją sześć państw: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Włochy, Republika Federalna Niemiec. Podstawowymi celami EWG było:

- utworzenie unii celnej,

- powstanie wspólnego rynku;

- realizacja wspólnych polityk, np. rolnej, handlowej, transportowej.

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA ENERGII ATOMOWEJ (EURATOM)

Powstała na podstawie traktatu podpisanego w Rzymie w 1957 r. Początkowo tworzyło ją sześć państw: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Włochy, Republika Federalna Niemiec. Podstawowym celem Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej były działania na rzecz tworzenia i rozwoju europejskiego przemysłu jądrowego.

Powstałe w latach 50. XX wieku wspólnoty – EWWiS, EWG i Euratom – były pierwszymi w historii organizacjami międzynarodowymi o ponadnarodowym charakterze. Ponadnarodowość przejawiała się przede wszystkim w możliwości stanowienia prawa bezpośrednio obowiązującego w państwach członkowskich.

Początkowo wspólnoty miały sześciu członków. Korzyści gospodarcze, jakie odnosiły państwa uczestniczące w procesie integracji, sprawiły, że członkostwem zainteresowały się kolejne państwa.

Proces rozszerzania Wspólnot Europejskich

1973

Wielka Brytania, Irlandia

1981

Grecja

1986

Hiszpania, Portugalia

1990

zjednoczenie Niemiec – Niemiecka Republika Demokratyczna została włączona do Republiki Federalnej Niemiec

Organizacje polityczno-gospodarcze w Europie (do 1990 r.)

organizacje polityczno-gospodarcze w Europie do 1990 r.

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Od wspólnoty do Unii Europejskiej

Udany proces integracji ekonomicznej w ramach wspólnot doprowadził do podjęcia prób pogłębienia integracji politycznej. W ich wyniku 7 lutego 1992 r. podpisany został Traktat o Unii Europejskiej, zwany traktatem z Maastricht (od nazwy miejscowości w Holandii), który wszedł w życie 1 listopada 1993 r.

Na podstawie traktatu z Maastricht utworzono Unię Europejską. Warto podkreślić, że Unia Europejska nie zastąpiła wówczas istniejących wspólnot: EWWiS, EWG, EWEA. Stanowiła niejako pogłębienie procesu integracji przez włączenie nowych zagadnień, takich jak: wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa czy współpraca sądowa i policyjna. Traktat z Maastricht zmienił także nazwę Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej na Wspólnota Europejska (1 listopada 1993 r.).

Na mocy traktatu z Maastricht ustanowiono obywatelstwo europejskie, które uzupełnia obywatelstwo krajowe. Każdy obywatel państwa członkowskiego jest jednocześnie obywatelem Unii Europejskiej.

Jak pamiętamy, początkowo wspólnoty miały sześciu członków. Korzyści gospodarcze, jakie odnosiły państwa uczestniczące w procesie integracji, sprawiły, że członkostwem zainteresowały się kolejne kraje. Obecnie Unia Europejska skupia 28 państw, a następne kraje deklarują chęć przystąpienia do tej organizacji.

Oficjalni kandydaci do członkostwa to: Albania, Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, Czarnogóra, Islandia, Serbia i Turcja.

Integracja Europejska

Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0

Zasady funkcjonowania Unii Europejskiej

Państwa członkowskie Unii Europejskiej podpisały traktat z Lizbony 13 grudnia 2007 r., który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r. Na jego podstawie kompetencje Wspólnoty Europejskiej (dawnej EWG) przejęła Unia Europejska, która stała się jednolitą organizacją międzynarodową i otrzymała osobowość prawną.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

ZASADA POMOCNICZOŚCI (SUBSYDIARNOŚCI)

Zasada ta oznacza, że UE jest uprawniona do podejmowania działań tylko wtedy, gdy cele nie mogą być osiągnięte samodzielnie przez państwa członkowskie (władze centralne lub samorządowe). Unia Europejska nie powinna dążyć do zastąpienia państw członkowskich, lecz uzupełniać ich działania w celu skutecznego rozwiązywania problemów. Wszystkie środki i działania podejmowane przez Unię i państwa członkowskie powinny być możliwie najbliższe obywatelowi.

ZASADA SOLIDARNOŚCI

Zasada ta oznacza, że państwa członkowskie Unii Europejskiej działają wspólnie w celu realizacji zadań zapisanych w traktatach. Wynika z niej zobowiązanie do podejmowania przez państwa członkowskie środków służących wykonywaniu prawa unijnego. Państwa powinny powstrzymać się od działań, które utrudniałyby to lub które byłyby sprzeczne z celami Unii. Powinny szanować interesy innych państw członkowskich.

Podsumowanie

Proces budowy wspólnot europejskich rozpoczął się w latach 50. XX wieku. Przez kolejne dekady zmieniały się nie tylko struktury integracyjne, ale także skład członkowski. W konsekwencji stworzono Unię Europejską, która nie jest państwem, lecz wprowadziła swoje obywatelstwo. Nie ma drugiej organizacji międzynarodowej o tak szerokich kompetencjach prawodawczych,  która może poszczycić się instytucją obywatelstwa.

Przydatne linki

www.europa.euOtwiera się w nowym oknie

www.uniaeuropejska.orgOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 2

Ułóż podane wydarzenia w kolejności chronologicznej.

- Poziom 1:Podpisanie traktatu w Maastricht

- Poziom 2:Powstanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej

- Poziom 3:Przystąpienie Wielkiej Brytanii do Wspólnot Europejskich

- Poziom 4:Przystąpienie Szwecji do Unii Europejskiej

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Państwo, któremu integrację ze Wspólnotami Europejskimi uniemożliwiał ustrój komunistyczny i zależność od ZSRR, to...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Cypr

- Szwajcaria

- Norwegia

- Węgry

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polska i Polacy w Unii Europejskiej

Flaga RP i UE

Michal Osmenda, Flaga RP i UE, licencja: CC BY-SA 2.0

Waluta Euro

Avij, Waluta Euro, licencja: CC 0

Ćwiczenie 1

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Wypiszcie elementy, które według was tworzą tożsamość europejską.

Polska i Polacy w Unii Europejskiej

Co potrafię?

- wyjaśnić, kiedy powstały Wspólnoty Europejskie i Unia Europejska;

- wskazać podstawy prawne funkcjonowania Unii Europejskiej;

- opisać przebieg rozszerzania Wspólnot Europejskich do 1995 roku.

Nauczysz się

- wymieniać państwa, które przystąpiły do Unii Europejskiej po 1995 r.;

- dlaczego Polska przystąpiła do Unii Europejskiej;

- praw, z których korzystają obywatele Unii Europejskiej, w tym Polacy.

Integracja europejska a Polska

Jak pamiętasz, integracja polityczna i ekonomiczna państw jest jednym z najważniejszych zjawisk na kontynencie europejskim. W wyniku procesu integracji w Europie Zachodniej powstały wspólnoty europejskie i Unia Europejska.

Po II wojnie światowej Polska została wyłączona z procesów integracyjnych. Znalazła się bowiem w strefie wpływów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), co skutkowało przejęciem pełni władzy przez partię komunistyczną (Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą, PZPR), wrogo nastawioną do integracji w Europie Zachodniej. Dopiero upadek władzy komunistycznej w 1989 r. stworzył możliwość suwerennego i swobodnego wyboru organizacji, do których Polska chciała należeć.

Integracja Polski z Unią Europejską to długoletni proces, który wymagał dostosowywania państwa do ekonomicznych i prawnych reguł zjednoczonej Europy.

Kryteria członkostwa w Unii Europejskiej, które musiały spełnić Polska i inne kandydujące państwa.

- Stworzenie instytucji gwarantujących demokrację, praworządność, poszanowanie praw człowieka i mniejszości narodowych.

- Posiadanie sprawnej gospodarki rynkowej zdolnej do konkurowania wewnątrz Unii Europejskiej.

- Zdolność do wywiązywania się z zobowiązań dotyczących członkostwa, zwłaszcza unii politycznej oraz gospodarczo-walutowej.

Członkostwo było ważne dla Polski, ponieważ oznaczało:

- szansę na szybki rozwój gospodarczo-społeczny i zapewnienie dobrobytu, jakim cieszyły się państwa ówczesnej Europy Zachodniej;

- możliwość przyspieszenia przemian politycznych i ekonomicznych,

- zwiększenie poczucia bezpieczeństwa i podkreślenia przynależności do szerszej wspólnoty cywilizacyjnej;

- zakorzenienie w Polsce wartości, takich jak demokracja, państwo prawa, i poszanowanie praw człowieka oraz przyjęcie wysokich standardów w zakresie zdrowia, edukacji, warunków pracy czy środowiska naturalnego.

Polska prowadziła negocjacje z Unią Europejską od 1998 do 2002 r. Wraz z naszym krajem rozmowy o przystąpieniu rozpoczęło wówczas 6 państw: Czechy, Estonia, Polska, Słowenia, Węgry oraz Cypr. W kolejnych latach dołączyły: Bułgaria, Litwa, Łotwa, Malta i Rumunia.

Ważnym etapem przygotowania struktur unijnych do przyjęcia nowych członków było podpisanie tzw. traktatu nicejskiego.

Traktat z Nicei zmieniający Traktat o Unii Europejskiej (TUE) został podpisany 26 lutego 2001 r. Wszedł w życie 1 lutego 2003 r. po ratyfikacji przez wszystkie ówczesne państwa członkowskie. Głównym celem traktatu nicejskiego było umożliwienie sprawnego działania Unii Europejskiej po planowanym rozszerzeniu jej o państwa Europy Środkowej i Południowej.

Warunkiem koniecznym przystąpienia Polski do Unii Europejskiej było podpisanie traktatu akcesyjnego.

Definicja: Akcesja

Akcesja oznacza przystąpienie do czegoś.

Traktat akcesyjny został podpisany w Atenach 16 kwietnia 2003 r. Polskę reprezentowali premier Leszek Miller, minister spraw zagranicznych Włodzimierz Cimoszewicz oraz szef Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej Danuta Hübner. Podpisanie traktatu akcesyjnego nie oznaczało automatycznego przystąpienia do Unii. Ważne traktaty podlegają tzw. ratyfikacji, czyli zatwierdzeniu przez upoważniony do tego organ państwa. W Polsce ratyfikacji dokonuje prezydent. W niektórych sytuacjach musi na to uzyskać zgodę albo od parlamentu, albo od społeczeństwa (referendum). Traktat akcesyjny uznano za przełomowe wydarzenie w historii Polski. Dlatego zadecydowano, że o przystąpieniu do Unii Europejskiej zadecyduje społeczeństwo w referendum.

Referendum akcesyjne w Polsce odbyło się 7 i 8 czerwca 2003 r. Zadano w nim pytanie: „Czy wyraża Pani/Pan zgodę na przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej?”. Odpowiedź „tak” wybrało 77,45%, a „nie” 22,55% głosujących. Frekwencja wyniosła ponad 58%. Na tej podstawie Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski 23 lipca 2003 r. ratyfikował traktat akcesyjny (Traktat o przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej).

Rzeczypospolita Polska (oraz Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Słowacja, Słowenia, Węgry) stały się członkami Unii Europejskiej 1 maja 2004 r.

Ćwiczenie 2

Które państwa w 2004 r. przystąpiły do Unii Europejskiej wspólnie z Polską?

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Słowenia

- Estonia

- Malta

- Mołdawia

- Ukraina

- Litwa

- Łotwa

- Węgry

- Czechy

- Cypr

- Białoruś

- Słowacja

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Rumunia i Bułgaria weszły do Unii Europejskiej w 2007 r. W 2013 r. do grona państw unijnych dołączyła Chorwacja.

Traktat o Unii Europejskiej [Traktat z Maastricht]

Artykuł 9

We wszystkich swoich działaniach Unia przestrzega zasady równości swoich obywateli, którzy są traktowani z jednakową uwagą przez jej instytucje, organy i jednostki organizacyjne. Obywatelem Unii jest każda osoba mająca obywatelstwo Państwa Członkowskiego. Obywatelstwo Unii ma charakter dodatkowy w stosunku do obywatelstwa krajowego i nie zastępuje go.

Traktat o Unii Europejskiej [Traktat z Maastricht].

Korzyści z integracji Polski z Unią Europejską

W 2004 r. obywatele polscy stali się obywatelami Unii Europejskiej. Tym samym nabyli prawo do:

- swobodnego przemieszczania się po terytorium Unii Europejskiej,

- głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego,

- ochrony dyplomatycznej innego państwa, członka Unii Europejskiej (gdy przebywają na terytorium państwa, w którym Polska nie ma swojego przedstawicielstwa),

- składania petycji do Parlamentu Europejskiego oraz do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

Dzięki uzyskanemu obywatelstwu Unii Europejskiej każdy obywatel naszego kraju może swobodnie przemieszczać się po całym jej terytorium, zarówno w poszukiwaniu pracy, jak i w celu zamieszkania w dowolnym unijnym państwie. Prawo do swobodnego przemieszczania może być realizowane w bardzo prosto.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Integracja Polski z Unią Europejską przyniosła duże korzyści w sferze gospodarczej. Dynamicznie wzrasta eksport polskich towarów do państw unijnych. To wynik reguł jednolitego rynku promujących efektywnych dostawców dóbr i usług.

Dla zainteresowanych

Jak pamiętasz, ustanowienie wspólnego (jednolitego) rynku było głównym celem wspólnot europejskich. Rynek wewnętrzny, zwany też wspólnym lub jednolitym rynkiem, możemy zdefiniować jako przestrzeń bez granic wewnętrznych, w której ramach obowiązuje swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału. Rynek wewnętrzny funkcjonujący w ramach Unii Europejskiej jest największym tego typu obszarem na świecie. Obejmuje ponad 500 mln obywateli, w tym także Polski.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

SWOBODA PRZEPŁYWU TOWARÓW

Swoboda przepływu towarów oznacza zniesienie barier, takich jak cła i ograniczenia ilościowe, w odniesieniu do obrotu produktów.

SWOBODA PRZEPŁYWU KAPITAŁÓW

W ramach swobody przepływu kapitału państwa dążą do wyeliminowania wszystkich ograniczeń w przepływie kapitału. Swoboda ta dotyczy m.in. inwestycji bezpośrednich, zakupu i sprzedaży nieruchomości w innych państwach członkowskich, zaciągania pożyczek oraz zakupu i sprzedaży papierów wartościowych.

SWOBODA PRZEPŁYWU OSÓB

Ważną zasadą wspólnego rynku jest swobodny przepływ pracowników. Elementami składowymi tej swobody są:

- prawo do osiedlenia się w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej,

- prawo do podejmowania pracy w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej,

- zakaz dyskryminacji ze względu na obywatelstwo w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy i zatrudnienia.

SWOBODA PRZEPŁYWU USŁUG

Podstawą wspólnego rynku jest także swobodny przepływ usług oraz wolność przedsiębiorczości. W praktyce oznacza to na przykład, że mamy prawo zakładać i prowadzić przedsiębiorstwa oraz świadczyć usługi na takich samych zasadach jak obywatele danego państwa (zakaz dyskryminacji ze względu na obywatelstwo).

Ważnym elementem wspomagającym funkcjonowanie rynku wewnętrznego jest tworzenie standardów wzajemnego uznawania dyplomów i kwalifikacji. Umożliwia to podejmowanie pracy i świadczenie usług zgodnie ze zdobytym w innym państwie członkowskim wykształceniem bądź nabytymi kwalifikacjami.

Koszty integracji Polski z Unią Europejską

Integracja z Unią Europejską i korzystanie z możliwości swobodnego przepływu osób rodzi koszty polityczne, społeczne i gospodarcze.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 3

Zapytaj bliskich, czy doświadczyli indywidualnych korzyści wynikających z przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Jeżeli tak, dowiedz się, na czym one polegały.

Ćwiczenie 4

Poszukaj w środkach masowego przekazu (prasie, internecie) informacji o korzyściach i problemach polskiego rolnictwa, wynikających z przystąpienia Polski do Unii Europejskiej.

Ćwiczenie 5

Rozejrzyj się po swojej szkole i najbliższej okolicy. Odszukaj informacje świadczące o uzyskanym z Unii Europejskiej wsparciu ekonomicznym. Dowiedz się, na jakiego rodzaju inwestycje/działania zostały przeznaczone fundusze europejskie.

Podsumowanie

Polska stała się członkiem Unii Europejskiej 1 maja 2004 r. Osiągnęliśmy tym samym jeden z zasadniczych celów polityki zagranicznej. Przystąpienie Polski do UE rozpoczęło nowy rozdział naszej historii najnowszej: współpracy w ramach jednej struktury z najbardziej rozwiniętymi państwami Europy Zachodniej, funkcjonowania w ramach jednolitego rynku i konieczności sprostania wielu trudnościom, jakie czekają nas w procesie integracyjnym.

Przydatne linki

www.polskawue.plOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 6

Ułóż wydarzenia w kolejności chronologicznej.

- Poziom 1:Podpisanie traktatów w Rzymie

- Poziom 2:Podpisanie traktatu w Maastricht

- Poziom 3:Podpisanie traktatu w Lizbonie

- Poziom 4:Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej

- Poziom 5:Obrady Okrągłego Stołu w Polsce

- Poziom 6:Podpisanie traktatu w Nicei

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Krzysiek prowadzi firmę remontową. Jego specjalnością jest renowacja zabytkowych budynków mieszkalnych. Od kilku miesięcy jego pracownicy remontują stare kamienice w kilku miastach europejskich: Brukseli, Strasburgu i Lizbonie. Przedstawiona sytuacja ilustruje obowiązującą w Unii Europejskiej swobodę przepływu…

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- usług.

- towarów.

- osób.

- kapitału.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Instytucje Unii Europejskiej

Sala Parlamentu Europejskiego

CherryX, Sala Parlamentu Europejskiego, licencja: CC BY-SA 3.0

Zapoznaj się z zamieszczonym materiałem źródłowym.

Przeprowadzono badania dotyczące poglądów Europejczyków w sprawie tempa dalszej integracji europejskiej.

Postawiono problem:

- Jeżeli chodzi o działania Unii Europejskiej (UE), to niektóre państwa członkowskie są gotowe do zintensyfikowania wspólnej polityki europejskiej w pewnych ważnych obszarach. Czy uważa Pan(i), że powinny ...?

Mapa ilustruje popularność jednej z zaproponowanych odpowiedzi, którą jest sformułowanie:

Należy zaczekać, aż wszystkie państwa członkowskie UE będą na to gotowe.

Wykres. Poglądy Europejczyków w sprawie tempa integracji

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Eurobarometr Parlamentu Europejskiego(EB79.5), Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji Dział Badania Opinii Publicznej, Bruksela 2013, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Porównaj stanowisko wyrażone przez obywateli polskich i innych państw, które razem z Polską wstąpiły do Unii Europejskiej.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

- Zastanówcie się, z czego mogą wynikać obawy części obywateli UE przed pogłębianiem procesów integracji europejskiej.

- Uzupełnijcie swoją wiedzę, poszukując informacji na temat perspektyw i problemów wynikających z dalszej integracji i rozszerzania Unii Europejskiej.

Jak funkcjonuje Unia Europejska? Insytucje Unii Europejskiej

Sala posiedzeń Parlamentu Europejskiego

Diliff, Sala posiedzeń Parlamentu Europejskiego, licencja: CC BY-SA 3.0

Co potrafię?

- przedstawić główne etapy integracji europejskiej;

- wyjaśnić, na czym polega zasada pomocniczości i solidarności;

- wymienić podstawowe prawa obywatela Unii Europejskiej.

Nauczysz się

- określać poziom poparcia obywateli Unii Europejskiej dla programu dalszej integracji europejskiej;

- czym zajmują się najważniejsze instytucje Unii Europejskiej;

- skąd pochodzą środki finansowe w budżecie unijnym i na co są przeznaczane.

Instytucje Unii Europejskiej

Do głównych instytucji Unii Europejskiej należą:

- Rada Europejska,

- Rada Unii Europejskiej,

- Komisja Europejska,

- Parlament Europejski,

- Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Rada Europejska

W skład Rady Europejskiej wchodzą szefowie państw i rządów krajów Unii Europejskiej. Zadaniem wymienionej Rady jest wyznaczanie priorytetów i ogólnego kierunku polityki Unii Europejskiej.

Rada Europejska nie ma oficjalnej siedziby, jej posiedzenia odbywają się w Brukseli.

Na czele Rady Europejskiej stoi przewodniczący, którym od 2014 r. jest Donald Tusk. Funkcja przewodniczącego Rady Europejskiej stanowi swoisty odpowiednik prezydenta Unii Europejskiej. Przewodniczący reprezentuje Unię Europejską na zewnątrz w sprawach dotyczących wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.

Polska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej Szczyt Partnerstwa Wschodniego w Warszawie, 30 września 2011 r.

La Moncloa.es, Polska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej Szczyt Partnerstwa Wschodniego w Warszawie, 30 września 2011 r., licencja: CC 0

Rada Unii Europejskiej

Rada Unii Europejskiej, zwana również po prostu Radą, stanowi główny ośrodek podejmowania decyzji politycznych Unii Europejskiej.

W skład Rady Unii Europejskiej wchodzą ministrowie pochodzący ze wszystkich państw członkowskich UE. Zadaniem Rady jest koordynowanie polityki unijnej i udział w stanowieniu prawa. Rada odgrywa istotną rolę w uchwalaniu budżetu Unii Europejskiej.

Rada obraduje w różnych składach. W zależności od omawianego tematu państwo członkowskie reprezentowane jest przez ministra odpowiedzialnego za daną dziedzinę (np. polityka zagraniczna, polityka rolna, finanse itd.).

Rada obraduje w Brukseli i Luksemburgu.

Komisja Europejska

Komisja Europejska jest organem ponadnarodowym. Oznacza to, że jej członkowie są niezależni od rządów krajowych. Siedziba Komisji znajduje się w Brukseli. W jej skład wchodzą komisarze, po jednym z każdego państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Zadaniem Komisji jest:

- opracowywanie i zgłaszanie propozycji aktów prawa europejskiego;

- nadzorowanie stosowania prawa europejskiego;

- opracowanie projektu i wykonywanie budżetu Unii Europejskiej;

- reprezentowanie Unii Europejskiej na arenie międzynarodowej.

Slajd 1 z 3

Jean-Claude Juncker (22 listopada 2004 - 1 listopada 2014)

Źródło: a. nn..

Przejdź do następnego slajdu

Parlament Europejski

Parlament Europejski reprezentuje interesy obywateli Unii. Każdy obywatel państwa członkowskiego UE, niezależnie od miejsca zamieszkania, ma czynne i bierne prawo wyborcze do Parlamentu Europejskiego. Wybory odbywają się co 5 lat. Z tego powodu Parlament uważany jest za wyraziciela demokratycznej woli ponad 500 mln obywateli Unii. Liczba mandatów przypadająca na poszczególne kraje członkowskie uzależniona jest od liczby mieszkańców oraz politycznych uzgodnień między państwami. Obecnie, przy 28 państwach członkowskich, w  Parlamencie Europejskim zasiada 751 posłów łącznie z przewodniczącym.

Główna siedziba Parlamentu Europejskiego znajduje się w Strasburgu. Parlamentarzyści pracują też w Brukseli i Luksemburgu.

Do najważniejszych funkcji Parlamentu Europejskiego zaliczamy:

- funkcję prawodawczą – Parlament razem z Radą Unii Europejskiej przyjmuje akty prawne;

- funkcje budżetowe – wspólnie z Radą Unii Europejskiej Parlament przyjmuje budżet UE i sprawuje kontrolę nad jego wykonaniem.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Trybunał Sprawiedliwości jest organem sądowym UE. W jego skład wchodzą trzy organy: Trybunał Sprawiedliwości, Sąd oraz Sąd do spraw Służby Publicznej. Siedziba Trybunału znajduje się w Luksemburgu.

Podstawowym jego zadaniem jest zapewnienie, by prawo UE było interpretowane i stosowane jednakowo we wszystkich państwach członkowskich. Trybunał i Sąd rozstrzygają spory między państwami członkowskimi, instytucjami UE, przedsiębiorstwami i osobami fizycznymi. Sąd do spraw Służby Publicznej rozstrzyga spory między Unią Europejską a jej urzędnikami.

Dla zainteresowanych

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Budżet Unii Europejskiej

Rada Unii Europejskiej, Parlament Europejski oraz Komisja Europejska tworzą prawo oraz budżet Unii Europejskiej.

Budżet UE to plan jej dochodów i wydatków sporządzany na rok budżetowy, który pokrywa się z rokiem kalendarzowym.

Skąd Unia bierze pieniądze i na co je wydaje?

Środki finansowe pozostające do dyspozycji UE pochodzą z różnych źródeł, m.in. ze składek wnoszonych przez państwa członkowskie, z opłat celnych, wpływów uzyskanych z części podatku od wartości dodanej (ang. Value Added Tax, VAT).

Ze swojego budżetu Unia Europejska finansuje wspólne polityki, wspiera rejony słabiej rozwinięte, realizuje projekty badawcze oraz działania będące odpowiedzią na bieżące problemy, np. katastrofy humanitarne. Aż 94% środków z unijnego budżetu w ramach różnych funduszy wraca do krajowych przedsiębiorców i obywateli.

Instytucją odpowiedzialną za realizację budżetu UE jest Komisja Europejska. Kontrolę nad jego wykonaniem sprawuje Parlament Europejski. Komisja Europejska corocznie składa Parlamentowi Europejskiemu sprawozdanie, w jaki sposób wydawano unijne środki.

Dla zainteresowanych

Erasmus+ to program finansowany z budżetu Unii Europejskiej, którego celem jest:

- umożliwienie młodym ludziom podnoszenia swoich kwalifikacji i zwiększenia szans na zatrudnienie,

- modernizacja systemów edukacji, szkoleń i pracy z młodzieżą.

Podsumowanie

Unia Europejska jest organizacją międzynarodową o cechach szczególnych. Za pośrednictwem swoich instytucji stanowi prawo, które obwiązuje w państwach członkowskich i ustanawia wspólny budżet. System instytucji UE został zbudowany tak, aby realizować interesy państw członkowskich, Unii Europejskiej jako organizacji oraz obywateli. Każda instytucja pełni istotne funkcje i powiązana jest z innymi organami.

Przydatne linki

W jaki sposób finansowana jest Unia Europejska?Otwiera się w nowym oknie

Program ErasmusOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 2

Dokończ zdanie. Udział obywateli polskich w wyborach europejskich 2014 miał bezpośredni wpływ na skład...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Rady Unii Europejskiej.

- Parlamentu Europejskiego.

- Komisji Europejskiej.

- Rady Europejskiej.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wypowiedź wiceprzewodniczącej jednej z instytucji UE w sprawie przedstawionego projektu dokumentu

W obecnej sytuacji gospodarczej mądre wykorzystywanie pieniędzy płatników ma większe znaczenie niż kiedykolwiek w przeszłości. W budżecie na 2016 r. wspieramy ożywienie gospodarcze za pośrednictwem inwestycji na wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy, przy czym wspomagamy również zarządzanie wyzwaniami zewnętrznymi takimi jak migracja. Odpowiadamy na najbardziej palące potrzeby, które pojawiły się w Europie i dążymy do osiągnięcia najlepszych możliwych rezultatów.

Wypowiedź wiceprzewodniczącej jednej z instytucji UE w sprawie przedstawionego projektu dokumentuOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 3

Po przeczytaniu powyższego tekstu wykonaj polecenie. Przedstawiony dokument został opracowany i przestawiony przez...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Parlament Europejski.

- Radę Unii Europejskiej.

- Komisję Europejską.

- Radę Europejską.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Przyporządkuj wymienionym instytucjom odpowiednie funkcje.

Trybunał Sprawiedliwości

zapewnia jednolitą interpretację prawa Unii EuropejskiejPołączony z: Trybunał Sprawiedliwości

Rada Unii Europejskiej

wydaje zezwolenie na emisję banknotów euroPołączony z: Rada Unii Europejskiej

Rada Europejska

ma prawo inicjatywy legislacyjnejPołączony z: Rada Europejska

Parlament Europejski

uchwala samodzielnie wotum nieufności wobec Komisji EuropejskiejPołączony z: Parlament Europejski

Europejski Bank Centralny

sprawuje kontrolę nad wydawaniem unijnych pieniędzyPołączony z: Europejski Bank Centralny

Trybunał Obrachunkowy

wyznacza polityczne kierunki rozwoju Unii EuropejskiejPołączony z: Trybunał Obrachunkowy

Komisja Europejska

koordynuje prowadzoną przez państwa członkowskie politykę gospodarcząPołączony z: Komisja Europejska

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Podstawy współczesnej gospodarki

Wykres

Ken Teegardin, Wykres, licencja: CC BY-SA 2.0

Funkcjonowanie gospodarki uzależnione jest od przepływu informacji. Kluczem do sukcesu jest umiejętność stawiania pytań. Pytają zarówno producenci, czyli wytwórcy dóbr (towarów i usług), handlowcy, czyli pośrednicy, sprzedawcy dóbr, jak i  konsumenci, czyli nabywcy dóbr.

Definicja: Konsument

Osoba, która nabywa towary i korzysta z usług, czyli każdy z nas.

Ćwiczenie 1

Podzielcie się na dwie grupy: konsumentów i producentów.

KONSUMENCI

Zakładając, że chcecie nabyć nowy telefon komórkowy, ułóżcie listę pytań, które ułatwią wam dokonanie świadomego i przemyślanego zakupu.

PRODUCENCI

Zakładając, że jesteście producentami telefonów komórkowych, ułóżcie listę pytań, które ułatwią wam skuteczne wprowadzenie na rynek nowego produktu.

- Porównajcie wyniki waszej pracy. Zastanówcie się, czy postawione pytania pozwolą wam właściwie podjąć decyzję.

- Uzupełnijcie i skorygujcie przygotowane listy pytań na podstawie wniosków wynikających z analizy wyników pracy drugiego zespołu.

Podstawy współczesnej gospodarki

pixabay, licencja: CC 0

Co potrafię?

- opisać sposób gospodarowania w epoce średniowiecza i czasach nowożytnych;

- wskazać różnice między rzemieślniczymi i fabrycznymi formami produkcji;

- wskazać najważniejsze cechy gospodarki kapitalistycznej.

Nauczysz się

- czym jest ekonomia;

- na czym polega gospodarowanie

- innych najważniejszych kategorii ekonomicznych.

Ekonomia

Gospodarka jest niczym złożony mechanizm. Aby dobrze rozumieć jej funkcjonowanie, trzeba poznać podstawy wiedzy ekonomicznej.

Definicja: Ekonomia

Nauka o prawach, jakie rządzą gospodarką, czyli produkcją, wymianą i podziałem dóbr w społeczeństwie.

Decyzje ekonomiczne podejmujemy, aby osiągnąć określone i założone cele. W obszarze gospodarczym istotne są decyzje w ramach procesów produkcji, dystrybucji, wymiany i konsumpcji dóbr (towarów i usług). Nazywamy to gospodarowaniem.

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Gospodarka i system gospodarczy

Podejmowanie decyzji dotyczących produkcji, dystrybucji i konsumpcji odbywa się w ramach systemu nazywanego gospodarką.

Ewolucja gospodarki

- Gospodarka w wersji pierwotnej opierała się na wytwarzaniu dóbr na własny użytek. Służyła zaspokajaniu potrzeb swoich i członków rodziny. To gospodarka naturalna.

- Kiedy wytworzenie większej ilości dóbr umożliwiło wymianę, nastąpił kolejny etap rozwoju – gospodarka towarowa (towar za towar). Taką wymianę nazywamy barterem.

- Kiedy pojawił się pieniądz jako pośrednik obrotu, powstała gospodarka towarowo-pieniężna (dominująca obecnie na świecie).

Oprócz podziału historycznego można zastosować podział gospodarki na sektory gospodarcze.

Definicja: Sektor gospodarki

Działalność gospodarcza dostarczająca produkty lub usługi o podobnym charakterze. Zamiennie używa się określeń: branża, rynek. Do sektorów gospodarczych zaliczamy: rolnictwo, przemysł, usługi.

Definicja: System gospodarczy

Ogólne zasady, według których organizowana jest aktywność ekonomiczna społeczeństwa. Występują różne koncepcje zarządzania procesami gospodarczymi. Gospodarka może być koordynowana za pośrednictwem rynku bądź bezpośrednio przez państwo. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z gospodarką rynkową (wolnorynkową), w drugim – z gospodarką zarządzaną centralnie (planową).

Gospodarka wolnorynkowa

W gospodarce wolnorynkowej (rynkowej) decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji podejmowane są przez podmioty gospodarcze, czyli gospodarstwa domowe, gospodarstwa rolne, przedsiębiorstwa, instytucje finansowe, państwo – podmioty kierujące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności gospodarowania. Podstawą podejmowania tych decyzji są informacje płynące z rynku.

Podstawowe zasady gospodarki rynkowej:

- wolność gospodarcza,

- własność prywatna,

- zasada konkurencji.

Własność, wolność i konkurencja w gospodarce

Definicja: Prawo własności

Prawo własności oznacza, że właściciel może czynić z posiadaną rzeczą (własnością) wszystko, co nie jest sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego. Właściciel ma prawo korzystania z rzeczy i pobierania pożytków z jej użycia. Może też nią rozporządzać.

Ćwiczenie 2

Wyobraźcie sobie, że jako osoby pełnoletnie jesteście właścicielami samochodu. W rozumieniu prawa samochód jest rzeczą, w tym przypadku waszą własnością.

Zastanówcie się, co w praktyce znaczy, że

- macie prawo korzystania i pobierania pożytków z użycia rzeczy. Podajcie przykłady takich działań;

- możecie posiadaną rzeczą rozporządzać. Podajcie przykłady takich działań.

Definicja: Wolność ekonomiczna

Jest rozumiana jako swoboda podejmowania działalności gospodarczej, czyli działalności pozbawionej ingerencji państwa.

Definicja: Konkurencja

Proces, dzięki któremu uczestnicy rynku, dążąc do realizacji swoich interesów, próbują przedstawić korzystniejsze od innych oferty pod względem ceny, jakości lub innych elementów wpływających na decyzję zawarcia transakcji.

Konkurencja nie zachodzi między kupującym i sprzedającym, ale między kupującymi i sprzedającymi. W pełni konkurencyjny rynek składa się z wielu kupujących i sprzedających poszukujących okazji lub gotowych do wejścia na rynek, gdy okazja się pojawi.

Pojęcie rynku

Czym jest rynek? W ekonomii to nie miejsce, lecz proces. To ogół transakcji kupna i sprzedaży. Proces, który dochodzi do skutku w momencie, kiedy jedna strona rynku – sprzedający, spotyka się z drugą – kupującym.

Definicja: Rynek

Proces polegający na tym, że kupujący i sprzedający określają, co mają zamiar kupować i sprzedawać oraz na jakich warunkach. Inaczej ujmując, w tym procesie podmioty określają ceny i ilość dóbr, które mają zamiar kupić i sprzedać.

Popyt i podaż

W gospodarce wolnorynkowej proces produkcji, dystrybucji i konsumpcji kształtowany jest poprzez swobodną „grę” popytu i podaży.

Definicja: Popyt

Zapotrzebowanie na dane dobro (towary i usługi), za które nabywca gotowy jest zapłacić ustaloną na rynku cenę, dysponując odpowiednią sumą pieniędzy. Inaczej mówiąc, to poparta odpowiednimi zasobami chęć klienta nabycia dóbr i usług w danym momencie i  miejscu.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Definicja: Podaż

Podaż to relacja między ilością dóbr (towarami, usługami), którą producenci są skłonni oferować w danym czasie, a ich ceną.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Na rynku istotnym elementem dla obu stron jest informacja o cenie. To cena informuje kupującego, ile musi zapłacić za dane dobro (towar lub usługę), a sprzedającego – ile zarobi, oddając prawo do dysponowania danym dobrem.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Podsumowanie

Wybitny ekonomista Milton Friedman stwierdził kiedyś: „Tym, co sprawia, że jest ona [ekonomia] najbardziej fascynującą, jest to, że jej fundamentalne zasady są tak proste, że każdy jest w stanie je zrozumieć, jednak… niewielu je rozumie”. Wydaje się, że poznawanie ekonomii i czytanie o zjawiskach, procesach ekonomicznych jest najlepszą metodą, aby znaleźć się w gronie tych, dla których ta wiedza jest nie tylko ciekawa, ile i użyteczna na co dzień.

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: http://autokult.pl/7082,polski-rynek-i-import-2012-podsumowanie-i-prognozy-na-kolejny-rok, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 3

Rozstrzygnij, czy podane zdania zwierają informacje prawdziwe (Prawda), czy fałszywe (Fałsz).

Prawda

Fałsz

W 2012 r. w stosunku do 2011 r. zmalał w Polsce popyt na nowe auta.

Ponad połowa nowych aut zarejestrowanych w Polsce została nabyta przez klientów indywidualnych.

Popyt na samochody marki Toyota był najniższy zarówno wśród klientów indywidualnych, jak i firm.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Grażyna nabyła w sklepie butelkę napoju i zapłaciła 4 zł 29 gr. Odebrała zamieszczony obok paragon.Objaśnienie: PTU - podatek od towaru i usług (ang. Value Added Tax, VAT).Wybierz prawidłowe zakończenie zdania. Suma, którą zapłaciła Grażyna, to cena...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- netto.

- producenta.

- detaliczna.

- hurtowa.

Źródło: Contentplus.plOtwiera się w nowym oknie sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Budżet domowy. Racjonalne zarządzanie prywatnymi finansami

Obliczanie domowych wydatków

pixabay, Obliczanie domowych wydatków, licencja: CC 0

Ćwiczenie 1

Określ, jakie przedmioty zabrałeś/zabrałaś dzisiaj ze sobą do szkoły? Podziel je na trzy grupy:

- przedmioty niezbędne do realizacji zajęć szkolnych;

- przedmioty niezbędne do zaspokojenia twoich potrzeb fizjologicznych;

- inne.

Zastanów się,

- jak liczne są przedmioty określone jako inne;

- czym kierowałeś się, zabierając je ze sobą do szkoły;

- czy mógłbyś łatwo zrezygnować z ich posiadania.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

- Zastanówcie się, czy współczesna młodzież akceptuje, czy odrzuca konsumpcyjny styl życia. Odwołajcie się do doświadczeń własnych i waszych rówieśników.

Przeprowadźcie krótką dyskusję w grupie.

Definicja: Konsumpcjonizm

Styl życia oparty na nadmiernym przywiązywaniu wagi do zdobywania dóbr materialnych. Kupowanie i posiadanie dóbr staje się jedną z podstawowych wartości w życiu człowieka.

Budżet domowy. Racjonalne zarządzanie prywatnymi finansami

Obliczanie domowych wydatków

pixabay, Obliczanie domowych wydatków, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wyjaśnić, czym jest gospodarka i gospodarowanie;

- przedstawić, jak działa prawo popytu i podaży;

- wymienić rodzaje cen.

Nauczysz się

- czym jest budżet domowy;

- na czym polega racjonalne zarządzanie funduszami;

- jakie są źródła dochodów gospodarstw domowych i ich główne wydatki.

Gospodarstwo domowe

Na każdym poziomie życia gospodarczego funkcjonują podmioty, które realizują swoje cele. Na najniższym poziomie gospodarki są gospodarstwa domowe. Gospodarstwo domowe to kategoria ekonomiczna. Zamiennie nazywane jest gospodarstwem rodzinnym lub konsumenckim. Tworzy go osoba lub grupa osób żyjących razem we wspólnym mieszkaniu (najczęściej rodzina), uzyskujących indywidualne dochody i biorących udział we wspólnych wydatkach. Nie musimy być złączeni więzami rodzinnymi, aby mieszkać i wspólnie gospodarować pieniędzmi. Każdy z nas jest częścią jakiegoś gospodarstwa domowego. Podstawowym celem gospodarstw domowych jest zaspokajanie potrzeb ich członków.

W jaki sposób odbywa się zarządzanie finansami w gospodarstwie domowym?

Z pozoru schemat jest prosty. Należy zgromadzić pieniądze, które następnie zostaną wydane na zaspokajanie potrzeb. Zgromadzone środki pieniężne i wydatki określamy mianem budżetu domowego.

Ciekawostka

Słowo „budżet” oznaczało kiedyś sakiewkę z pieniędzmi

Model skórzanej sakiewki ze starożytnego Rzymu

Wolfgang Sauber, licencja: CC BY-SA 3.0

Budżet to, inaczej mówiąc, plan finansowy, który pozwala na kontrole wpływów i wypływów środków finansowych. Równowaga budżetowa oznacza, że wpływy są takiej samej wysokości jak wydatki. Nadwyżka to przewaga wpływów nad wydatkami. Większe wydatki niż dochody prowadzą do niedoboru, czyli deficytu.

Źródła pozyskiwania środków finansowych w gospodarstwach domowych

Podstawowym źródłem dochodów gospodarstwa domowego są płace, czyli dochody z wykonywanej pracy. Innym źródłem są renty, emerytury, zasiłki czy pobierane stypendia.

Definicja: Renta

Świadczenie pieniężne uzyskiwane najczęściej z tytułu niezdolności do wykonywania pracy, np. z powodu choroby.

Definicja: Emerytura

Dożywotnie wynagrodzenie przysługujące byłemu pracownikowi po osiągnięciu prawnie określonego wieku.

Gospodarstwa domowe mogą również pozyskiwać środki z odsetek uzyskiwanych z wcześniej zainwestowanego kapitału lub  użytkowania własności, np. wynajmowania mieszkania.

Pomocne w przedstawieniu struktury dochodów gospodarstw domowych w Polsce są wyniki badań Głównego Urzędu Statystycznego (GUS).

Główny Urząd Statystyczny posługuje się pojęciem „dochód rozporządzalny”. Jest to suma bieżących dochodów gospodarstwa domowego z poszczególnych źródeł pomniejszona o kwoty podatków (obciążeń na rzecz państwa). Na dochód rozporządzalny składają się:

- dochód z pracy najemnej,

- dochód z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie,

- dochód z pracy na własny rachunek poza gospodarstwem indywidualnym w rolnictwie, z wykonywania wolnego zawodu,

- dochód z tytułu własności,

- dochód z wynajmu nieruchomości,

- świadczenia z ubezpieczeń społecznych,

- pozostały dochód (w tym darowizny i alimenty).

Wskaźnik przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na osobę w gospodarstwach domowych w stosunku do średniej krajowej (Polska = 100) w 2013 r.

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Bank Danych Lokalnych, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 2

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym określ,

- w którym województwie wskaźnik przeciętnego miesięcznego dochodu na osobę w gospodarstwie domowym był najwyższy, a w którym najniższy;

- w których województwach wskaźnik przeciętnego miesięcznego dochodu na osobę w gospodarstwie domowym był wyższy od średniej krajowej.

- Odczytaj, jaki był w twoim województwie wskaźnik przeciętnego miesięcznego dochodu na osobę w gospodarstwie domowym w stosunku do średniej krajowej.

Wydatki z budżetu domowego

Dochód, po odliczeniu obciążeń podatkowych – czyli tzw. dochód do dyspozycji lub dochód rozporządzalny – przeznaczany jest przez gospodarstwa domowe na konsumpcję lub oszczędności.

Wydatki konsumpcyjne na zakup towarów i usług stanowią najistotniejszą część wydatków gospodarstw domowych. Towary konsumpcyjne obejmują dobra nietrwałego użytkowania, np. żywność, napoje, artykuły farmaceutyczne, półtrwałego użytkowania, np. odzież, książki, zabawki, oraz trwałego użytkowania, np. samochody, pralki, lodówki, telewizory.

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Budżety gospodarstw domowych w 2012 r., GUS, Warszawa 2013, s. 48, licencja: CC BY-SA 3.0

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Budżety gospodarstw domowych w 2013 r., GUS, Warszawa 2014, s. 48 , licencja: CC BY-SA 3.0

Ćwiczenie 3

Porozmawiaj ze swoimi najbliższymi. Zastanówcie się, czy struktura wydatków waszego gospodarstwa domowego pokrywa się z przedstawionymi danymi. Przeanalizujcie, z czego wynikają ewentualne różnice.

Transakcje kupna-sprzedaży dóbr konsumpcyjnych, których dokonujemy, mogą mieć zarówno tradycyjną formę, np. zakupy w sklepie, jak i nowoczesną, opartą na wykorzystaniu nowych technologii, np. zakupy przez internet.

Warto pamiętać, że warunki zakupu online są inne niż dokonywanego w tradycyjnym sklepie.

Wydatki a ceny na rynku

To, ile środków potrzebujemy na zakup towarów i usług, zależy od poziomu ich cen. Zgodnie z prawem popytu cena wpływa na decyzje konsumentów. Im wyższa, tym zapotrzebowanie jest mniejsze. Ale są od tej reguły wyjątki. Dotyczą tzw. dobór prestiżowych (luksusowych, wyższego rzędu), których konsumpcja świadczy o statusie nabywających je osób. W takich wypadkach popyt rośnie wraz ze wzrostem cen.

Cena, którą płacimy w sklepie, czyli tzw. detaliczna, zawiera wiele elementów.

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Definicja: Marża

Zysk przedsiębiorstwa handlowego.

Ceny w gospodarce zmieniają się – maleją lub rosną. Dla konsumenta najmniej korzystny jest proces stałego wzrostu cen wielu produktów i usług. Takie zjawisko określa się mianem inflacji. Inflacja występuje, gdy za tę samą ilość środków finansowych możemy nabyć mniej dóbr niż w okresie poprzednim. Mówimy wówczas, że nominalnie nasz dochód się nie zmienił (np. nadal uzyskujemy dochód w wysokości 3 tys. zł), ale realnie, czyli faktycznie, posiadamy mniej, gdyż za tę kwotę możemy nabyć mniej dóbr. Procesem odwrotnym do inflacji jest deflacja, czyli spadek ogólnego poziomu cen.

Skąd wiemy, jak kształtują się ceny w Polsce? Czy jesteśmy w stanie zbadać ceny wszystkich produktów na rynku? Oczywiście: nie. Główny Urząd Statystyczny, czyli instytucja powołana między innymi do mierzenia poziomu cen w Polsce, dokonuje selekcji dóbr objętych badaniem. Wybiera tylko te produkty i usługi, które są nabywane najczęściej. Nazywamy je koszykiem. A ponieważ badanie cen tych produktów służy do mierzenia poziomu inflacji – koszykiem inflacyjnym.

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: http://opiekuninwestora.blox.pl/resource/Inflacja1000250.gif, licencja: CC BY 3.0

Racjonalne gospodarowanie

W jaki sposób podejmujemy decyzje dotyczące finansów prywatnych? Jeśli działamy z namysłem, stosownie do potrzeb i zasobów, które posiadamy, to postępujemy racjonalnie. Racjonalność postępowania wymaga zbierania i analizowania informacji niezbędnych do podjęcia właściwej decyzji. Racjonalne gospodarowanie polega między innymi na tym, że nie wydajemy więcej środków, niż zdołaliśmy zgromadzić. Jeżeli zgromadzone środki przewyższają wydatki, wówczas posiadamy oszczędności. Zaoszczędzone fundusze nie muszą spoczywać w tradycyjnych skarbonkach. Możemy przeznaczyć je na inwestycje na rynku kapitałowym lub ulokować w formie depozytu w bankach, co może przynieść nam dodatkowy zysk.

Ćwiczenie 4

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Wymieńcie czynniki wpływające na wysokość gromadzonych przez nas oszczędności.

- Zastanówcie się, dlaczego warto oszczędzać. Wykonajcie schemat ilustrujący korzyści wynikające z oszczędzania.

Co się dzieje, jeżeli wydatki przewyższają nasze możliwości finansowe? Wówczas można skorzystać z pożyczki udzielonej przez bliską osobę lub kredytu bankowego. Należy jednak pamiętać, że taka sytuacja prowadzi do powstania zobowiązań dłużnych. Bank będzie wymagać od nas uregulowania zadłużenia z dodatkowymi obciążeniami. Nadmierne zadłużanie grozi wpadnięciem w tzw. pętlę zadłużenia, czyli sytuację, gdy na spłatę kredytów wcześniejszych zaciągamy kolejne pożyczki lub kredyty.

Działania, które mogą spowodować tzw. pętlę zadłużenia:

nieprzemyślane, drogie zakupy;

wysoka konsumpcja bieżąca;

nieterminowe spłacanie zobowiązań;

brak kontroli nad wydatkami dokonywanymi za pomocą karty płatniczej;

zbyt częste korzystanie z kredytów.

Podsumowanie

Zarządzanie budżetem domowym jest niełatwym, ale koniecznym zadaniem. Stosowanie kilku reguł pozwala zachować kontrolę nad własnymi finansami. Po pierwsze, należy poznać strukturę domowego budżetu, wielkość dochodów i wydatków. Ustalić, które wydatki są konieczne i stałe. Po drugie, starać się oszczędzać. Nawet niewielkie kwoty, ale gromadzone systematycznie, pozwolą spokojnie ponosić nieprzewidziane wydatki.

Przydatne materiały

Moje konsumenckie ABC - podsumowanie kampaniiOtwiera się w nowym oknie

Film: Kupujesz to? Kupuj z głową, cz. 2, UOKiKOtwiera się w nowym oknie

Jak wyjść z pętli zadłużenia?Otwiera się w nowym oknie

Kalkulator budżetu domowegoOtwiera się w nowym oknie

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Finansowy Barometr ING Międzynarodowe badanie ING na temat postaw konsumentów wobec finansów, mediów społecznościowych oraz bankowości mobilnej w Polsce i na świecie. Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez IPSOS Czerwiec 2013, s. 4, licencja: CC BY-SA 3.0

Ćwiczenie 5

Rozstrzygnij, czy podane zdania zawierają informacje prawdziwe (Prawda), czy fałszywe (Fałsz).

Prawda

Fałsz

Objęci badaniem Polacy ocenili swoją sytuację finansową lepiej niż Włosi.

W okresie trzech miesięcy objętych badaniem sytuacja finansowa połowy Polaków nie uległa zmianie.

Co drugi badany Niemiec deklarował, że jego sytuacja finansowa uległa pogorszeniu.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Uzupełnij zdanie.

a więc za tę samą ilość pieniędzy co uprzednio możemy nabyć

porównywalną liczbę dóbr.     większą liczbę dóbr.     mniejszą liczbę dóbr.     W okresie inflacji ceny towarów i usług rosną,     W okresie inflacji ceny towarów i usług maleją,

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Państwo i rynek

Oszczędności

401(K) 2012, Oszczędności, licencja: CC BY-SA 3.0

Infrastruktura to ogół obiektów i instalacji użyteczności publicznej, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania wszystkich struktur społecznych i gospodarczych w państwie. Rozwój (funkcjonowanie) infrastruktury jest możliwy dzięki wykorzystaniu funduszy publicznych, czyli środków z budżetów państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, np. gminy.

Budowa A2 nad Zimną Wodą na granicy Brwinowa i Biskupic

Krzysztof Dudzik, Budowa A2 nad Zimną Wodą na granicy Brwinowa i Biskupic, licencja: CC BY-SA 3.0

Ćwiczenie 1

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

Wypiszcie elementy infrastruktury, które w waszej gminie umożliwiają świadczenie usług w zakresie:

- komunikacji i transportu;

- łączności;

- usuwania nieczystości i odpadów;

- oświaty;

- służby zdrowia;

- kultury;

- inne.

Państwo i rynek

Co potrafię?

- wyjaśnić, czym jest ekonomia;

- przedstawić podstawowe kategorie i procesy ekonomiczne;

- wymienić cechy gospodarki wolnorynkowej.

Nauczysz się

- na czym polega udział państwa w gospodarce;

- czym różni się wzrost od rozwoju gospodarczego;

- jak funkcjonuje budżet państwa.

Gospodarka a system ekonomiczny

Ćwiczenie 2

Przypomnij podstawowe cechy gospodarki wolnorynkowej.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Art. 20.

Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 21.

1. Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia.

(...)

Art. 22.

Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r..

Definicja: Społeczna gospodarka rynkowa

Nowoczesna gospodarka rynkowa elastycznie reaguje na zmieniające się preferencje konsumentów. Ten model gospodarczy powinien wykazywać dużą dbałość o efektywność gospodarowania przy jednoczesnym założeniu wypełniania przez państwo funkcji socjalnych. Niezbędnym czynnikiem społecznej gospodarki rynkowej jest solidarność społeczna.

Ćwiczenie 3

Przypomnij, jakie działania podejmuje państwo, realizując funkcję socjalną.

Państwo jako podmiot ekonomiczny

Nie ma zgody wśród naukowców czy polityków co do dopuszczalnego zakresu ingerencji (interwencjonizmu) państwa w życie społeczno-ekonomiczne. Trzeba zaznaczyć, że zarówno wszechwładza państwa, jak i nadmierne ograniczenie jego roli mogą przynieść negatywne skutki. Aktywność państwa w gospodarce może przybierać różne formy i mieć rozmaite uzasadnienie.

W gospodarce zadaniem państwa jest:

- tworzenie podstaw prawnych i warunków sprzyjających rozwojowi ekonomicznemu, społeczno-gospodarczemu;

- zapewnienie ochrony praw własności, wolności gospodarowania i konkurencji;

- wspieranie przedsiębiorczości, rozwoju, zatrudnienia i równowagi ekonomicznej.

Państwo może być również właścicielem części przedsiębiorstw funkcjonujących na rynku i tym samym dostarczycielem dóbr (towarów i usług).

K. Piech

Etymologiczna i sokratyczna definicja polityki gospodarczej (fragment)

Polityka ekonomiczna to aktywne oddziaływanie państwa na procesy gospodarcze i społeczne przez formułowanie celów, środków ich realizacji, priorytetów i kształtowanie sprzyjających jej postaw jednostkowych i społecznych.

K. Piech, Etymologiczna i sokratyczna definicja polityki gospodarczej (fragment), „Polityka Gospodarcza” 2002, nr 5-6, s. 245–249.

Cele nadrzędne polityki gospodarczej to stabilizacja koniunktury i wzrost ekonomiczny.

Definicja: Koniunktura

1) to sytuacja stwarzająca warunki, zwykle korzystne, do rozwoju jakiejś działalności;

2) to całokształt wskaźników życia gospodarczego charakteryzujący stan gospodarki danego kraju lub rynku.

Źródło: Słownik języka polskiego PWN.

Jeśli chcesz widzieć więcej

W Polsce za politykę gospodarczą (społeczno-gospodarczą) rządu odpowiadają właściwi ministrowie przede wszystkim:

gospodarki – za promowanie konkurencyjności i innowacyjności firm. Wspiera rozwój eksportu i inwestycji polskich zagranicą oraz napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do kraju.

finansów – za budżet państwa i finanse publiczne. Wykonuje zadania dotyczące funkcjonowania systemu podatkowego i instytucji finansowych.

infrastruktury i rozwoju – za realizację strategii rozwoju społeczno-gospodarczego z uwzględnieniem przestrzennego zagospodarowania kraju. Zarządza systemem wdrażania funduszy europejskich oraz infrastrukturą transportową (drogi, kolej, ruch lotniczy i żegluga). Do jego zadań należą też sprawy związane ze wspieraniem budownictwa i mieszkalnictwa.

pracy i polityki społecznej – za przeciwdziałanie bezrobociu, kwestie związane z zatrudnianiem pracowników oraz fundusze emerytalne. Zajmuje się pomocą społeczną i świadczeniami na rzecz rodziny.

rolnictwa i rozwoju wsi – za bezpieczeństwo żywnościowe. Realizuje zadania dotyczące m.in. hodowli roślin i zwierząt. Do jego kompetencji należy też rozwój obszarów wiejskich, w tym płatności bezpośrednie.

skarbu państwa – gospodaruje mieniem skarbu państwa. Inicjuje strategię przekształcania przedsiębiorstw państwowych w spółki prawa handlowego. Odpowiada za prywatyzację.

Cykl koniunkturalny

Stabilizowanie koniunktury wiąże się z pojęciem cyklu koniunkturalnego, czyli regularnie występującymi wahaniami w rozwoju gospodarczym. W gospodarce krajów rozwiniętych można zauważyć okresy wzrostu (fazy rozkwitu) i recesji (fazy spadkowe).

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Definicja: Recesja

Okres zmniejszenia poziomu aktywności ekonomicznej i tempa rozwoju w porównaniu z poprzednim okresem.

Faza spadkowa trwająca długo połączona z dotkliwymi skutkami społeczno-ekonomicznymi określana jest mianem kryzysu. Jego objawami są, m.in.:

- spadek produkcji,

- spadek płac,

- spadek zatrudnienia / wzrost bezrobocia,

- spadek dochodów,

- spadek konsumpcji,

- spadek inwestycji,

- spadek PKB.

Poza tymi cyklicznymi wahaniami występują kryzysy:

- spowodowane wydarzeniami jednorazowymi, np. konfliktami zbrojnymi czy klęskami żywiołowymi,

- sezonowe, np. związane z porami roku, które mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie rolnictwa czy budownictwa.

Budynek Lehman Brothers (amerykańskiego banku inwestycyjnego)– jeden z symboli globalnego kryzysu finansowego, który rozpoczął się w 2007 r. od zapaści na rynku pożyczek hipotecznych w Stanach Zjednoczonych.

David Shankbone, Budynek Lehman Brothers (amerykańskiego banku inwestycyjnego)– jeden z symboli globalnego kryzysu finansowego, który rozpoczął się w 2007 r. od zapaści na rynku pożyczek hipotecznych w Stanach Zjednoczonych., licencja: CC BY-SA 3.0

Powszechnie stosowaną miarą wzrostu gospodarczego jest Produkt Krajowy Brutto (PKB), który określa całkowitą wartość (rynkową, wyrażoną w pieniądzu) dóbr i usług wytworzonych w określonym czasie (najczęściej w ciągu roku) na obszarze danego kraju. Osiąganie i powiększanie dobrobytu wymaga zapewnienia wzrostu dochodu narodowego w przeliczeniu na głowę mieszkańca (PKB per capita). PKB per capita to jeden z częściej stosowanych na świecie wskaźników zamożności obywateli danego państwa. Oblicza się go, dzieląc wartość PKB tego państwa przez liczbę jego mieszkańców.

Ali Zifan, 2014, licencja: CC 0

Ćwiczenie 4

Porównaj PKB per capita w Polsce ze wskaźnikiem uzyskanym w 6 państwach, które zapoczątkowały proces integracji europejskiej.

Mechanizm rynkowy nie zaspokaja wszystkich potrzeb społeczeństwa, zwłaszcza zbiorowych. W tym celu wykorzystywany jest mechanizm administracyjny (podejmowanie decyzji przez aparat państwa), w którym istotnym elementem składowym są fundusze publiczne. Państwo, aby realizować swoje funkcje, potrzebuje zasobów pieniężnych. W tym celu realizuje politykę fiskalną (głównie podatkową). To podatki stanowią główne źródło dochodów państwa.

Definicja: Podatek

Danina, świadczenie pieniężne na rzecz państwa lub samorządu o charakterze ogólnym, zasadniczym, bezzwrotnym, nieodpłatnym i przymusowym.

Ile płacimy podatku, zależy od stawki podatku (także ulg czy zniżek), która może być wyrażona kwotowo (płacimy określoną kwotę, np. przy podatku od nieruchomości) lub, częściej, procentowo (np. w podatkach dochodowych).

Najstarszy podział, wyróżniający podatki pośrednie i bezpośrednie, jest związany ze sposobem pobierania podatków oraz podmiotami faktycznie obciążonymi kosztem tej daniny.

- Podatki pośrednie. W Polskim systemie podatkowym podstawowym podatkiem pośrednim jest podatek od towarów i usług (PTU), czyli VAT (ang. Value Added Tax). Podatek VAT wliczony jest w cenę bardzo wielu artykułów, np. samochodów. Od dnia 1 stycznia 2011 r. do dnia 31 grudnia 2016 r. stawka podstawowa podatku od towarów i usług wynosi 23% (stawki obniżone to 5% i 8%).

- Podatki bezpośrednie są związane z osiąganym przez podmiot gospodarczy (osobę fizyczną bądź prawną) dochodem lub majątkiem. Im większy jest dochód lub zgromadzony majątek, tym większa jest kwota płaconego podatku. W konstrukcji podatku bezpośredniego można zastosować rozwiązania podatku progresywnego (im wyższy dochód lub majątek, tym wyższa krańcowa stawka opodatkowania podatkiem) albo liniowego (krańcowa stawka opodatkowania jest jednolita i nie zależy od wysokości dochodu lub majątku).

W Polsce zdecydowana większość podatków ma charakter bezpośredni:

- podatek dochodowy od osób fizycznych (ang. Personal Income Tax, PIT),

- podatek dochodowy od osób prawnych (ang. Corporate Income Tax, CIT).

Definicja: CIT

Podatek dochodowy od osób prawnych jest płacony głównie przez przedsiębiorstwa od dochodu osiągniętego w danym roku. Stawka podatku ma charakter liniowy (proporcjonalny). W 2015 r. wynosi 19%.

Definicja: PIT

Podatek dochodowy od osób fizycznych, czyli od dochodów osobistych. Co do zasady, PIT jest opłacany od osiągniętego w danym roku dochodu według progresywnej skali podatkowej, tj. przy zastosowaniu stawek podatku w wysokości 18% i 32%.

Definicja: Osoba fizyczna

Prawne określenie człowieka.

Definicja: Osoba prawna

Prawne określenie przedsiębiorstw, spółek, banków itp.

Podatek PIT płacony jest w formie zaliczek przez płatnika (czyli np. zakład pracy). Natomiast podatnik ma obowiązek do 30 kwietnia kolejnego roku złożyć w urzędzie skarbowym odpowiedni formularz podatkowy.

Wszystkie formularze podatkowe można pobrać ze strony internetowej Ministerstwa FinansówOtwiera się w nowym oknie i wydrukować. Zarówno takie formularze, jak i formularze kserowane są honorowane w urzędach skarbowych. Należy pamiętać, aby rozliczyć się na formularzu aktualnym dla danego roku podatkowego. Zeznanie można także złożyć przez internet.

Podatek oblicza się następująco:

Podstawa obliczenia podatku w złotych

Podatek wynosi

Ponad

do

85 528

18% minus kwota zmniejszająca podatek 556 zł 02 gr

85 528

14 839 zł 02 gr + 32% nadwyżki ponad 85 528 zł

Kwota zmniejszająca podatek (556,02 zł) odpowiada dochodowi, od którego nie jest pobierany podatek (3091 zł).

Aby obliczyć podatek, podatnik musi dysponować następującymi informacjami:

- ile osiągnął przychodu w danym roku podatkowym (z uwzględnieniem różnych źródeł, np. pracy czy emerytury),

- jaka jest kwota kosztów poniesionych do uzyskania tych przychodów (kwota dochodu to przychód pomniejszony o koszty jego uzyskania),

- jaką kwotę zaliczki na poczet podatku PIT pobrał płatnik w trakcie roku podatkowego,

- jaka jest kwota pobranego ubezpieczenia społecznego (którą odlicza się od kwoty dochodu),

- jaka jest kwota pobranego ubezpieczenia zdrowotnego (odliczanego od wartości podatku).

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 5

Jaką stawkę podatkową zastosuje podatnik, który uzyskał dochód w takiej wysokości, że jego podstawa podatkowa wyniosła 89 568,12 zł.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Podsumowanie

Państwo zawsze było i do dzisiaj pozostaje istotnym podmiotem polityki gospodarczej. Prowadzenie tej polityki za pomocą różnorodnych narzędzi ma służyć społeczeństwu – zapewnieniu dobrobytu przez wzrost i zrównoważony rozwój gospodarczy.

Przydatne linki

Kalkulator PITOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 6

Dokończ zdanie. Głównym źródłem dochodów budżetu państwa w 2013 r. był podatek...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- od gier.

- dochodowy od osób fizycznych.

- dochodowy od osób prawnych.

- od wartości dodanej.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2013 r. Omówienie, Rada Ministrów, Warszawa 2014, s. 38, licencja: CC BY-SA 3.0

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 7

Podatek VAT naliczony od nabytej pizzy wynosił...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 0,81.

- 12,30.

- 5,00.

- 1,10.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Jak zostać przedsiębiorczym człowiekiem?

biurko współczesnego przedsiębiorcy

pexels, biurko współczesnego przedsiębiorcy, licencja: CC 0

Ćwiczenie 1

Zastanów się,

- które osoby z twojego najbliższego otoczenia uważa się za przedsiębiorcze;

- czy przedsiębiorczym się rodzimy, czy przedsiębiorczość można w sobie rozwijać.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

- Wypiszcie specyficzne cechy i postawy osób przedsiębiorczych;

- Porównajcie sporządzoną przez was listę z podanym wykazem;

- Zastanówcie się, które z podanych cech i postaw można świadomie kształtować.

Zastanówcie się, jakie czynniki sprzyjają kształtowaniu postaw przedsiębiorczych.

CECHY OSÓB PRZEDSIĘBIORCZYCH

- wysoka potrzeba sukcesu, osiągnięć, uznania

- pozytywne nastawienie do życia

- odwaga w działaniu i myśleniu

- energia, entuzjazm w działaniu

- nawiązywanie przyjaznych stosunków z ludźmi

- dobra komunikacja interpersonalna

- umiejętność podejmowania decyzji

- kreatywność, umiejętność wychodzenia z inicjatywą

- umiejętność negocjacji

- upór, stanowczość, konsekwencja/zdecydowanie w działaniu

- umiejętność planowania

- akceptowanie ryzyka, odporność na stres

- asertywność

- wytrzymałość psychiczna i fizyczna

- umiejętność analizy sytuacji

- zdolności organizatorskie

- odpowiedzialność za siebie i innych

Jak zostać przedsiębiorczym człowiekiem?

biurko współczesnego przedsiębiorcy

pexels, biurko współczesnego przedsiębiorcy, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wyjaśnić pojęcia: rynek, popyt, podaż;

- wymienić podstawowe podmioty gospodarcze;

- wyjaśnić, czym jest wzrost gospodarczy i rozwój społeczno-gospodarczy.

Nauczysz się

- określać, czym jest przedsiębiorczość;

- wskazywać cechy osoby przedsiębiorczej;

- podstawowych zasad przedsiębiorczości.

Przedsiębiorczość

Ludzie zmieniają świat i z pewnością do grona inicjatorów takich zmian można zaliczyć osoby przedsiębiorcze.

Trudno podać jedną definicję przedsiębiorczości. Przedsiębiorczość jest pojęciem bardzo obszernym i występującym w różnych dziedzinach życia (edukacja, praca, działalność społeczna, polityka). Kojarzona jest głównie z zagadnieniami ekonomicznymi i gospodarczymi oraz postawą życiową.

Przedsiębiorczość to:

- proces tworzenia i budowanie czegoś nowego, przede wszystkim nowego przedsiębiorstwa. W procesie budowania podkreśla się: umiejętność wykorzystania pomysłów, okazji oraz ponoszone ryzyko (niepewność);

- zespół cech i postaw opisujących szczególny sposób postępowania człowieka.

Komunikat Komisji dla Rady, Parlamentu Europejskiego (...) - Realizacja wspólnotowego programu lizbońskiego: Rozbudzanie ducha przedsiębiorczości poprzez edukację i kształcenie [fragment]

1.1. Przedsiębiorczość jest jedną z kluczowych kompetencji niezbędnych dla rozwoju, zatrudnienia i samorealizacji.

Przedsiębiorczość oznacza zdolność osoby do wcielania pomysłów w czyn. Obejmuje ona twórczość, innowacyjność i podejmowanie ryzyka, a także zdolność do planowania przedsięwzięć i kierowania nimi dla osiągnięcia zamierzonych celów. Stanowi ona wsparcie dla wszystkich w codziennym życiu prywatnym i społecznym, zaś pracownikom pomaga uzyskać świadomość kontekstu ich pracy i zdolność wykorzystywania szans; jest fundamentem działań osób podejmujących przedsięwzięcia o charakterze społecznym lub komercyjnym.

Komunikat Komisji dla Rady, Parlamentu Europejskiego (...) - Realizacja wspólnotowego programu lizbońskiego: Rozbudzanie ducha przedsiębiorczości poprzez edukację i kształcenie [fragment]Otwiera się w nowym oknie

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Termin „przedsiębiorczość” po raz pierwszy pojawił się na przełomie XVIII i XIX wieku. Związany był z rewolucją przemysłową i rodzącym się kapitalizmem. Powstawały wówczas nowe formy gospodarowania i zarządzania. Zjawisko przedsiębiorczości zostało opisane w dziełach przedstawicieli ekonomicznej myśli liberalnej: Adama Smitha (wym. Smifa), Jean-Baptiste Saya (wym. Seja) i Josepha A. Schumpetera (wym. Szumpetera).

Do literatury naukowej termin „przedsiębiorczość” wprowadził Say, który przedsiębiorcą określił osobę inwestującą zasoby w nieznaną i ryzykowną przyszłość. Uważał, że przedsiębiorca przenosi kapitał z obszaru o niższej zyskowności do obszaru o wyższej wydajności i zysku.

B. Piasecki

Ekonomika i zarządzanie małą firmą (fragment)

„Przedsiębiorcy nie rodzą się, tylko się nimi stają (...) Odkryte cechy wyróżniające przedsiębiorców od innych nie są określone genetycznie lub utrwalone na zawsze we wczesnym dzieciństwie. Nabiera się ich dzięki doświadczeniom. Są one szczęśliwie wpajane w trakcie edukacji i są sprawą osobistego wyboru i decyzji.” (...)

”Możesz zostać przedsiębiorcą niezależnie od twojego współczynnika inteligencji, wzoru genetycznego, fizycznych możliwości lub ich braku, kolejności, w jakiej wśród twojego rodzeństwa przyszedłeś na świat, lub płci. (...) Przedsiębiorcą się zostaje, a nie rodzi. Wszystko, czego trzeba, to pragnienie i gotowość do nauki”.

B. Piasecki, Ekonomika i zarządzanie małą firmą (fragment), Warszawa 1998, s. 30.

Niezależnie jednak, czy umiejętność bycia przedsiębiorcą jest dziedziczna, czy nabywa się jej w trakcie treningu i edukacji, to zawsze jej posiadacz gra główną rolę w procesie powstawania i funkcjonowania małych i średnich przedsiębiorstw.

Definicja: Biznes

Przedsięwzięcie (handlowe lub produkcyjne) przynoszące zysk.

O zawodzie biznesmena mówi dr Mieczysław Bąk, przewodniczący Komisji Ogólnopolskiej programu „Przedsiębiorstwo Fair Play”, prezes Instytutu Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym:

Zawód: biznesmen

(...) Bycie dobrym biznesmenem nie jest związane ze specjalistycznym wykształceniem. (...) Zdarzają się ludzie, którzy nastawieni są na jednorazowe działanie uwieńczone powodzeniem, ale tacy nie zagrzeją w biznesie miejsca na dłużej. Biznesmeni budują firmy z założeniem, że przetrwają one całe lata. Powinni myśleć strategicznie. Nie da się zrobić firmy w oparciu o jeden udany pomysł. Te czasy już się skończyły. Aby znaleźć się w gronie biznesmenów, nie trzeba koniecznie kończyć zarządzania lub marketingu. (...) Według wielu biznesmenów dużo ważniejsze są względy charakterologiczne i psychiczne. Najważniejsze jest dążenie do wytyczonego celu, konsekwencja i samodzielność ryzyka. Zawsze musimy brać pod uwagę, że może się nie udać, być do tego przygotowanym i umieć wyciągnąć wnioski z poniesionej porażki.

Ludzie, którzy się tego nie boją, potrafią ocenić i skalkulować ryzyko i dostrzec swoje błędy, mają szanse. Najgorszą rzeczą jest, jeżeli są to osoby, które cechuje zła w biznesie cecha, czyli bycie tym, kto wszystko wie najlepiej. Tacy nie słuchają tego, co mówią inni - pracownicy, kontrahenci. Jeżeli postawimy na szali ryzyko, będziemy dużo i systematycznie pracować, trzymać się przyjętych przez siebie zasad i w końcu się uda, korzyść z bycia biznesmenem jest nieporównywalna do bycia pracownikiem w jakiejś firmie, państwowej czy prywatnej. Tutaj pracujemy u siebie, na siebie, z czasem tworząc miejsca pracy dla innych. Jeżeli po jakimś czasie firma zacznie dobrze funkcjonować, satysfakcja gwarantowana.

Zawód: biznesmenOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 2

Po przeczytaniu zamieszczonego tekstu wymień wskazane w nim czynniki utrudniające odniesienie sukcesu ekonomicznego.

Zastanów się,

- jakie są społeczne korzyści aktywności biznesowej;

- czym się kierujemy, zakładając firmy;

- co oznacza użyte w tekście określenie biznesmen.

Być przedsiębiorczym – cechy osoby przedsiębiorczej

Osoby nagrodzone i wyróżnionych w konkursie „Twarze Przedsiębiorczości” w kategorii „Młody Przedsiębiorca” w ramach siódmej edycji Tygodnia Przedsiębiorczości w Polsce.

Poznaj zwycięzców: Młody przedsiębiorca i Firma wspierająca młodych

MŁODZI, ZDOLNI, INNOWACYJNI

- Młody Naukowiec, czyli Krystian Jakubczyk, wystartował z działalnością swojej firmy w marcu 2014 r. Jej misją jest zachęcanie dzieci i młodzieży do nauki przez eksperyment i doświadczenie za pomocą organizowanych pokazów i warsztatów z nauk ścisłych. Każdy uczestnik wykonuje swoje eksperymenty chemiczne, biologiczne i fizyczne – pod czujnym okiem prowadzącego. Usługi spektakularnych doświadczeń naukowych Młody Naukowiec oferuje szkołom, firmom i organizacjom. Najnowszą usługę stanowią urodziny dla dzieci o charakterze edukacyjnym. Młody przedsiębiorca współpracuje ze szkołami z mniejszych miejscowości, by zapobiegać wykluczeniu społecznemu biedniejszych dzieci.

- Katarzyna Stańczak, założycielka firmy Crazy Plush Toys. Mimo trudności i kłopotów na starcie, nie poddała się i niedawno uruchomiła swoją działalność. Plushers.com to kreator zabawek online, dzięki któremu można zaprojektować wyjątkową zabawkę pluszową – według wzoru ustalonego przez klienta. Oprogramowanie na stronie internetowej jest przyjazne, intuicyjne i stworzone specjalnie dla dzieci.

Poznaj zwycięzców: Młody przedsiębiorca i Firma wspierająca młodychOtwiera się w nowym oknie

Definicja: Innowacyjność

Umiejętność tworzenia czegoś nowego, np. nowych idei, działań, rozwiązań.

Ćwiczenie 3

Po przeczytaniu powyższego tekstu wykonajcie zadanie, pracując w parach.

- Wypiszcie synonimy określenia „innowacyjny”.

- Zastanówcie się, na czym polega „innowacyjność” pomysłów wdrożonych przez przedstawionych młodych przedsiębiorców.

Zasady przedsiębiorczości

- dostosowanie strategii działania do pojawiających się okazji i nieograniczanie się wyłącznie do dostępnych w danej chwili środków;

- angażowanie się w okazje, czyli podejmowanie szybkich działań w celu pełnego wykorzystania nadarzającej się szansy;

- efektywne wykorzystanie dostępnych środków;

- kontrola nad posiadanymi zasobami i racjonalne ich wykorzystanie;

- dobra komunikacja interpersonalna w zespole wykonującym zadanie;

- motywujący, sprawiedliwy system wynagradzania pracowników.

Wolonotariat a przedsiębiorczość

Poza edukacją formalną (szkolną) w zdobywaniu umiejętności bycia przedsiębiorczym pomaga doświadczenie i edukacja nieformalna. Przykładem takich działań jest wolontariat. Jest to bezpłatna, dobrowolna i świadoma praca na rzecz społeczeństwa – określonej grupy lub osoby. Wolontariat to nie tylko pomoc innym, ale też możliwość własnego rozwoju. To możliwość sprawdzenia swojej samodzielności, kreatywności, odporności na stres. Praca w wolontariacie rozwija umiejętność zarządzania czasem. Godzenie nauki i życia prywatnego z pracą wolontariusza wymaga nie tylko dobrego planowania i umiejętności ustalenia priorytetów, ale przede wszystkim dyscypliny i konsekwencji.

Pracując w wolontariacie, mamy szansę uczestniczyć w ambitnych i wymagających odpowiedzialności projektach. Nabywamy umiejętności pracy w grupie, kierowania zespołem oraz nawiązujemy nowe znajomości. Praca w organizacjach pozarządowych wiąże się nierzadko z podróżami, nie tylko na terenie Polski, lecz po całym świecie, a więc ułatwia naukę języków obcych, uczy tolerancji i szacunku. Bez wątpienia wolontariusze są postrzegani jako osoby gotowe do podejmowania nowych wyzwań, bezinteresowne, szybko przyswajające wiedzę, obowiązkowe, a jednocześnie wychodzące z inicjatywą i kreatywne.

Ćwiczenie 4

Poszukaj, np. na stronach internetowych, ofert pracy dla wolontariuszy. Wybierz jedną z nich i dowiedz się:

- jakie kryteria musi spełniać osoba, które chce zostać wolontariuszem;

- jaki rodzaj pracy wykonuje wolontariusz;

- do kogo skierowana jest niesiona przez niego pomoc.

Zastanów się:

- jakie społeczne korzyści może przynieść praca wykonywana przez wolontariusza;

- jakie osobiste korzyści może osiągnąć wolontariusz.

Podsumowanie

Przedsiębiorczość definiowana jest rozmaicie, m.in. jako: zespół cech, predyspozycja, postawa, talent, inicjatywa gospodarcza, działanie innowacyjne, określone zachowanie. To coś więcej niż tylko założenie i prowadzenie własnego biznesu. Przedsiębiorczość to przede wszystkim wykorzystywanie szans, co wymaga określonego sposobu myślenia i działania. Tego można i należy się nauczyć.

Przydatne linki

Polska Agencja Rozwoju PrzedsiębiorczościOtwiera się w nowym oknie

NBportal.pl – przedsiębiorczośćOtwiera się w nowym oknie

Fundacja Światowego Tygodnia PrzedsiębiorczościOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 5

Wskaż cechy osobowościowe, które charakteryzują człowieka przedsiębiorczego.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- umiejętność twórczego myślenia

- lenistwo

- wytrzymałość psychiczna i fizyczna

- pesymizm

- umiejętność komunikacji interpersonalnej

- pycha (wyniosłość)

- lekkomyślność

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Firmy sektora Małych i średnich przedsiębiorstw zatrudniające do 9 osób

Kraj

Liczba firm w 2014 r.

Ludność w 2013 r.

Liczba małych firm na 1000 mieszkańców

Włochy

3 577 468

59 685 227

60

Francja

2 448 432

65 578 819

37

Hiszpania

2 147 918

46 727 890

46

Niemcy

1 883 503

82 020 578

23

Polska

1 535 167

38 533 299

40

Wielka Brytania

1 501 500

63 896 071

23

Czechy

915 261

10 516 125

87

Portugalia

776 661

10 487 289

74

Szwecja

669 033

9 555 893

70

Holandia

666 285

16 779 575

40

Węgry

556 520

9 908 798

56

Belgia

508 060

11 161 642

46

Rumunia

447 537

20 020 074

22

Słowacja

393 004

5 410 836

73

Austria

278 731

8 451 860

33

Bułgaria

270 839

7 284 552

37

Finlandia

215 822

5 426 674

40

Dania

195 205

5 602 628

35

Chorwacja

142 204

4 262 140

33

Grecja

135 093

11 062 508

12

Irlandia

130 049

4 591 087

28

Litwa

109 128

2 971 905

37

Słowenia

101 320

2 058 821

49

Łotwa

69 214

2 023 825

34

Estonia

52 157

1 320 174

40

Cypr

37 916

865 878

44

Luksemburg

28 099

537 039

52

Malta

26 794

421 364

64

Ćwiczenie 6

Wskaż państwa Unii Europejskiej, sąsiadujące z Polską, w których funkcjonowało mniej niż w Polsce średnich i małych przedsiębiorstw w przeliczeniu na 1000 mieszkańców.

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 7

Wskaż dwa państwa, w których funkcjonowało najmniej w całej Unii Europejskiej średnich i małych przedsiębiorstw w przeliczeniu na 1000 mieszkańców.

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 8

Wskaż dwa państwa Unii Europejskiej, w których ogólna liczba funkcjonujących średnich i małych przedsiębiorstw była największa.

Pokaż rozwiązanie

Przedsiębiorstwo - zasady działania

Warzywniak

Jamie McCaffrey, Warzywniak, licencja: CC BY-SA 2.0

Bezrobocie wśród młodych (od 15. do 24. roku życia) w krajach Europy

Państwo

Stopa bezrobocia (%) w latach

2012

2013

2014

Belgia

19,8

23,7

23,2

Bułgaria

28,1

28,4

23,8

Czechy

19,5

18,9

15,9

Dania

14,1

13,0

12,6

Niemcy

8,0

7,8

7,7

Estonia

20,9

18,7

15,0

Irlandia

30,4

26,8

23,9

Grecja

55,3

58,3

52,4

Hiszpania

52,9

55,5

53,2

Francja

24,4

24,9

24,2

Chorwacja

42,1

50,0

45,5

Włochy

35,3

40,0

42,7

Cypr

27,7

38,9

36,0

Łotwa

28,5

23,2

19,6

Litwa

26,7

21,9

19,3

Luksemburg

18,0

16,9

22,3

Węgry

28,2

26,6

20,4

Malta

14,1

13,0

11,8

Holandia

11,7

13,2

12,7

Austria

9,4

9,7

10,3

Polska

26,5

27,3

23,9

Portugalia

38,0

38,1

34,7

Rumunia

22,6

23,7

24,0

Słowenia

20,6

21,6

20,2

Słowacja

34,0

33,7

29,7

Finlandia

19,0

19,9

20,5

Szwecja

23,7

23,6

22,9

Wielka Brytania

21,2

20,7

16,9

śr. w UE

23,3

23,7

22,2

śr. w strefie euro

23,5

24,4

23,8

Źródło: EurostatOtwiera się w nowym oknie

Definicja: Stopa bezrobocia

Stosunek liczby osób bezrobotnych do liczby osób aktywnych zawodowo.

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym wykonaj zadania:

- określ, w którym z państw Unii Europejskiej stopa bezrobocia wśród młodych ludzi jest najwyższa, a w którym najniższa;

- porównaj poziom bezrobocia wśród młodych ludzi w Polsce i sąsiednich państwach Unii Europejskiej.

Poszukaj informacji na temat:

- poziomu bezrobocia wśród młodych ludzi w twoim województwie;

- przyczyn wysokiego bezrobocia wśród młodych ludzi.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach:

- zastanówcie się, jakie są społeczne skutki wysokiego poziomu bezrobocia wśród młodych ludzi.

Biznes na świecie

pixabay, Biznes na świecie, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wyjaśnić, czym jest podmiot ekonomiczny;

- zdefiniować pojęcie rynku, przedsiębiorcy, przedsiębiorczości;

- opisać pojęcie konkurencji.

Nauczysz się

- czym jest przedsiębiorstwo;

- rozróżniać rodzaje i typy przedsiębiorstw;

- wymienić najistotniejsze warunki funkcjonowania przedsiębiorstwa;

- podstawowych praw i obowiązków pracownika.

Firma – przedsiębiorstwo ‒ spółka. Czy są jakieś różnice?

Prowadzenie własnego przedsiębiorstwa jest często poważnie rozważane jako alternatywna ścieżka kariery zawodowej, spróbujmy więc przybliżyć kilka pojęć z tym związanych.

W języku potocznym firma i przedsiębiorstwo oznaczają to samo. Gdy jednak weźmiemy pod uwagę przepisy prawne, regulujące prowadzenie działalności gospodarczej, okaże się, że są to jednak zupełnie różne pojęcia.

Firma jest nazwą, pod którą prowadzi się określoną działalność: może to być nazwa przedsiębiorstwa, mogą też być personalia (imię i nazwisko) osoby fizycznej.

Przedsiębiorstwo natomiast (lub inaczej jednostka gospodarcza) to wyodrębniona prawnie, organizacyjnie i ekonomicznie jednostka, prowadząca działalność gospodarczą. Celem działalności przedsiębiorstwa jest osiąganie zysku przez zaspokajanie potrzeb konsumentów (klientów). W jego skład mogą wchodzić mniej lub bardziej wyodrębnione jednostki gospodarcze nazywane zakładami. Przedsiębiorstwo mieć samodzielność ekonomiczną. Może również, lecz nie musi, posiadać osobowość prawną.

Definicja: Osobowość prawna

Zdolność jednostki organizacyjnej do bycia podmiotem praw i obowiązków w stosunkach cywilnoprawnych. Posiadanie tej cechy pozwala na samodzielne (tzn. we własnym imieniu) występowanie w obrocie prawnym (w charakterze podmiotu praw i obowiązków) jako osoba fizyczna albo osoba prawna. Osobowość prawna umożliwia zatem np. podpisywanie umów najmu lokalu czy wzięcie kredytów.

Do przedsiębiorstw zalicza się zwłaszcza osoby prowadzące działalność na własny rachunek oraz przedsiębiorstwa rodzinne zajmujące się rzemiosłem lub inną działalnością, a także spółki lub konsorcja zajmujące się regularną działalnością gospodarczą. Spółka tworzona jest zazwyczaj, na podstawie umowy lub statutu, przez kilka osób (fizycznych lub prawnych) w celu prowadzenia działalności gospodarczej. Dlatego można powiedzieć, że każda spółka jest przedsiębiorstwem, ale nie każde przedsiębiorstwo funkcjonuje w formie spółki. Przez konsorcjum należy rozumieć organizację zrzeszającą kilka podmiotów gospodarczych, powoływaną najczęściej do realizacji konkretnego przedsięwzięcia gospodarczego, które ze względu na potencjał finansowy przekracza możliwości jednego podmiotu (np. budowa autostrady).

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Rodzaje i typy przedsiębiorstw

Przedsiębiorstwo może przyjąć różną formułę działalności. Istnieje wiele kryteriów podziału.

Przedsiębiorstwa mogą mieć różną wielkość. Ocena wielkości dokonywana jest na podstawie danych finansowych przedsiębiorstwa i liczby osób w nim zatrudnionych. Najczęściej stosowany jest podział na:

- mikroprzedsiębiorstwa,

- przedsiębiorstwa małe,

- przedsiębiorstwa średnie,

- przedsiębiorstwa duże.

Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Z punktu widzenia typów własności można wyróżnić:

a) przedsiębiorstwa państwowe;

b) przedsiębiorstwa prywatne (w tym będące własnością pojedynczych osób i rodzin oraz spółki);

c) przedsiębiorstwa spółdzielcze;

d) przedsiębiorstwa komunalne (samorządowe);

e) przedsiębiorstwa będące własnością pracowników.

Jednoosobowa działalność gospodarcza

Jednoosobowa działalność gospodarcza to inaczej samozatrudnienie.

Jest to jedna z najpopularniejszych form działalności w Polsce. Założyć może ją każdy, kto ukończył 18 lat.

Tę formę działalności charakteryzują dwie podstawowe cechy:

- jeden właściciel,

- brak osobowości prawnej.

Samozatrudnieni muszą też samodzielnie płacić składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne.

Należy pamiętać, że jednoosobowa działalność nie nadaje się do tworzenia większego przedsięwzięcia. Przede wszystkim dlatego, że na skutek braku osobowości prawnej, jej właściciel (w wypadku straty lub bankructwa) reguluje zadłużenie, czerpiąc z całego swojego majątku. Poza tym, ten rodzaj działalności przenosi wszystkie obowiązki na jedną osobę - właściciela. Może się to wydawać kuszące, zwłaszcza dla osób aktywnych, mających własne zdanie i nielubiących się podporządkowywać - właściciel sam sobie decyduje o wszystkim, ustala kierunki rozwoju i zmiany w działalności, lecz często oznacza pracę po godzinach, brak urlopu i nadmierne obciążenie.

pixabay, licencja: CC 0

Rodzaje spółek

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Spółki prawa cywilnego

Spółka cywilna

Spółka cywilna - w odróżnieniu od spółek prawa handlowego - nie posiada osobowości prawnej. Nie stanowi więc samodzielnego podmiotu prawa. Podmiotami prawa są wspólnicy spółki cywilnej.

W związku z tym spółka cywilna nie ma własnego mienia - nabywane prawa i zaciągane zobowiązania wchodzą do wspólnego majątku wspólników.

Nazwa spółki cywilnej powinna zawierać co najmniej imiona (ewentualnie ich pierwsze litery) i nazwiska wszystkich wspólników, ze wskazaniem, że zawarli oni spółkę cywilną (np. przez określenie spółka cywilna bądź jego skrót). Poza tym w nazwie spółki umieścić można określenie wskazujące na przedmiot działalności, miejsce jej prowadzenia czy inne dowolnie dobrane elementy.

SPÓŁKA CYWILNA

Jest to umowny stosunek cywilnoprawny, w którym wspólnicy (musi być co najmniej dwóch) dążą do wspólnego celu gospodarczego przez wniesienie własnych wkładów.

Spółki cywilne

Zalety

Wady

Każde ze wspólników ma wpływ na podejmowanie decyzji, prowadzenie i reprezentowanie spółki.

Wspólnicy odpowiadają całym majątkiem za zobowiązania spółki swoim majątkiem.

Swoboda w formułowaniu treści umowy spółki.

Działalność raczej małych rozmiarów.

Możliwe wszystkie formy opodatkowania.

Każdy ze wspólników musi rejestrować się osobno.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Spółki prawa handlowego

Najczęściej spotykane są spółki kapitałowe.

Akcyjna

Jest spółką kapitałową posiadającą osobowość prawną, co oznacza, że jest wyodrębnionym organizacyjnie i majątkowo podmiotem prawa. Działa na podstawie kodeksu spółek handlowych. Jest to najbardziej skomplikowana forma działalności, raczej nieodpowiednia dla początkującego przedsiębiorcy. W formie spółki akcyjnej najczęściej działalność prowadzą średnie i duże przedsiębiorstwa.

Nazwa spółki może brzmieć dowolnie, powinna jednak zawierać dodatkowe oznaczenie „spółka akcyjna”. Powszechnie używa się skrótu S.A.

Spółka akcyjna może działać tylko przez swoje organy: walne zgromadzenie, zarząd oraz radę nadzorczą.

Zarząd to obowiązkowy organ spółki akcyjnej. Powoływany jest przez radę nadzorczą maksymalnie na 5 lat. Zarząd reprezentuje spółkę na zewnątrz i prowadzi jej sprawy. Członkami zarządu mogą być wyłącznie osoby fizyczne, akcjonariusze oraz osoby spoza spółki.

Rada nadzorcza - to organ kontrolny w spółce. Ma prawo badać wszystkie dokumenty. W kompetencji rady jest także żądanie od pracowników oraz zarządu wyjaśnień, sprawozdań i analiz.

Walne zgromadzenie akcjonariuszy to organ, w którego skład wchodzą udziałowcy spółki. Decyduje o najważniejszych sprawach związanych z działalnością spółki. Akcjonariusze mogą brać udział w walnym zgromadzeniu osobiście, a także przez pełnomocników.

Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Jest spółką handlową, czyli taką, której funkcjonowanie regulowane jest w Polsce przez kodeks spółek handlowych. Może być utworzona przez jeden lub kilka podmiotów (wspólników). Zyskuje osobowość prawną przez wpis do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki wobec wierzycieli; odpowiada za nie tylko spółka swoim majątkiem utworzonym z wkładów wspólników. Liczba wspólników posiadających w niej udziały może być dowolna.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (spółka z o.o.) jest najpopularniejszą formą prawną spośród spółek handlowych w Polsce. Najwyższą władzą jest zgromadzenie wspólników spółki. Zarząd (minimalnie jednoosobowy) jest powoływany i odwoływany przez zgromadzenie wspólników. Prowadzi sprawy spółki i ją reprezentuje. Nieobowiązkowo może istnieć też rada nadzorcza bądź komisja rewizyjna.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Spółki osobowe

Jawna

To osobowa spółka prowadząca przedsiębiorstwo pod własną firmą i niebędąca inną spółką handlową. Posiada swój majątek, który stanowią wkłady wniesione do spółki oraz mienie nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia. Każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia, całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Partnerska

To typ spółki osobowej wprowadzony do systemu prawa z dniem 1 stycznia 2001 r. przez ustawę Kodeks spółek handlowych.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Cechy spółki partnerskiej:

- celem spółki jest wykonywanie wolnego zawodu (do wolnych zawodów zaliczani są, m.in.: lekarze, adwokaci, aptekarze, architekci);

- odpowiedzialność wspólników jest ograniczona, tzn. partner nie odpowiada za zobowiązania spółki wynikające z działalności innych partnerów;

- działa pod własną firmą;

- firma powinna zawierać nazwisko co najmniej jednego partnera, dodatkowe oznaczenie „i partner” bądź „i partnerzy” albo „spółka partnerska” oraz określenie wolnego zawodu wykonywanego w spółce.

Komandytowa

W spółce komandytowej funkcjonują dwie kategorie wspólników – komplementariusze i komandytariusze. Komplementariusz jest wspólnikiem aktywnym, który co do zasady prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz. Czynne uczestniczenie w kierowaniu spółką przez tego wspólnika ustawodawca połączył jednak z przypisaniem mu nieograniczonej odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Komplementariusz odpowiada bowiem za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem.

Komandytariusz jest wspólnikiem pasywnym, który w zasadzie nie prowadzi spraw spółki i nie reprezentuje jej. Pasywny udział komandytariusza w kierowaniu działalnością spółki przesądził o przyznaniu mu przez ustawodawcę ograniczonej odpowiedzialności za jej zobowiązania. Wspólnik ten odpowiada bowiem za zobowiązania tylko do określonej w umowie spółki kwoty, tzw. sumy komandytowej. Jeżeli natomiast komandytariusz wniesie do spółki wkład o wartości co najmniej równej sumie komandytowej, wówczas wolny jest od osobistej odpowiedzialności. Ten sam wspólnik nie może być jednocześnie komplementariuszem i komandytariuszem.

Spółka komandytowa prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą. Celem takiej spółki musi być wykonywanie działalności gospodarczej. Firma spółki powinna zawierać nazwisko bądź firmę (nazwę) jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie „spółka komandytowa” (dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp.k.”). Nazwisko komandytariusza nie może być zamieszczone w firmie spółki. Jeżeli tak się stanie, komandytariusz odpowiada wobec osób trzecich za zobowiązania spółki bez ograniczeń.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Komandytowo-akcyjna

Jak sugeruje nazwa, spółka komandytowo-akcyjna łączy w sobie zarówno cechy spółki komandytowej, jak i spółki akcyjnej.

Spółka komandytowo-akcyjna prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą. Celem takiej spółki jest prowadzenie działalności gospodarczej. Firma spółki powinna zawierać nazwisko bądź firmę (nazwę) jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie „spółka komandytowo-akcyjna” (dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu SKA). Nazwisko akcjonariusza nie może być zamieszczone w firmie spółki. Jeżeli tak się stanie, akcjonariusz ten odpowiada wobec osób trzecich za zobowiązania spółki bez ograniczeń, tak jak komplementariusz.

W spółce komandytowo-akcyjnej, podobnie jak w spółkach kapitałowych, utworzony jest kapitał zakładowy, którego minimalna wysokość wynosi 50 000 złotych.

Inną cechą spółki komandytowo-akcyjnej, charakterystyczną dla spółek kapitałowych, jest funkcjonowanie w niej organów: walne zgromadzenie oraz rada nadzorcza. Powołanie rady nadzorczej w spółce komandytowo-akcyjnej jest obowiązkowe tylko  wtedy, gdy liczba akcjonariuszy przekracza dwadzieścia pięć osób. Za dopuszczalne uznaje się też odpowiednie stosowanie przepisów o zarządzie spółki akcyjnej do prowadzenia spraw spółki przez komplementariuszy.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Prawa i obowiązki pracownika

Rejestrator czasu pracy

Rejestrator czasu pracy, licencja: CC 0[online], dostępny w internecie: https://en.wikipedia.org/wiki/Time_clock#/media/File:Time_clock_at_wookey_hole_cave_museum.JPG [dostęp 12.11.2015 r.]

Trzeba pamiętać, że słowa „pracujący” i „pracownik”, mimo że są używane zamiennie, a w życiu często dochodzi do ich bardzo dużego upodobnienia, nie oznaczają tego samego. Każdy pracownik jest pracującym, ale nie każdy pracujący jest pracownikiem, np. pracującym jest pracodawca lub osoba pracująca na własny rachunek.

Definicja: Pracownik

Osoba fizyczna, zatrudniona na podstawie umowy o pracę (powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę), wykonująca pracę na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w wyznaczonym przez niego miejscu i czasie, za co przysługuje jej wynagrodzenie.

Pracownikiem nie jest więc osoba, która świadczy pracę w ramach przepisów prawa cywilnego, np. na podstawie umowy o dzieło, umowy-zlecenia lub innego rodzaju umowy cywilnoprawnej.

Pracownikiem nie może być też osoba prawna (spółka, instytucja, stowarzyszenie) ani jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej.

Definicja: Pracujący

Każda osoba fizyczna w wieku 15 lat i więcej, która w okresie badanego tygodnia wykonywała przez co najmniej godzinę pracę przynoszącą zarobek lub dochód.

Za pracującego uważa się zatem osobę wykonującą jakąkolwiek pracę, bez względu na formalny status zatrudnienia, tzn. obojętnie, czy jest to umowa o pracę, czy na przykład samozatrudnienie, praca dorywcza lub nawet praca „na czarno”.

Podstawowe obowiązki pracownika

Podstawowym obowiązkiem pracownika jest sumienne i staranne wykonywanie swojej pracy oraz stosowanie się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, chyba że są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.

Ponadto, pracownik jest zobowiązany do:

- przestrzegania czasu pracy ustalonego w zakładzie,

- przestrzegania regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku,

- przestrzegania przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy (m.in. wykonywania pracy zgodnie z przepisami i zasadami bhp, dbania o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o ład i porządek w miejscu pracy, niezwłocznego zawiadomienia przełożonego o zauważonym w zakładzie wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego), a także przepisów przeciwpożarowych,

- dbania o dobro zakładu pracy, chronienia jego mienia oraz zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę,

- wykonywania okresowych badań lekarskich,

- przestrzegania w zakładzie zasad współżycia społecznego.

Podstawowe prawa pracownika

Podstawowym prawem pracownika jest wykonywanie pracy zgodnie z  warunkami określonymi w umowie o pracę. Warunki te nie mogą być mniej korzystne niż przepisy prawa pracy.

Z przepisów prawa pracy wynika nadto, że pracownik ma między innymi prawo do:

- poszanowania godności,

- terminowego otrzymywania wynagrodzenia; wypłata wynagrodzenia za pracę powinna być dokonywana co najmniej raz w miesiącu, w stałym i ustalonym z góry terminie,

- sprawiedliwego oceniania swojej pracy,

- wypoczynku i płatnego urlopu (prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego),

- bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,

- informacji o sposobie wykonywania pracy na określonych stanowiskach,

- podnoszenia swoich kwalifikacji,

- świadczeń socjalnych,

- nagród i wyróżnień.

Pracownicy mają równe prawa z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków. Dotyczy to zwłaszcza równego traktowania mężczyzn i kobiet.

Podsumowanie

Przedsiębiorstwo jest podstawową jednostką organizacyjną gospodarki narodowej tworzoną w celu osiągania efektów ekonomicznych przez produkcję dóbr rzeczowych, świadczenie usług lub inną działalność. Działalność ta służy w ostateczności zaspokajaniu potrzeb człowieka.

Ćwiczenie 2

Wymień rodzaje spółek i krótko opisz zasady ich tworzenia i funkcjonowania.

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj różnice między pracownikiem i pracującym.

Ćwiczenie 4

Wymień podstawowe prawa i obowiązki pracownika.

Literatura

Godziszewski B. i in., Przedsiębiorstwo. Teoria i praktyka, PWE, Warszawa 2011.

Nauka o przedsiębiorstwie. Wybrane zagadnienia, I. Lichniak (red.), Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2009.

Przydatne linki

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności GospodarczejOtwiera się w nowym oknie

Powstanie i funkcjonowanie przedsiębiorstwa

city-marketing-lights-night.jpg

pexels, city-marketing-lights-night.jpg, licencja: CC 0

pixabay, licencja: CC 0

Na początku jest pomysł...

W momencie zakładania przedsiębiorstwa najważniejsza jest koncepcja, pomysł na gospodarowanie. Gdy przedsiębiorstwo już istnieje, równie ważne stają się warunki funkcjonowania przedsiębiorstwa na rynku. Przedsiębiorca musi śledzić sygnały dochodzące z otoczenia i wykorzystywać je dla własnych potrzeb, wprowadzać innowacyjne rozwiązania do swoich produktów, dostosowywać działanie przedsiębiorstwa poprzez zmiany procesów produkcyjnych i systemu zarządzania.

pixabay, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wyjaśnić, czym jest przedsiębiorstwo;

- rozróżniać rodzaje i typy przedsiębiorstw;

- wymienić podstawowe prawa i obowiązki pracownika.

Nauczysz się

- poznasz, czym jest biznesplan;

- poznasz najważniejsze elementy biznesplanu;

- będziesz potrafił wymienić najistotniejsze warunki funkcjonowania przedsiębiorstwa;

- poznasz podstawowe reguły marketingu.

Biznesplan

Pomysł, będący początkiem działalności, musi się „zmaterializować” w formie biznesplanu. Jest to trudne zadanie, lecz odpowiednio przygotowany plan, w którym sprecyzowano, „co chcemy robić i do czego dążymy”, będzie solidnym fundamentem przedsiębiorstwa.

Opracowując biznesplan (ang. business plan - plan biznesowy), trzeba wiedzieć, że jest to ważne narzędzie sprzedaży pomysłu potencjalnemu inwestorowi czy bankowi. Należy w nim przedstawić wszystkie cele i sposoby ich osiągania, aby inwestorzy mogli zapoznać się z marketingową, operacyjną i finansową strategią przedsiębiorstwa. Dokument musi być zrozumiały i przekonujący. Konieczne jest przedstawienie argumentów w logicznej kolejności i ukazanie firmy jako opłacalnej inwestycji. Trzeba też uwzględnić, dla kogo pisze się plan - prywatny inwestor zainteresowany współpracą przede wszystkim zwraca uwagę na stopień ryzyka, jakie wiąże się z taką inwestycją, a bank, który ma udzielić nam kredytu, wymaga więcej informacji na temat zabezpieczeń kredytu.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Biznesplan - kilka uwag

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Dokument musi spełniać kilka kryteriów:

- układ treści: logiczny, spójny, przejrzysty, czytelny, precyzyjny, lecz łatwy do przyswojenia;

- zawartość merytoryczna: kompleksowy, szczegółowy opis niezbędnych elementów planu biznesowego danego przedsięwzięcia; bezbłędność rachunkowa i językowa;

- wymagania formalne: zawartość zgodna z zasadami tworzenia tego typu dokumentów oraz wymaganiami adresata; nie należy zapomnieć o streszczeniu, które powinno przykuwać uwagę osoby czytającej opracowanie oraz przekonywać do projektu. Warto też uzupełnić plan biznesowy, wyszczególniając konkretne zadania do wykonania, harmonogram prac oraz dane osób, które będą odpowiedzialne za ich realizację zgodnie z przyjętymi założeniami.

Błędy i niedociągnięcia planów:

- najczęstszym błędem popełnianym przy tworzeniu planów biznesowych jest zbyt optymistyczny szacunek przychodów (np. brak potwierdzenia w przeprowadzonych badaniach) oraz niedoszacowanie nakładów lub ram czasowych realizacji przedsięwzięcia;

- w biznesplanie należy unikać sprzeczności lub powtórzeń, branżowego języka i fachowych sformułowań (bez podania ich znaczenia);

- nie można też zapomnieć o sformułowaniu celów projektu, ich hierarchii i terminach wykonania (m.in. zadania strategiczne i drugorzędne oraz krótko- i średniookresowe).

Ćwiczenie 1

Projekt

Napisz przykładowy biznesplan dla przedsiębiorstwa:

- agroturystycznego,

- zakładu kosmetycznego.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Jak rozpoczynamy działalność gospodarczą w Polsce?

Założenie firmy nie jest procedurą skomplikowaną. Od 1 lipca 2011 r. funkcjonuje w Polsce tzw. jedno okienko, dzięki któremu możemy ją założyć praktycznie w ciągu jednego dnia. Rejestracji dokonuje Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej (CEIDG), podległa Ministrowi Gospodarki. Założenie działalności gospodarczej jest całkowicie bezpłatne. Należy pamiętać o siedmiu przydatnych informacjach:

Procedura rejestracji firmy

Jeżeli chcemy założyć firmę, należy udać się do urzędu miasta lub gminy. Niezbędnym dokumentem jest dowód osobisty oraz wniosek CEIDG-1. Wypełnić wniosek CEIDG możemy na stronie internetowej Centralnej EwidencjiOtwiera się w nowym oknie lub w tradycyjny sposób.

Do założenia firmy przez internet niezbędny jest podpis elektroniczny, tzw. profil zaufany. Jednak, aby mieć taką możliwość, trzeba najpierw dokonać bezpłatnej rejestracji na stronie Elektronicznej Platformy Usług Administracji PublicznejOtwiera się w nowym oknie oraz wysłać zgłoszenie o zarejestrowaniu naszego podpisu. Odbioru podpisu elektronicznego dokonuje się osobiście - dopiero wtedy możemy korzystać w pełni z jego możliwości. Założenie podpisu elektronicznego może okazać się bardzo przydatne w dalszej działalności gospodarczej, np. do wysyłania deklaracji skarbowych w formie elektronicznej.

Istnieje też możliwość wypełnienia przez internet wniosku roboczego, z którym należy udać się do urzędu gminy lub miasta. Przyspieszy to czas, ponieważ urzędnik zeskanuje kod z tego wniosku, zamiast ręcznie wpisywać dane.

Wniosek CEIDG-1 musi zawierać:

imię i nazwisko, adres zamieszkania, adres wykonywania działalności (może być ten sam co zamieszkania lub zameldowania), numer NIP (czyli Numer Identyfikacji Podatkowej; jeżeli jeszcze go nie mamy, urząd skarbowy nada nam w ciągu kilku dni), numer PESEL (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności), nazwę firmy (musi zawierać imię i nazwisko lub może być samym imieniem i nazwiskiem), datę rozpoczęcia działalności (nie może być wsteczna), rodzaj działalności według Polskiej Klasyfikacji Kodów (PKD) 2007Otwiera się w nowym oknie oraz informacje o wyborze formy opodatkowania, aktualnym urzędzie skarbowym i przechowywaniu dokumentów rachunkowych.

Po złożeniu wniosku, urząd miasta lub gminy, przesyła te dane do CEIDG, która dokonuje rejestracji naszej działalności gospodarczej oraz podaje informację do urzędu skarbowego i Zakładu Ubezpieczń Społecznych (ZUS) o założonej przez nas działalności gospodarczej.

- ZUS (czyli Zakład Ubezpieczeń Społecznych)

Następnym krokiem jest wizyta w oddziale ZUS. Ponieważ CEIDG przesyła tylko informację do ZUS-u o tym, że powstała nowa firma jako płatnik składek, trzeba jeszcze dokonać zgłoszenia przedsiębiorcy jako ubezpieczonego (obowiązkowymi ubezpieczeniami są: rentowe, emerytalne, zdrowotne). Zgłoszenia dokonuje się w terminie 7 dni od założenia firmy, we właściwym według miejsca zamieszkania oddziale ZUS, na druku ZUS ZUA.

- REGON

Gdy jest to nasza pierwsza działalność gospodarcza, potrzebny jest nam numer REGON (Rejestr Gospodarki Narodowej – Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej). W ciągu 7 dni od przesłania przez CEIDG wniosku do urzędu statystycznego naszej działalności gospodarczej zostanie nadany unikatowy numer REGON. Zazwyczaj trwa to ok. 2 dni roboczych. Status naszego numeru możemy sprawdzić na stronie CEIDG.

- Urząd skarbowy

CEIDG przesyła do naszego aktualnego urzędu skarbowego wniosek CEIDG-1 z wyborem formy opodatkowania, który został przez nas  zaznaczony we wniosku. Nie ma obowiązku wizyty w tym urzędzie. Wyjątkiem są osoby, które mają zamiar zostać podatnikami VAT. W takim wypadku niezbędne jest wypełnienie odpowiedniego druku (VAT–R), który należy złożyć we właściwym urzędzie skarbowym wraz z uiszczeniem opłaty na rzecz gminy (aktualnie 170 zł).

- Firmowy rachunek bankowy

Osoba prowadząca działalność gospodarczą zobowiązana jest do posiadania rachunku bankowego. Jednak nie musi być to rachunek wyłącznie firmowy, może być połączony z prywatnym (także wspólny z małżonkiem).

- Pieczątka firmowa

Przedsiębiorca nie ma obowiązku posiadania pieczątki firmowej. Jest to jednak spore ułatwienie w codziennej pracy, np. przy wystawianiu ręcznie faktur lub w czasie wizyt w urzędach. Czasem kontrahenci mogą wymagać, aby dla uwiarygodnienia umowy oprócz podpisu była też pieczątka firmowa.

- Zezwolenia i koncesje

W niektórych branżach potrzebne są zezwolenia lub koncesje, dlatego przed rozpoczęciem działalności należy się upewnić, czy nasza działalność nie wymaga specjalnej koncesji lub zezwolenia. Koncesja jest potrzebna, gdy chcemy zajmować się m.in. ochroną dóbr i mienia czy wytwarzać broń palną i handlować nią.

ŹródłoOtwiera się w nowym oknie

Funkcjonowanie przedsiębiorstwa

Gdy udało się nam już założyć przedsiębiorstwo - co wówczas jest ważne?

Należy pamiętać, że bieżąca ciągła analiza rynku, występujących na nim tendencji, staje się podstawą planowania działań w intensywnie zmieniającym się otoczeniu. Za obszar zarządzania najczęściej odpowiedzialny jest przedsiębiorca, a więc i jego zaangażowanie w sprawy przedsiębiorstwa staje się warunkiem sukcesu.

Do funkcjonowania przedsiębiorstwa niezbędny jest majątek - podstawowy element działalności gospodarczej, „narzędzie” niezbędne do jej wykonywania.

Część składników majątku służy wiele lat w niezmienionej postaci (np. lokal, samochód). Jest to majątek trwały – służy produkcji, ale nie wchodzi w naturalnej postaci do wytworzonego produktu. Zużywa się wolno, stopniowo w trakcie korzystania.

Inne składniki majątku są kupowane celem ich dalszej odsprzedaży, obróbki, przeróbki. Jest to tzw. majątek obrotowy. To składniki majątkowe, które dana jednostka zamierza zużyć lub odsprzedać.

Zasoby majątkowe - aktywa przedsiębiorstwa

Zasoby majątkowe - aktywa przedsiębiorstwa, licencja: CC 0

Oddziaływanie przedsiębiorstwa na otoczenie

Na funkcjonowanie przedsiębiorstw wpływa wiele czynników – stanowią one bliższe i dalsze otoczenie. Dlatego, aby dobrze podejmować decyzje w każdej fazie „życia” przedsiębiorstwa, można zastosować reguły „marketingu mix”.

Definicja: Marketing

Pojęcie zdefiniowano po raz pierwszy w 1941 r. i opisano je jako „prowadzenie działalności gospodarczej, odnoszącej się do przepływu towarów i usług od producenta do konsumenta lub użytkownika”.

Marketing to czynności wspierające sprzedaż wyrobów i usług, wykonywane różnymi technikami sposoby oddziaływania na nabywcę. Działania marketingowe obejmują m.in. proces ustalania cen, promocji i dystrybucji towarów i usług.

W marketingu najważniejsza jest świadomość, że klient i jego oczekiwania to najważniejszy element biznesu oraz wynikający z tej świadomości proces identyfikowania i zaspokajania potrzeb klienta – przy równoczesnym zapewnieniu zysku przedsiębiorstwa i ciągłości jego funkcjonowania. Osiągnięciu celu służą techniki wspomagające ten proces: badania rynku, kształtowania produktu, oddziaływania na rynek, ustalania ceny, sprzedaży.

Marketing

Marketing mix to tzw. marketing mieszany - zespół elementów (instrumentów), za pomocą których przedsiębiorstwo może oddziaływać na rynek.

Klasyczna wersja obejmuje 4 elementy:

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Marketing mix – reguły i koncepcje marketingowe

Najpopularniejsza koncepcja kompozycji marketingowej to tzw. 4p (ang.: product, price, place, promotion) E. Jerome McCarthy'ego (1960 r.). f

Edmund Jerome McCarthy (ur. w 1928 r. w Stanach Zjednoczonych ) – amerykański profesor specjalizujący się w marketingu, związany z Uniwersytetem Michigan.

1. Produkt (product) - charakteryzując produkt, bierzemy pod uwagę, m.in.: asortyment, jakość, markę, opakowanie, usługi. Współcześnie koncentrujemy się na potrzebach docelowych klientów, jakie produkt ma zaspokajać. W tym elemencie zawierają się też działania wspierające produkt (gwarancja, pomoc techniczna, nazwa).

2. Cena (price) - określa się ją za pomocą polityki cenowej, rabatów, warunków płatności.

3. Strategia dystrybucji (place) - dystrybucja to działalność obejmująca planowanie, realizację i kontrolę fizycznego przepływu materiałów i finalnych produktów z miejsca produkcji do miejsca ich nabywania (konsumpcji).

4. Promocja (promotion) - zaliczamy do niej:

- reklamę, która jest płatną i bezosobową formą promocji adresowaną do masowego odbiorcy,

- public relations (propaganda marketingowa), czyli ogół działań związanych z utrzymaniem jak najlepszych stosunków przedsiębiorstwa z otoczeniem,

- sponsorowanie, to znaczy organizowanie środków finansowych, rzeczowych, usług na wspieranie różnorodnej działalności dla osiągnięcia określonych celów marketingowych,

- sprzedaż osobista, czyli bezpośredni, osobisty kontakt sprzedającego z kupującym,

- promocja sprzedaży, a więc działania mające na celu zwiększenie atrakcyjności oferowanego dobra (usługi); innymi słowy: to oddziaływanie na konsumentów poprzez informacje.

Marka przedsiębiorstwa

pixabay, licencja: CC 0

Działania marketingowe, jak wszystkie chyba działania, podlegają zmianom. Jednym z zauważalnych trendów jest przesunięcie akcentu z kwestii zaspakajania potrzeb klientów na tworzenie wartości dla osób czerpiących zyski z działalności gospodarczej. Wśród instrumentów mających duże znaczenie w tej sferze czołowe miejsce zajmuje marka.

Definicja: Marka

Marka produktu, producenta lub dystrybutora (fr. marque; ang. brand) to nazwa, symbol, termin, wzór, znak graficzny lub ich kombinacja stworzona w celu oznaczenia i odróżnienia określonych dóbr lub usług od oferowanych przez konkurencję. Może składać się z części werbalnej (nazwy) i niewerbalnej (symbolu, logo). Komponując werbalną część marki, można używać słów, które mają na celu wywołanie skojarzeń, np. nazwy miast, krajów i regionów, symbolizujące przyrodę, odwołujące się do historii, dzieł literackich i muzycznych. Marka może się też składać z kombinacji literowych lub cyfrowo-literowych.

Marka lub część marki objęta ochroną prawną staje się znakiem towarowym.

W potocznym odbiorze marka oznacza nazwę, pod którą występuje produkt. „Zwykła” nazwa zazwyczaj nie siesie ze sobą skojarzeń wykraczających poza jej pierwotne znaczenie i staje się marką, gdy konsumenci łączą ją z innymi wartościami.

Marka więc w istocie stwarza obietnicę ciągłego dostarczania konkretnego zbioru cech i korzyści konsumentowi. A zatem sposób widzenia nie tylko produktu, ale także organizacji gospodarczej może być przez nią kształtowany. Jest to skutkiem przypisywania marce określonych znaczeń dodatkowych. Przykładowo można tu wymienić:

- skojarzenie z pewnymi cechami charakterystycznymi uważanymi za pozytywne (np. w przypadku samochodu - prestiż i wysoka wartość w przypadku odsprzedaży),

- korzyści, które mogą być zauważane przez konsumenta zarówno funkcjonalnie (np. gwarancja wysokiej jakości), jak i emocjonalnie („sąsiad zzielenieje z zazdrości”),

- informacja o dodatkowych wartościach dostarczanych przez producenta (np. wysoka jakość usług, bezpieczeństwo),

- sugestia rodzaju klienta kupującego i użytkującego produkt; dodatkowo marka może sugerować reprezentację jakiegoś kręgu kulturowego, np. kojarzonego z dobrą organizacją.

Taki odbiór jest często dla konsumenta ważniejszy niż obiektywne właściwości produktu. Nabywca zwykle nie jest w stanie samodzielnie określić, który produkt jest najlepszy, kieruje się zatem rozeznaniem, który jest postrzegany jako najlepszy.

Dobra marka powinna mieć więc następujące cechy:

- wyrażać korzyści wynikające ze stosowania produktu,

- odzwierciedlać w wyobraźni klienta pozytywne cechy produktu i w ten sposób ułatwiać jej właściwe zapamiętanie. Podkreślać pożądaną pozycję produktu na rynku w stosunku, do konkurencji,

- być łatwa do wymówienia i zapamiętania,

- posiadać pewne walory symboliczne (często wprowadzane od razu w logo marki),

- oddziaływać na emocje klienta; powinna też być we właściwej relacji do społecznych stereotypów, stąd odbiór marki dobrze jest przetestować w kilku językach.

Posiadanie znanej marki może być podstawą trwałej przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa, której efektem jest uzyskiwanie wysokiej stopy zwrotu z zainwestowanego kapitału, co prowadzi do zwiększania wartości jednostki gospodarczej.

Pozycja w rankingu

Marka

Kategoria

Wartość marki w 2014 r. (mln USD)

Zmiana wartości marki

Miejsce w 2013 r.

1

Google

Technologia

158 843

↑ 40%

2

2

Apple

Technologia

147 880

↓ -20%

1

3

IBM

Technologia

107 541

↓ -4%

3

4

Microsoft

Technologia

90 185

↑ 29%

7

5

McDonald's

Restauracje typu fast food

85 706

↓ -5%

4

6

Coca-Cola

Napoje bezalkoholowe

80 683

↑ 3%

5

7

Visa

Karty kredytowe

79 197

↑ 41%

9

8

AT&T

Telekomunikacja

77 883

↑ 3%

6

9

Marlboro

Branża tytoniowa

67 341

↓ -3%

8

10

Amazon

Handel detaliczny

64 255

↑ 41%

14

Źródło: Milward Brown za Forsal.plOtwiera się w nowym oknie

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Pojęcia związane z funkcjonowaniem przedsiębiorstw

Definicja: Bilans

Jest zestawieniem przedstawiającym sytuację finansową przedsiębiorstwa na dany dzień. Jest on wykorzystywany głównie przez podmioty zewnętrzne, takie jak banki, inwestorzy i kontrahenci, do oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa. Bilans służy do wykazania wartości majątku.

Podstawowymi elementami bilansu są aktywa (zasoby przedsiębiorstwa – trwałe i obrotowe) oraz pasywa (źródła ich finansowania – czyli kapitał własny: są to wartości wniesione do spółki przez jej właścicieli oraz środki uzyskane w trakcie działalności i będące własnością spółki, a także kapitał obcy, czyli na przykład różnego rodzaju kredyty lub pożyczki).

Natomiast do rozliczenia przychodów i kosztów oraz wytworzonego zysku lub straty służy rachunek zysków i strat inaczej zwany rachunkiem wyników.

Definicja: Koszty

Suma nakładów przedsiębiorstwa na działalność gospodarczą, wyrażona w formie pieniężnej i liczona w określonej jednostce czasu. Powszechnie uznaje się wielkość kosztów własnych za jeden z najważniejszych mierników odzwierciedlających gospodarność przedsiębiorstwa.

Koszty funkcjonowania małej firmy

Obliczając koszty działalności gospodarczej, przedsiębiorca powinien rozważyć, kto zajmie się sprawami księgowymi firmy. Księgowość można prowadzić samodzielnie, jednak większość początkujących przedsiębiorców korzysta z usług biura rachunkowego. Umowa z biurem zazwyczaj generuje pierwsze koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Koszt takiej usługi jest bardzo zróżnicowany i w dużej mierze zależy od ilości dokumentów w przedsiębiorstwie.

Koszty prowadzenia działalności gospodarczej to w znacznym stopniu składki odprowadzane do ZUS-u. Osoby zakładające swój biznes po raz pierwszy, mogą przez pierwsze 24 miesiące działalności opłacać preferencyjne składki. Składki ZUS to często największe i najuciążliwsze koszty działalności gospodarczej w Polsce. Jedynie zawieszenie działalności gospodarczej zwalnia przedsiębiorcę z ich płacenia.

Wśród stałych kosztów prowadzenia działalności gospodarczej znajdują się często: opłata za użytkowanie lokalu, rata leasingowa lub rata kredytu, opłaty za media, telefon i internet, paliwo (jeśli w przedsiębiorstwie zarejestrowany i wykorzystywany jest samochód służbowy) oraz koszty pracownicze, jeśli przedsiębiorca zatrudnia pracowników.

Definicja: Przychód i dochód

Nie są to synonimy. Każdy przedsiębiorca dąży do osiągnięcia zysku. Jego wysokość zależy od wysokości kosztów oraz ceny rynkowej jego produktu (usługi), która w relacji z ilością sprzedanych produktów wyznacza wielkość przychodu. Jeśli zatem od wartości przychodu odejmiemy wartość kosztów, które ponosimy przy danej działalności, uzyskamy kwotę dochodu. W sytuacji kiedy rachunek jest dodatni, mówimy o zysku, a gdy wynik przyjmuje wartość ujemną – mamy do czynienia ze stratą.

Ćwiczenie 2

Oblicz brakujące elementy biznesplanu zakładu fryzjersko-drogeryjnego.

Przychody ze sprzedaży drogeryjnej netto: 34000

Koszty sprzedaży drogeryjnej: 22100

Przychody ze sprzedaży usług kosmetycznych: 11000

Koszty produktowe sprzedaży usług: 2200

Dochód ze sprzedaży:

Czynsz: 2000

Koszty energii i ogrzewania: 700

Ubezpieczenie: 100

Opłaty telekomunikacyjne: 250

Konserwacje i remonty: 200

Media - woda, ścieki, śmieci: 120

Biuro rachunkowe: 500

Koszt wynagrodzeń: 4650

Składki ZUS od działalności gospodarczej: 650

Materiały reklamowo-promocyjne: 600

Razem koszty działalności:

Zysk brutto:

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Definicja: Inwestycje

Inwestycje wążą się z ryzykiem i oznaczają wyrzeczenie się obecnych korzyści (musimy wydatkować własny kapitał lub pozyskać kredyt) na rzecz niepewnych korzyści w przyszłości (trudno o pewność, że inwestycja się zwróci).

Należy je rozumieć jako:

- nakład gospodarczy na tworzenie lub zwiększanie majątku trwałego;

- wydatki przedsiębiorstw na dobra, które mogą być użyte do produkcji innych dóbr i usług.

Podsumowanie

Przedsiębiorstwo funkcjonuje w określonym otoczeniu. Można tak nazwać sumę czynników i procesów, jakie wpływają na podejmowanie decyzji w przedsiębiorstwie. Otoczenie stanowi siłę zewnętrzną wobec przedsiębiorstwa, które nie ma możliwości oddziaływania na znaczną ich część (np. poziom inflacji, bezrobocie, trendy struktury wydatków ludności, konkurencja, demografia, rozwój technologiczny). Czynniki te jednak generują zarówno szanse, jak i zagrożenia dla prowadzonej działalności gospodarczej, dlatego muszą być brane pod uwagę przy budowaniu strategii firmy oraz wyznaczaniu jej celów.

Ćwiczenie 3

Podaj główne elementy marketingu mix.

Ćwiczenie 4

Na wybranym przykładzie przedstaw, co stanowi markę przedsiębiorstwa.

Ćwiczenie 5

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura

Kompendium wiedzy o marketingu, B. Pilarczyk, H. Mruk (red.), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.

Mruk H., Marketing. Satysfakcja klienta i rozwój przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.

Przydatne linki

Akademia PARP, co to jest marketing-mix?Otwiera się w nowym oknie

Podobno nigdy nie zasypia. Formy, rola i funkcje współczesnego pieniądza

Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Euro (€) jest najbardziej namacalnym dowodem integracji europejskiej – wspólnej waluty używa codziennie około 338,6 milionów ludzi w 19 z 28 krajów Unii Europejskiej (EU). Państwa, które przyjęły je jako swoją walutę, wspólnie tworzą tzw. strefę euro.

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z  materiałem źródłowym wskaż na mapie i nazwij państwa:

- Unii Europejskiej pozostające poza strefą euro,

- pozostające poza strefą euro, które przystąpiły do wspólnot europejskich przed podpisaniem traktatu w Maastricht,

- należące do strefy euro, które razem z Polską przystąpiły do Unii Europejskiej,

- nienależące do Unii Europejskiej, w których używana jest waluta euro.

Ponoć nigdy nie zasypia. Formy, rola i funkcje współczesnego pieniądza

pixabay.com, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wskazać, jakie elementy tworzą rynek;

- wymienić główne podmioty ekonomiczne;

- opisać, czym jest polityka gospodarcza, a w jej ramach polityka fiskalna i pieniężna.

Nauczysz się

- czym jest pieniądz;

- historii i ewolucji form pieniądza;

- roli, jaką odgrywa pieniądz;

- jak pieniądz trafia na rynek.

Pieniądz – dlaczego nie możemy się bez niego obejść?

Dzięki niemu obrót gospodarczy stał się łatwiejszy, sprawniejszy, szybszy. To on ułatwia dokonywanie różnych transakcji kupna-sprzedaży. Mówi się, że nigdy nie zasypia, ciągle jest w ruchu, krąży w gospodarce.

Co to jest? To bardzo specyficzny, szczególny towar - pieniądz.

Ciekawostka

Pieniądz stał się bohaterem wielu przysłów i powiedzeń, takich jak:

- Pieniądze szczęścia nie dają;

- „Czas to pieniądz, a pieniądz to więcej niż czas” (Edgar Allan Poe);

- Pecunia non olet (łac.) – Pieniądze nie śmierdzą (tak podobno odpowiedział cesarz Wespazjan na zarzut syna, że nawet toalety publiczne obciążył podatkiem);

- Pecunia una regimen est rerum omnium (łac.) - Tylko pieniądz jest władcą całego świata (Publiliusz Syrus, Sentencje 11);

- Grosz do grosza i będzie kokosza;

- Pieniądz robi pieniądz.

Trudno sobie dzisiaj wyobrazić gospodarkę bez pieniądza. Ale przecież nie zawsze tak było, a i obecnie można znaleźć przykłady wymiany barterowej – bezgotówkowej, na zasadzie: towar za towar (bądź usługę).

Czym jest pieniądz? Pieniądz to pośrednik w obrocie gospodarczym. To dobro powszechnie akceptowane jako forma płatności za inne towary i usługi. W historii ludzkości przyjmował różne formy. Siłą sprawczą w sferze pieniądza były potrzeby społeczeństw, a ściślej, potrzeby obrotu gospodarczego, handlowego.

Odrobina historii. Ewolucja form pieniądza

Przez wiele wieków głównie metale szlachetne (złoto, srebro, brąz i miedź) spełniały funkcję pieniądza.

W połowie III tysiąclecia p.n.e. w starożytnym Egipcie zaczęto używać pieniądza w formie metalowych sztab, w razie potrzeby ciętych na mniejsze części. Wkrótce pieniądz w podobnej postaci pojawił się w Chinach. Najstarsze okrągłe metalowe monety są znane z Sardes w Lidii (Azja Mniejsza) i pochodzą z ok. 650 p.n.e. Starożytne systemy monetarne były oparte na złocie, srebrze i miedzi, a wartość monet była równa wartości zawartego w nich metalu. Zmiany wzajemnych relacji cen tych metali oraz tzw. psucie monety przez władców powodowały stopniową deprecjację pieniądza.

„Psucie monety” - to określenie pierwotnie związane ze zjawiskiem osłabiania wartości pieniądza kruszcowego. Inaczej nazywane jest prawem Kopernika-Greshama.

Sir Thomas Gresham

The Yorck Project: 10.000 Meisterwerke der Malerei, Sir Thomas Gresham , licencja: CC 0

Mikołaj Kopernik jest autorem prawa „złego” pieniądza, według którego pieniądz gorszy, czyli wykonany z gorszego kruszcu i mający mniejszą wartość, wypiera z obiegu pieniądz lepszy, czyli wykonany z lepszego kruszcu i mający wartość większą. Prawo to odnajdujemy między innymi w trzeciej wersji traktatu monetarnego, w którym Kopernik zapisał: „kiedy do dawnej, lepszej monety, pozostawionej w obiegu, wprowadzono nową, gorszą, która nie tylko zaraziła dawną, ale że tak powiem, z obiegu ją wypędziła”. Kilkadziesiąt lat później podobne opinie wygłaszał angielski finansista, Thomas Gresham.

Deprecjacja pieniądza oznacza obniżenie siły nabywczej (wartości) pieniądza. Na rynku krajowym przejawia się ona zmniejszeniem ilości dóbr i usług, które można kupić za określoną kwotę. Z reguły jest skutkiem inflacji. Zjawisko odwrotne – wzrostu wartości – nazywane jest aprecjacją. Jeśli obniżenie wartości odbywa się w wyniku decyzji urzędowych, nosi miano dewaluacji.

Po upadku Rzymu nastąpił w Europie okres chaosu pieniężnego, któremu kres położyła reforma Karola Wielkiego (ok. 800 r.), wprowadzająca system waluty srebrnej, tzw. system denarowy (1 funt = 20 solidów = 240 denarów). Stopniowe „psucie” monet przez władców doprowadziło do powstawania tzw. brakteatów, czyli monet tak cienkich, że wybicie wzoru było możliwe tylko na jednej stronie.

Brakteat „hebrajski” Mieszka Starego datowany na przełom XII i XIII wieku

Joystick.pl, Brakteat „hebrajski” Mieszka Starego datowany na przełom XII i XIII wieku, licencja: CC 0

Na przełomie XII i XIII wieku doszło do reformy groszowej, która polegała na wprowadzeniu „grubej”, solidnej monety srebrnej (w Polsce grosze czeskie lub praskie ok. 1300 r.). W drugiej połowie XIII wieku pojawiły się monety złote (w 1252 r. – floren we Florencji, 1284 r. – dukat w Wenecji), co doprowadziło do powstania systemu bimetalicznego opartego równocześnie na dwóch metalach: złocie i srebrze (w Polsce wprowadzony dopiero w 1528 r.).

W XVI wieku napływ srebra do Europy z Ameryki spowodował jego deprecjację w stosunku do złota. Złoty polski pojawił się jako jednostka rozrachunkowa (równowartość 30 gr) w połowie XV wieku, a jako realna moneta – w 1564 r. Powstanie banków publicznych u progu czasów nowożytnych przyniosło rozwój pieniądza rozrachunkowego. W XVII wieku powstały pierwsze banki emisyjne (Sveriges Riksbank w 1668 r., Bank of England w 1694 r.) i pojawiły się w Europie pieniądze papierowe. Wcześniej, bo już w IX wieku, pieniądz papierowy był znany w Chinach. Najstarszym zachowanym pieniądzem papierowym jest chiński kwan z XIV wieku.

Banknot chiński z okresu dynastii Ming

Buhuzu, Banknot chiński z okresu dynastii Ming , licencja: CC 0

Pierwszej polskiej emisji pieniądza papierowego dokonano w 1794 r.

Odrobina historii. Ewolucja form pieniądza

Jako pieniądz stosowano również wiele innych towarów. Zależało to przede wszystkim od ich dostępności i wartości. Inne towary to, m.in.: sól, cukier, herbata, bursztyn czy zboża. Także współcześnie w warunkach dużej destabilizacji stosunków pieniężnych, np. podczas hiperinflacji, pewne towary, najczęściej tytoń, spirytus lub złoto, pełnią funkcję pieniądza. Są niekiedy określane mianem płacideł.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Mieszkańcy kolonii angielskich w Ameryce wykazywali się pomysłowością w poszukiwaniu zamienników pieniądza kruszcowego.

Muszle – stanowiły surogat (zamiennik) pieniądza kruszcowego

pixabay, Muszle – stanowiły surogat (zamiennik) pieniądza kruszcowego, licencja: CC 0

Interesującym przykładem jest „muszelkowy system pieniężny”, który funkcjonował w Massachusetts w XVII wieku. W 1641 r. muszelki zostały tam uznane za prawny środek płatniczy. Osadnicy nabywali muszelki od Indian (którzy stanowili niejako bank centralny) w zamian za skóry bobrowe (odgrywały rolę waluty rezerwowej). Wymienialność skór na muszelki podtrzymywała siłę nabywczą muszelek. Jednak, w wyniku coraz większych trudności w zdobywaniu skór bobrowych, system muszelkowy przestał istnieć. W Lacjum (kolebce starożytnego Rzymu) płacidłem było bydło (łac. pecus oznacza bydło, stąd pochodzi słowo „pecunia”, czyli „pieniądze”). Także Słowianie posługiwali się w rozliczeniach handlowych bydłem rogatym.

Odrobina historii. Ewolucja form pieniądza

Pieniądz naturalny, w każdej formie (niezależnie czy mówimy o złocie, bydle, skórach czy innych dobrach danych przez naturę), miał ograniczenia z punktu widzenia potrzeb gospodarczych. Najważniejsze to ograniczoność jego dostępu i duża zależność od sił natury, co przezwycięża pieniądz symboliczny (papierowy).

W XIX wieku określenie „pieniądz kruszcowy” miało już nieco inne znaczenie niż w poprzednich wiekach. W obiegu były już banknoty i bilon (zwany pieniądzem zdawkowym), a kruszce złożone były w bankach. Na żądanie wymieniano banknoty na kruszec. Ponieważ jednak nie wszyscy posiadacze banknotów zgłaszali się po kruszec jednocześnie, obieg pieniężny mógł być większy od posiadanych zasobów kruszców. Druga połowa XIX wieku przyniosła rozwój bankowości, powstanie bankowości ponadnarodowej i eksportu kapitału. Jak pokazała historia, najlepiej rolę pieniądza odgrywało złoto, które przez ponad 100 lat było symbolem sukcesu systemu pieniężnego – od początku XIX wieku. Jako pierwsza system złotowy zastosowała Wielka Brytania.

Suweren z wizerunkiem Jerzego IV z 1821 r.

Classical Numismatic Group, Inc, Suweren z wizerunkiem Jerzego IV z 1821 r., licencja: CC BY-SA 3.0

Główne zasady funkcjonowania systemu waluty złotej (tzw. Gold Standard):

- Pieniądz krajowy miał ściśle określony parytet złota, czyli wiadomo było, ile zawiera złota.

- Pieniądz papierowy był wymieniany na złoto na każde żądanie i bez żadnych ograniczeń.

- Złoto mogło być swobodnie transferowane w skali międzynarodowej (za pomocą tzw. automatyzmu waluty złotej utrzymywano równowagę bilansów płatniczych poszczególnych krajów).

Odrobina historii. Ewolucja form pieniądza

System gospodarczy oparty na złotej walucie zniszczyła I wojna światowa. Podczas Wielkiego Kryzysu lat 30. XX wieku wszystkie kraje (oprócz Stanów Zjednoczonych, które zawiesiły wymienialność dopiero 15 sierpnia 1971 r.) zdecydowały się odejść od wymienialności na złoto. Wymienialność na inne waluty też miała ograniczony zasięg. Światowy system monetarny rozpadł się na kilka bloków walutowych. Te negatywne zjawiska pogłębiła II wojna światowa.

Definicja: Waluta (jednostka monetarna)

Nazwa pieniądza obowiązującego w danym państwie. Nazwę tę stosuje się przede wszystkim w kontekście wymiany międzynarodowej. Waluta jest wtedy środkiem rozliczeniowym (czyli miernikiem wartości) oraz środkiem regulowania płatności (należności i zobowiązań) w transakcjach międzynarodowych. Aby jednostka monetarna danego kraju stała się walutą w obrocie międzynarodowym, musi być wymienialna na inne waluty. O tym, jaki jest stosunek wymiany między dwiema walutami (w tym krajowa wobec zagranicznej), informuje kurs walutowy. Waluty są przedmiotem obrotu na rynkach (kursy są więc ustalane w sposób rynkowy). Dla oficjalnych transakcji oraz celów informacyjnych banki centralne ustalają i ogłaszają krajowe kursy wymiany walut (np. Europejski Bank Centralny, Narodowy Bank Polski).

Aby uniknąć skutków podobnych do tych po I wojnie światowej, w lipcu 1944 r. w Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych zebrała się konferencja, która miała określić zasady powojennego systemu walutowego. Utworzono tzw. system z Bretton Woods oparty na dolarze amerykańskim oraz złocie (tzw. Dollar Standard).

Dolar amerykański pozostaje w dalszym ciągu jedną z głównych walut światowych

pixabay, Dolar amerykański pozostaje w dalszym ciągu jedną z głównych walut światowych, licencja: CC 0

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

System z Bretton Woods zakładał przywrócenie wzajemnej wymienialności walut według kursów sztywnych.

Definicja: Sztywny kurs walutowy (ang. pegged exchange rate)

Powiązanie kursu waluty jednego kraju z walutą innego lub z koszykiem walut. Sztywny kurs walutowy ustalany jest przez rządy państw lub banki centralne i niezmienny w dłuższych okresach. Określa tzw. dopuszczalny korytarz wahań waluty wokół kursu centralnego (parytetu). Jeżeli nadwyżka podaży lub popytu na daną walutę powoduje większe od dopuszczalnego odchylenia kursu walutowego od parytetu, to bank centralny interweniuje.

Czuwać nad tym miał Międzynarodowy Fundusz Walutowy, MFW (ang. International Monetary Fund, IMF). W tym roku utworzono również drugą ważną instytucję – Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (MBOiR) zwany Bankiem Światowym (ang. International Bank for Reconstruction and Development, IBRD).

Na początku lat 70. XX wieku system z Bretton Woods uległ destabilizacji, co spowodowało przejście MFW na system płynnych kursów. W 1976 r. postanowiono zaniechać określania parytetów walut w złocie (tzw. demonetaryzacja złota). Słabnąca pozycja dolara amerykańskiego skłoniła MFW do utworzenia własnego pieniądza rozrachunkowego - *specjalne prawa ciągnienia.

Definicja: Specjalne prawa ciągnienia (ang. Special Drawing Rights, SDR)

Rozrachunkowa jednostka pieniężna Międzynarodowego Funduszu Walutowego o charakterze bezgotówkowym. Początkowo wartość jednostki SDR miała swój odpowiednik w złocie – stąd nazwa „papierowe złoto”. Utworzona w celu stabilizacji systemu walutowego w 1967 r., ale używana od 1970 r. Od 1974 r. jest wyznaczana na podstawie tzw. koszyka walut (czyli walut kilku krajów). Udział poszczególnych walut w „koszyku” uzależniony jest od wagi waluty w międzynarodowych transakcjach finansowych, na przykład w latach 2011-2015 w skład „koszyka” wchodziły: dolar amerykański 41,9%, euro 37,4%, jen japoński 9,4%, funt brytyjski 11,3%

W 1978 r. zaś kraje Europy Zachodniej utworzyły odrębną jednostkę rozrachunkową – ECU, obowiązującą do 1 stycznia 1999 r., kiedy powstało euro.

Definicja: ECU (Europejska Jednostka Walutowa, skrót od pierwszych liter ang. European Currency Unit lub nawiązanie do wyrazu écu, oznaczającego starą francuską monetę)

Jednostka w Europejskim Systemie Monetarnym (Walutowym) używana w latach 1979–1998.

Francuska złota moneta – écu (denier d’or a l’ecu, w skrócie Ecu d’or, czyli złota tarcza). Ostatnią monetę wybito w 1793 r.

cgb.fr, Francuska złota moneta – écu (denier d’or a l’ecu, w skrócie Ecu d’or, czyli złota tarcza). Ostatnią monetę wybito w 1793 r. , licencja: CC BY-SA 3.0

Zastąpiona została 1 stycznia 1999 r. przez euro w relacji 1 ECU = 1 EUR. ECU nigdy nie była pieniądzem w obiegu i nie przyjmowała postaci materialnej. Ułatwiała rozliczanie się w handlu międzynarodowym. Była jednostką złożoną z koszyka walut. W 1979 r. koszyk tworzyło 9 walut, w 1984 r. włączono do niego grecką drachmę, a w 1989 r. hiszpańską pesetę i portugalskie escudo.

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Definicja: Euro (znak: €, EUR)

Nazwa przyjęta na posiedzeniu w Madrycie w grudniu 1995 r. – wspólna waluta europejska wprowadzona zamiast walut krajowych.

Oficjalny symbol waluty euro

European Commission, Oficjalny symbol waluty euro, licencja: CC 0

Euro stało się wspólną walutą ponad trzystu milionów Europejczyków 1 stycznia 1999 r. Natomiast banknoty i monety euro wprowadzono do obiegu po raz pierwszy 1 stycznia 2002 r.

Rola i funkcje pieniądza we współczesnej gospodarce

Pieniądz odgrywa podstawową rolę w gospodarce rynkowej. Spełniając swoje funkcje, z których najważniejszą jest funkcja środka zapłaty, nie może istnieć bez powszechnego obdarzania go zaufaniem jako sprawnego instrumentu praktycznego działania. Podstawą tego powszechnego zaufania jest jego niezmienna funkcjonalna pożyteczność. Dzięki swoim właściwościom pieniądz fiducjarny (z gr. fidus – zaufanie); czyli niemający oparcia w dobrach materialnych, np. złocie; funkcjonujący jako uniwersalne, pośredniczące dobro płynne, zapewnia szeroko rozumianą wolność ekonomiczną.

Pieniądz jest jedyną miarą służącą do technicznego wyrażania cen dóbr gospodarczych. Czasami obdarza się go mianem wyraziciela cen.

Pożyteczność pieniądza określają warunki występujące w gospodarce. Znaczącą siłą destrukcyjną jest inflacja.

Aby pieniądz mógł być dzisiaj wygodnym narzędziem, musi być:

- stabilny;

- akceptowany w wymiarze światowym;

- dający możliwości dokonywania atrakcyjnych inwestycji;

- pieniądzem państwowym (instytucjonalnym) – nie ma złota, zatem gwarantem jest państwo.

Rola i funkcje pieniądza we współczesnej gospodarce

Rozwój gospodarczy powoduje ewolucję form pieniądza. Pieniądz nie musi mieć dzisiaj formy materialnej (pieniądza papierowego lub monet). Istnieje także pieniądz bezgotówkowy (nazywany ewidencyjnym, bo jest obiektem ewidencji banków). Możliwość posługiwania się pieniądzem elektronicznym (wirtualnym) zdaje się być podstawą transakcji w gospodarce najbliższej przyszłości.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Definicja legalna pieniądza elektronicznego:

Zgodnie z art. 4 pkt 5 ustawy Prawo bankowe pieniądz elektroniczny to wartość pieniężna stanowiąca elektroniczny odpowiednik znaków pieniężnych, która spełnia łącznie następujące warunki:

- jest przechowywana na elektronicznych nośnikach informacji,

- jest wydawana do dyspozycji na podstawie umowy w zamian za środki pieniężne o nominalnej wartości nie mniejszej niż ta wartość,

- jest przyjmowana jako środek płatniczy przez przedsiębiorców innych niż wydający ją do dyspozycji,

- na żądanie jest wymieniana przez wydawcę na środki pieniężne,

- jest wyrażona w jednostkach pieniężnych.

Źródło: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tj. DzU z 2012 r. poz. 1376, 1385, 1529, ze zm.) http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19971400939

Karty bankowe-kredytowe (zwane plastikowym pieniądzem)

Lotus Head, Karty bankowe-kredytowe (zwane plastikowym pieniądzem), licencja: CC BY-SA 3.0

Funkcje i cechy pieniądza

Pieniądz spełnia wiele funkcji. Wśród nich wymienia się:

- miernik wartości – za pomocą pieniądza możliwe jest wyrażenie wartości innych towarów i usług (można porównywać ceny bez jego posiadania);

- środek cyrkulacji (wymiany);

- środek płatniczy (środek regulacji zobowiązań).

- środek tezauryzacji (gromadzenia skarbu) – aby pełnić tę funkcję, musi mieć stabilną siłę nabywczą;

- pieniądza światowego – jeśli pełni powyższe funkcje na rynku międzynarodowym.

Aby spełniać te funkcje – musi mieć określone cechy (właściwości):

- podaż musi być ograniczona (czyli powinien być zabezpieczony towarami i usługami – używa się określenia pieniądz substancjonalny);

- musi być podzielny na mniejsze jednostki bez straty wartości;

- musi być łatwo przenośny;

- trwały – np. banknoty o niższym nominale pozostają w obiegu ok. 9 miesięcy, o nominałach wyższych – nawet do 11 lat;

- trudny do podrobienia.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Definicja: Fałszerstwa pieniędza

Pojawiły się prawie w tym samym okresie, co pieniądz. Do naszych czasów dochowało się niewiele antycznych pisanych dokumentów traktujących o tym zagadnieniu. Jednym z najstarszych jest, wydany za czasów Solona w Atenach, edykt, na którego podstawie skazywano fałszerzy pieniędzy na karę śmierci. Kara taka obowiązywała powszechnie do XVIII wieku i była często poprzedzana torturami.

W czasach, kiedy posługiwano się głównie pieniądzem metalowym - on właśnie był fałszowany. Po pojawieniu się pieniądza papierowego - wykorzystywanego przeważnie do oznaczania wyższych nominałów - i wycofaniu z obiegu monet złotych oraz srebrnych - zaczęto fałszować banknoty, gdyż podrabianie mniej wartościowych monet przestało się opłacać.

Fałszerstwa banknotów od wielu lat mają charakter przestępstw międzynarodowych. Dlatego zajmuje się nimi Interpol, a już w 1929 r. zawarto onwencję genewską w sprawie walki z fałszowaniem znaków pieniężnych. Mimo ujednolicenia ustawodawstw, opracowywania międzynarodowych środków walki z fałszerstwami i ostrzegawczych napisów umieszczanych na większości banknotów - działalność fałszerzy pieniędzy nie zmalała. Obecnie kary dla fałszerzy, już nie tak okrutne jak niegdyś, ale też bardzo wysokie - nadal nie są w stanie odstraszyć amatorów szybkiego i dużego zarobku.

Źródło: Fałszerstwa banknotówOtwiera się w nowym oknie

Zasady zachowania obywatela w sytuacji posiadania fałszywego banknotu

1. Nie dopuść do wejścia w posiadanie fałszywego banknotu poprzez:

- zapoznanie się z wyglądem autentycznych banknotów,

- zdobycie jak największej ilości informacji o zabezpieczeniach znajdujących się na banknotach, – są to specjalne znaki mające ułatwić rozpoznanie banknotu autentycznego; informacje o banknotach i ich zabezpieczeniach można znaleźć w oddziałach NBP lub na stronach internetowych NBP;

- dokładne obejrzenie banknotów różnych nominałów, odszukanie na nich zabezpieczeń i zapamiętanie ich wyglądu lub dotyku,

- sprawdzenie zabezpieczenia na banknotach otrzymywanych np. w sklepie,

- nie wstydź się spojrzenia na banknot pod światło (znak wodny, nitka zabezpieczająca, recto-verso), pochylenia banknotu (farba zmienna optycznie, efekt kątowy) czy chociaż przeciągnięcia palcem po powierzchni banknotu (farba wyczuwalna dotykiem) - po prostu sprawdzasz autentyczność, masz do tego prawo.

2. Jeżeli otrzymany banknot okaże się nieautentyczny lub budzący wątpliwości co do autentyczności i zorientujesz się o tym po odejściu od kasy, to nie próbuj:

- zapłacić tym banknotem,

- rozmienić banknotu na drobne,

- dać małemu dziecku, jako osobie poza podejrzeniami, ponieważ popełnisz przestępstwo: art. 310 lub 312 kodeksu karnego.

3. Jeżeli masz podejrzenia, że banknot, który posiadasz, jest nieautentyczny, zgłoś się z nim do najbliższej jednostki policji albo do banku w celu sprawdzenia jego autentyczności. Bank lub policja zatrzymają twój banknot za pokwitowaniem i przekażą go do ekspertyzy do NBP. Jeżeli banknot okaże się autentyczny, a jedynie zniszczony, otrzymasz zwrot równowartości. Niestety w przypadku potwierdzenia w wyniku ekspertyzy nieautentyczności banknotu, zostanie on zatrzymany bez prawa do zwrotu równowartości.

Zasady zachowania obywatela w sytuacji posiadania fałszywego banknotuOtwiera się w nowym oknie

Pieniądz w Polsce

W Polsce jednostką monetarną jest polski złoty (symbol: PLN), od denominacji 1 stycznia 1995 r. dodajemy „nowy”. Ta reforma określona mianem „reformy skreślenia czterech zer” zastąpiła 10 000 PLZ – 1 PLN.

Banknot z II Rzeczypospolitej (100 złotych)

Bank Polski, Banknot z II Rzeczypospolitej (100 złotych), licencja: CC 0

Definicja: Denominacja

Reforma walutowa, polegająca na zastąpieniu dotychczasowej waluty kraju nową, bez ingerencji w kurs walutowy. Denominacja jest to zmiana systemu walutowego w określonym kraju, polegająca na wycofaniu znajdujących się dotychczas w obiegu znaków pieniężnych na nowo wyemitowane znaki pieniężne.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Definicja: Waluta kolekcjonerska

Banknoty kolekcjonerskie to papierowe znaki pieniężne, które są emitowane z myślą o kolekcjonerach i numizmatykach. Są one emitowane z okazji ważnych wydarzeń lub upamiętniają wybitne postaci, autorytety i ich rolę w historii Polski i Polaków.

Banknoty kolekcjonerskie, w związku z ich szczególnym charakterem, różnią się od banknotów obiegowych bogatszą symboliką wizerunków postaci i wydarzeń, kompozycją i szczegółami tematycznymi, a także parametrami technicznymi i graficznymi – liczbą i formą zastosowanych zabezpieczeń przed fałszerstwami, kolorystyką, wymiarami czy technikami druku.

Banknotami kolekcjonerskimi można posługiwać się na takich samych zasadach jak banknotami obiegowymi, a więc są one prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Warto jednak pamiętać, że numizmaty (monety i banknoty kolekcjonerskie) osiągają na rynku kolekcjonerskim wartość znacznie wyższą od nominału. Posiadacz banknotu powinien mieć więc na uwadze to, że regulowanie płatności banknotem kolekcjonerskim może oznaczać sporą stratę finansową.

Narodowy Bank Polski emituje także monety okolicznościowe upamiętniające ważne wydarzenia, postaci i rocznice historyczne związane m.in. ze światem sztuki, kultury, nauki, przyrody i sportu. Do monet okolicznościowych zaliczają się: monety kolekcjonerskie, wykonane z metali szlachetnych – złota lub srebra, oraz monety obiegowe o nominale 2 zł, wykonane ze stopu miedzi, aluminium, cynku i cyny. Wszystkie monety okolicznościowe emitowane przez NBP są prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Ich siłę nabywczą określa nominał umieszczony na awersie. Niezależnie jednak od wysokości nominału, monety te mają swoją wartość kolekcjonerską, którą określa wolny rynek numizmatyczny.

Podsumowanie

Pieniądz jest podstawowym elementem współczesnej gospodarki towarowo-pieniężnej. To dzięki niemu transakcje mogą przebiegać sprawniej i  łatwie. Ponoć pieniądze szczęścia nie dają, jednak z całą pewnością można powiedzieć, że brak pieniędzy powoduje wiele komplikacji i problemów, które utrudniają nam realizację życiowych celów. Pieniądz należy więc traktować jako środek, narzędzie, a nie jako wartość samą w sobie. Jak twierdzi Robert Kyosaki, autor wielu książek o inwestowaniu: „Pieniądze nie są celem. Pieniądze nie mają wartości. Wartość mają marzenia, które pieniądze pomogą zrealizować”.

Przydatne linki

Informacje o euroOtwiera się w nowym oknie

Pieniądz, w: Encyklopedia PWNOtwiera się w nowym oknie

Rothbard M., Złoto, banki, ludzie – krótka historia pieniądza, Fijorr Publishig, Chicago Warszawa 2006Otwiera się w nowym oknie

Każda karta ma dwa końce, „Przegląd”, 16.01.2011, s. 33-36Otwiera się w nowym oknie

Multimedia dodatkowe – filmy

Film (52 min.) „Śladami złotego” NBP/TVP, 2013Otwiera się w nowym oknie

Film z serii „Jak to działa” (25 min.) PieniądzOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 2

Wskaż główne przyczyny, które powodowały ewolucję form pieniądza. Przedstaw różnice i podobieństwa między pieniądzem pierwotnym a współczesnym.

Ćwiczenie 3

Podaj cechy współczesnego pieniądza.

Ćwiczenie 4

Opisz funkcje pieniądza.

Ćwiczenie 5

Podejrzewasz, że w sklepie otrzymałeś banknot podrobiony. Opowiedz, co możesz w takiej sytuacji zrobić.

Ćwiczenie 6

Uzupełnij poniższe zdania właściwymi określeniami.

pieniądza oznacza obniżenie siły nabywczej     pieniądza. Na rynku krajowym przejawia się ona     ilości dóbr i usług, które można kupić za określoną kwotę. Z reguły jest skutkiem    . Zjawisko odwrotne – wzrost wartości – nazywane jest    . Jeśli obniżenie wartości waluty względem innych walut zagranicznych odbywa się w wyniku decyzji urzędowej, nosi miano    .

Reforma walutowa, polegająca na zastąpieniu dotychczasowej waluty kraju nową bez ingerencji w kurs walutowy, nosi nazwę    .

aprecjacją     ceny     dewaluacja     zmniejszenie     wartości     rewaluacja     deflacji     inflacji     Deprecjacja     zmniejszeniem     inflacji     aprecjacja     dewaluacji     wartości     deprecjacja     denominacji     denominacja     zwiększeniem

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Dopasuj nazwę pieniądza (waluty) do kraju.

Niemcy

funtPołączony z: Niemcy

Rosja

koronaPołączony z: Rosja

Japonia

rubelPołączony z: Japonia

Wielka Brytania

euroPołączony z: Wielka Brytania

Indie

jenPołączony z: Indie

Norwegia

rupiaPołączony z: Norwegia

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Dlaczego banki są potrzebne w gospodarce rynkowej?

Wejście główne do siedziby Narodowego Banku Polskiego

Andrzej Barabasz, Wejście główne do siedziby Narodowego Banku Polskiego, licencja: CC BY-SA 3.0

Postawy Polaków wobec oszczędzania

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: www.citibank.pl/poland/kronenberg/polish/files/fk_oszcz_2013.pdf, licencja: CC BY 3.0

Ćwiczenie 1

Po zapoznaniu się z zamieszczonym materiałem źródłowym określ, jaki odsetek Polaków:

- zarabia więcej, niż wydaje na zaspokojenie bieżących potrzeb;

- oszczędza z myślą o spokojnej starości;

- oszczędza regularnie.

Zastanów się,

- dlaczego ludzie oszczędzają pieniądze;

- w jaki sposób ludzie lokują zaoszczędzone pieniądze.

Oszczędzanie

Ken Teegardin, Oszczędzanie, licencja: CC BY-SA 2.0

Co potrafię?

- scharakteryzować pojęcie gospodarki i najważniejsze elementy systemu gospodarczego;

- opisać właściwości pieniądza;

- wskazać różnice między inflacją i deflacją.

Nauczysz się

- poznawać elementy systemu bankowego;

- specyfiki banków centralnych;

- jak funkcjonują banki komercyjne;

- porównywać podstawowe produkty bankowe.

Pojęcia podstawowe

Jak pieniądz ułatwił wymianę gospodarczą, tak instytucje finansowe – a zwłaszcza banki – mają pomagać pozostałym podmiotom ekonomicznym (tzw. niefinansowym, czyli gospodarstwom domowym, przedsiębiorstwom, ale i rządowi państwa) w ich funkcjonowaniu.

Dlaczego powstały instytucje bankowe? Dlatego że podmioty niefinansowe zaczęły gromadzić więcej środków, niż wydawać (ta nadwyżka to oszczędności) oraz część z nich zaczęła zgłaszać zapotrzebowanie na dodatkowe fundusze (stąd pojawienie się pożyczek i kredytów). Gdyby nie było banków, osoba pragnąca sfinansować na przykład budowę domu, musiałaby poszukiwać innej osoby, która udzieliłaby jej pożyczki. Oczywiście nie byłoby łatwo znaleźć kogoś, kto jednocześnie dysponowałby wolnymi środkami (często znaczną kwotą) i byłby skłonny ponieść ryzyko tego, że pożyczkobiorca nie spłaci całości pożyczki. Równocześnie osoba chcąca zainwestować swoje oszczędności byłaby skazana na samodzielne poszukiwanie kogoś, kto zechciałby obracać tymi środkami i oddać je po umówionym okresie, oczywiście wraz z zyskiem. Nie miałaby jednak pewności, że znajdzie chętnego, a co więcej, że będzie w stanie komuś zaufać i powierzyć swoje pieniądze. Dzięki bankom nie mamy tego typu problemów. Na tym więc polega szczególna rola banków w gospodarce.

Definicja: Czym jest bank?

Bank to instytucja pośrednictwa finansowego, przedsiębiorstwo świadczące usługi podmiotom niefinansowym. Ogół banków działających w gospodarce tworzy system bankowy. System bankowy tworzą przede wszystkim:

- banki centralne – reprezentujące interes publiczny narodowy lub wspólnoty walutowej;

- banki komercyjne depozytowo-kredytowe – przedsiębiorstwa bankowe maksymalizujące zyski.

Na system bankowy składa się także ogół norm prawnych ustalających organizację, zakres i zasady działania banków. W systemie tym istotną rolę odgrywają również instytucje nadzorujące jego funkcjonowanie. Należy podkreślić, że formy organizacyjne i struktura bankowości we wszystkich krajach nie są identyczne.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Bank

Nazwa „bank” wywodzi się z wł. banco, oznaczającego ławkę, kontuar, przy której pracowali włoscy handlarze zajmujący się przekazywaniem monet kruszcowych od jednych klientów do drugich. Wystawiane przez nich zaświadczenia (tzw. kwity depozytowe) zaczęły z czasem pełnić funkcję pieniądza (to współczesne banknoty) na równi z monetami. Gdy rozliczenie trwało zbyt długo, niecierpliwi klienci rozbijali ławy bankierów, narażając ich na straty. Często prowadziło to do bankructwa (wł. bancarotta, od: banco - ława, rotto - rozbity).

Ciekawostka

Historia bankowości w zarysie

Najstarszą instytucją pośrednictwa finansowego były banki depozytowo-kredytowe, które w krajach basenu Morza Śródziemnego oraz  Chinach znane były już w VII wieku p.n.e.

Nowożytna bankowość europejska powstała w średniowiecznych miastach-państwach włoskich wraz z odrodzeniem się instytucji kredytu i weksla.

Pierwszy bank powstał w 1157 r. w Wenecji. Na terytorium Polski pierwsze domy bankowe pojawiły się w epoce stanisławowskiej w latach 1764–1795.

Kolejnym krokiem milowym w rozwoju sektora bankowego było powstawanie pod koniec XVII wieku banków publicznych, które w coraz większym stopniu pełniły funkcje dzisiejszych banków centralnych. Banki te pojawiały się tym razem w północno-zachodnich częściach Europy, gdzie przeniosły się centra gospodarcze i finansowe (Bank Szwecji 1668 r.; Bank Anglii 1694 r.; Bank Francji 1800 r.). Od tego momentu dominowała w bankowości doktryna narodowych systemów bankowych z jednym narodowym bankiem centralnym, regulującym działania i kreacje pieniądza przez sektor komercyjnych banków depozytowo-kredytowych.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Komisja Nadzoru Finansowego

W Polsce nadzór nad bankami komercyjnymi, ale i nad pozostałymi segmentami rynku finansowego, sprawuje Narodowy Bank Polski (NBP) oraz Komisja Nadzoru Finansowego (KNF).

Baner KNF

Btnmdt, Baner KNF, licencja: CC BY-SA 4.0

W skład KNF wchodzi jej Przewodniczący, jego dwaj zastępcy i przedstawiciele: Ministra Finansów, Ministra Pracy i Polityki Społecznej, Prezesa Narodowego Banku Polskiego oraz Prezydenta RP. Przewodniczący KNF, powoływany na 5-letnią kadencję, reprezentuje tę komisję i kieruje jej pracami.

Komisja i Przewodniczący KNF wykonują zadania za pomocą Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego (UKNF). Ustawa wskazuje kategorie spraw, co do których rozstrzygnięcia może wydawać wyłącznie komisja. Są to m.in. zezwolenia na prowadzenie działalności na rynku finansowym, sankcje administracyjne i inne sprawy o najistotniejszym znaczeniu dla funkcjonowania rynku finansowego.

Bank centralny – najważniejszy bank systemu bankowego

Banki centralne są głównym elementem władzy monetarnej państwa lub unii walutowej.

W strukturze władzy bank centralny odpowiada za podaż pieniądza (czyli ilość pieniądza na rynku) oraz prowadzi politykę pieniężną.

Bank centralny realizując swe zadania, spełnia trzy główne funkcje:

- jest bankiem banków - działa jak „bankier” dla banków komercyjnych, pełni funkcje nadzorcze związane z przestrzeganiem prawa bankowego, tworzy regulacje zapewniające płynność systemu bankowego, prowadzi politykę otwartego rynku;

- jest centralnym bankiem państwa - organizuje i kontroluje procesy rozliczeń i rachunków w systemie bankowym, współodpowiada za politykę dewizową i kursu walutowego, obsługuje dług publiczny, zarządza rezerwami dewizowymi państwa, gromadzi i analizuje informacje finansowe, ale także utrzymuje stosunki z innymi międzynarodowymi instytucjami finansowymi. Środki budżetu państwa są gromadzone i wydatkowane poprzez rachunek prowadzony przez bank centralny;

- jest bankiem emisyjnym (ma monopol na wpuszczanie w obieg pieniądza, który jest pełnoprawnym środkiem płatniczym na danym obszarze, reguluje ilość pieniądza w obiegu rynkowym).

Bank centralny powinien cechować się niezależnością w zakresie prowadzonej polityki. Celem najważniejszym jest dbanie o stabilność cen. Współcześnie banki centralne przez stabilność cen uznają inflację tak niską, aby nie wywierała negatywnego wpływu na decyzje podejmowane przez uczestników życia gospodarczego, w tym dotyczące inwestycji i oszczędzania. Zapewnienie stabilności cen jest podstawowym sposobem, w jaki bank centralny przyczynia się do osiągania wysokiego i trwałego wzrostu gospodarczego.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Definicja: Polityka otwartego rynku

Jest jednym z najważniejszych sposobów prowadzenia polityki pieniężnej. Polega ona na zakupie albo sprzedaży przez bank centralny skarbowych papierów wartościowych na rynku międzybankowym.

Kiedy bank centralny skupuje bony skarbowe albo obligacje, to płacąc za nie, emituje pieniądz, a więc zwiększa się ilość pieniądza w gospodarce, a rynkowe stopy procentowe spadają. Odwrotnie dzieje się w wypadku sprzedaży bonów skarbowych przez bank centralny – wtedy ilość pieniądza w gospodarce kurczy się, a rynkowe stopy procentowe podnoszą się.

Narodowy Bank Polski

Wejście główne do siedziby Narodowego Banku Polskiego

Andrzej Barabasz, Wejście główne do siedziby Narodowego Banku Polskiego, licencja: CC BY-SA 3.0

Narodowy Bank Polski (NBP) wypełnia zadania określone w Konstytucji RP, ustawie o NBP i ustawie Prawo bankowe. Wymienione akty prawne gwarantują niezależność NBP od innych organów państwa.

Art. 227 ust. 1 Konstytucji RP stwierdza, że „Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość polskiego pieniądza”. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim w art. 3 ust. 1 stanowi natomiast, że „podstawowym celem działalności NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej Rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP”.

Zgodnie z opracowaną przez Radę Polityki Pieniężnej Strategią Polityki Pieniężnej po 2003 r. celem NBP jest ustabilizowanie inflacji na poziomie 2,5 % z dopuszczalnym przedziałem wahań +/- 1 punkt procentowy (czyli inflacja może się kształtować między 1,5 % a 3,5 %).

Do głównych obszarów działalności NBP należą:

- prowadzenie polityki pieniężnej,

- działalność emisyjna,

- rozwój systemu płatniczego,

- zarządzanie rezerwami dewizowymi Polski,

- obsługa Skarbu Państwa,

- działalność edukacyjna i informacyjna.

Organy Narodowego Banku Polskiego

Organami Narodowego Banku Polskiego są: Prezes NBP, Rada Polityki Pieniężnej (RPP) oraz zarząd NBP.

Prezes NBP jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na 6-letnią kadencję. Jest odpowiedzialny za organizację i funkcjonowanie Narodowego Banku Polskiego. Ta sama osoba nie może być Prezesem NBP dłużej niż dwie kadencje. Prezes NBP: jest przełożonym wszystkich pracowników tej instytucji, przewodniczy RPP, zarządowi NBP, reprezentuje NBP na zewnątrz, jest przedstawicielem interesów Rzeczypospolitej Polskiej w międzynarodowych instytucjach bankowych oraz, jeśli Rada Ministrów nie postanowi inaczej, w międzynarodowych instytucjach finansowych.

Marek Belka, Prezes Narodowego Banku Polskiego od 11 czerwca 2010 roku

Archiwum NBP, licencja: CC BY-SA 2.0

W skład Rady Polityki Pieniężnej wchodzą:

- Prezes NBP (jako Przewodniczacy RPP),

- 9 członków, powoływanych na 6 lat przez: Prezydenta RP, Sejm i Senat (każdy z tych organów powołuje po 3 osoby).

Rada Polityki Pieniężnej:

- ustala corocznie założenia polityki pieniężnej i przedkłada je do wiadomości Sejmowi równocześnie z przedłożeniem przez Radę Ministrów projektu ustawy budżetowej,

- składa Sejmowi sprawozdanie z wykonania założeń polityki pieniężnej w ciągu 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego,

- ustala wysokość stóp procentowych NBP,

- ustala zasady i stopy rezerwy obowiązkowej banków,

- określa górne granice zobowiązań wynikających z zaciągania przez NBP pożyczek i kredytów w zagranicznych instytucjach bankowych i finansowych,

- zatwierdza plan finansowy NBP oraz sprawozdanie z jego działalności,

- przyjmuje roczne sprawozdanie finansowe NBP,

- ustala zasady operacji otwartego rynku.

Bieżącą działalnością NBP kieruje jego zarząd, w którego skład wchodzi Prezes NBP oraz 6–8 członków zarządu (w tym dwóch wiceprezesów NBP).

Banki komercyjne

Pozostałe banki systemu bankowego to banki komercyjne.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Banki komercyjne zajmują się obsługą finansową podmiotów gospodarczych i osób fizycznych. W tym celu:

- prowadzą działalność depozytową (polega na przyjmowaniu i przechowywaniu na określonych warunkach środków pieniężnych swoich klientów),

- prowadzą działalność kredytową (polega na udzielaniu przez bank kredytów krótko-, średnio- i  długoterminowych oraz gwarancji składanych dla innych podmiotów),

- świadczą usługi operacyjne (to prowadzenie przez bank rachunków bankowych swoich klientów i dokonywanie na nich operacji bankowych).

Należy podkreślić, że bank jest rodzajem przedsiębiorstwa, dlatego, jak każde przedsiębiorstwo, ma przynosić zysk.

Działalność banków nie ogranicza się wyłącznie do gromadzenia środków wpłacanych przez swoich klientów.

Obecnie banki oferują coraz więcej swoich produktów, do których zaliczamy także:

- bankowość internetową,

- emisję i zarządzanie środkami płatniczymi (np. kartami kredytowymi),

- pośrednictwo w obrocie papierami wartościowymi oraz emisję bankowych papierów wartościowych,

- doradztwo w zakresie wszelkich oferowanych przez siebie usług,

- usługi w zakresie doręczania pieniędzy,

- usługi sejfowe.

Banki nieustannie poszerzają i modyfikują swoją ofertę.

Dla zainteresowanych

Produkty bankowe

Jak już podkreślono, banki oferują najróżnorodniejsze usługi. Usługi oferowane klientowi przez bank nazywamy produktami bankowymi.

Zaliczamy do nich m.in:

- kredyty i pożyczki,

- rachunki bankowe,

- lokaty.

Zaspokajają one potrzebę oszczędzania, zabezpieczenia przyszłości oraz racjonalnego i efektywnego gospodarowania wolnymi środkami finansowymi. Teraz dowiesz się, jak się w tym wszystkim nie pogubić.

Kredyty i pożyczki

Definicja: Kredyt

Kredyt to pisemna umowa zawarta między bankiem a kredytobiorcą. Na jej podstawie bank zobowiazuje się udostępnić środki finansowe na określony cel oraz czas, a kredytobiorca - wykorzystać kredyt zgodnie z umową i zwrócić otrzymaną kwotę wraz z odsetkami.

Rodzaje kredytów

- kryterium przeznaczenia uzyskanych kredytów:

1. kredyty inwestycyjne – na zakup i powiększanie środków trwałych (np. zakup urządzeń i maszyn przez przedsiębiorstwo, budowa nowych obiektów), udzielane są na dłuższy czas;

2. kredyty obrotowe – udzielane na okres od kilku miesięcy do około pięciu lat, są przeznaczane na finansowanie środków obrotowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą (np. zakup materiałów);

3. kredyty konsumpcyjne – przeważnie na zakup dóbr konsumpcyjnych; zwykle krótkoterminowe (spłata ograniczona do jednego roku).

- kryterium przedmiotu pożyczki:

1. kredyt towarowy (handlowy, kupiecki) – jest to kredyt krótkoterminowy. Występuje wówczas, gdy sprzedawca udziela nabywcy kredytu (często formą zawarcia umowy jest weksel); szczególnym tego rodzaju kredytem jest sprzedaż ratalna;

2. kredyt bankowy (pieniężny) – polega na udzieleniu przez wierzyciela pożyczki pieniężnej w zamian za określone w umowie odsetki;

- kryterium okresu, na który jest udzielany i po upływie którego powinien być spłacony:

1. krótkoterminowy - udzielany na okres kilku miesięcy, co najwyżej roku;

2. średnioterminowy - udzielany na kilka lat, bardzo często okres ten wynosi od 1 do 3 lat;

3. długoterminowy - udzielany na okres wieloletni od 3 do 10 lat, a nawet na dłużej.

- kryterium form kredytowania; rozróżnia się m.in.:

1. kredyty lombardowe, udzielane pod zastaw przedmiotów wartościowych lub papierów wartościowych;

2. kredyty hipoteczne, udzielane pod zastaw hipoteczny, ustanowiony na nieruchomościach.

Jeśli ktoś zaciągnął kilka kredytów (np. na samochód, mieszkanie czy telewizor), skutkuje to spłatą kilku rat. Jest to bardzo kłopotliwe i obciąża nadmiernie budżet. Bank może w takiej sytuacji zaproponować tzw. kredyt konsolidacyjny - połączenie kilku kredytów w jednym.

Kredyty są oprocentowane. Odsetki stanowią rekompensatę za rezygnację wierzyciela z dyspozycyjności środków będących jego własnością i za ryzyko ewentualnej niewypłacalności kredytobiorcy. Bank, udzielając kredytu, uzależnia jego wysokość oraz inne warunki od zdolności kredytowej kredytobiorcy (czyli od oszacowania jego zdolności do spłaty kredytu wraz z odsetkami zgodnie z harmonogramem spłaty rat). Aby uchronić instytucje przed niewiarygodnymi klientami, istnieją biura informacji (np. Biuro Informacji Kredytowej).

Ważne!

Jaka jest różnica między kredytem a pożyczką?

Pożyczka regulowana jest przepisami kodeksu cywilnego. Pożyczać można pieniądze, ale i rzeczy, np. cukier, węgiel, sól. Pożyczkę pieniężną można przeznaczyć na dowolny cel. Do kwoty 500 zł umowę pożyczki można zawrzeć w formie ustnej, powyżej zaś powinna być zawarta na piśmie. Umowa pożyczki może przewidywać brak odpłatności (odsetek, prowizji) oraz może być zawarta na czas nieokreślony (w takim wypadku pożyczkodawca może żądać zwrotu pożyczki poprzez jej wypowiedzenie, a pożyczkobiorca zobowiązany jest zwrócić przedmiot pożyczki w ciągu 6 tygodni).

Kredyt podlega przepisom ustawy o prawie bankowym. O ile pożyczkodawcą może być każdy, o tyle kredytu może udzielić tylko bank lub spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa. Umowa kredytu musi być zawarta na piśmie, a jej przedmiotem mogą być wyłącznie pieniądze. Środki pieniężne otrzymane w ramach kredytu można przeznaczyć tylko na cel wskazany w umowie. Bank ma prawo kontrolować, czy wydajemy pieniądze na cel ustalony w umowie, a jeśli stwierdzi, że niezgodnie z ustaleniami, to może umowę wypowiedzieć, żądając natychmiastowego zwrotu całej kwoty kredytu. Umowa kredytu jest umową odpłatną, tzn. wiąże się z koniecznością zapłaty odsetek i prowizji.

Pożyczki

Kredytów może udzielić tylko bank. Natomiast pożyczek mogą przyznawać także inne instytucje. Czasem działają nielegalnie - bez uzyskanych pozwoleń. Są to tzw. instytucje parabankowe.

Definicja: Instytucje parabankowe

(tzw. bankowość cienia, ang. shadow banking) to równoległy system bankowy, na który składają się podmioty oferujące produkty i usługi finansowe niepodlegające nadzorowi KNF. W Polsce do tego typu instytucji można zaliczyć firmy udzielające pożyczek ze środków własnych oraz podmioty nielegalnie gromadzące środki klientów w celu obciążania ich ryzykiem.

Definicja: Rzeczywista roczna stopa oprocentowania (RSSO)

Wskaźnik charakteryzujący kredyt - jest to wyrażony w procentach całkowity koszt kredytu uwzględniający zarówno wszystkie koszty (odsetki, prowizje i inne opłaty), które konsument jest zobowiązany zapłacić za kredyt, jak i zmianę wartości pieniądza w czasie. RRSO jest wyliczana indywidualnie dla każdego kredytu w zależności od jego wartości, daty udzielenia i czasu spłaty oraz kosztów kredytu ponoszonych przez kredytobiorcę.

Różne formy lokowania środków finansowych

Depozyty

W zamian za ulokowane depozyt pieniężne banki płacą odsetki, zależne głównie od długości zadeklarowanego czasu depozytu i stóp procentowych na rynku. Oprocentowanie może być stałe albo zmienne. Banki uzyskują w zamian prawo do dysponowania powierzonymi im środkami pieniężnymi, udzielając na ich podstawie kredytów lub je inwestując.

Rodzaje:

- Depozyty na żądanie (tzw. a vista) – jest to głównie pieniądz gromadzony na rachunkach bieżących i pomocniczych. Ich właściciele mogą dysponować pieniędzmi w każdej chwili. Za depozyty a vista banki oferują stosunkowo niską lub zerową stopę procentową.

- Depozyty terminowe (lokaty terminowe) – środki pieniężne, które nie są potrzebne do finansowania bieżącej działalności, a mogą przynieść dochód w postaci wyższego oprocentowania. Ponieważ powierzone bankom środki pozostają do ich dyspozycji przez dłuższy czas, płacą one za depozyty terminowe wyższe odsetki.

W celu zapewnienia bezpieczeństwa wkładów bankowych objęte są one w zdecydowanej większości krajów systemem gwarantowania depozytów (np. w Polsce przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny). Oznacza to, że nawet w wypadku upadłości banku klienci mogą odzyskać całość lub część swoich wkładów (zazwyczaj do określonej kwoty).

Ważne!

Przed złożeniem depozytu najlepiej sprawdzić, czy instytucja, której chce się powierzyć swoje oszczędności, posiada licencję KNF. Lista takich podmiotów jest dostępna na stronie internetowej KNF. Firma, która się na niej nie znajduje, nie ma zezwolenia na oferowanie produktów depozytowych. W wypadku wątpliwości, czy dany podmiot prowadzi działalność legalnie, warto też sprawdzić, czy nie znajduje się on na liście ostrzeżeń publicznych, zamieszczonej także na wymienionej stronie internetowej. Wobec podmiotów będących na liście ostrzeżeń publicznych zachodzi podejrzenie, że wykonują one działalność regulowaną w sposób nielegalny, tj. bez wymaganego przepisami prawa zezwolenia.

Lokata – jaka najlepsza?

Jak zarządzać pieniędzmi, aby zyskiwać i nie tracić? Zapoznaj się z podstawowymi zasadami i formami lokowania oszczędności w bankach. Dla niektórych osób możliwość zarobienia kilku bądź kilkunastu złotych miesięczne na aktywizacji swoich oszczędności wydaje się grą niewartą świeczki. Tymczasem – zgodnie z powiedzeniem: grosz do grosza, a będzie kokosza – systematyczne odkładanie nawet drobnych kwot może dać znaczący zysk. Możemy zacząć od najprostszych instrumentów pomnażania pieniędzy – lokaty lub konta oszczędnościowego.

Ile procent na lokacie?

Jak obliczyć, ile możemy zyskać na bankowej lokacie? Aby ułatwić porównanie ofert, oprocentowanie podaje się w skali roku – czyli tak, jakby pieniądze miały leżeć na lokacie przez rok. Ale uwaga – w wypadku krótszych terminów trwania lokaty, procenty należy podzielić stosownie do długości tego okresu. Na przykład, oferta 10-procentowego zysku na 3-miesięcznej lokacie oznacza, że po upływie tego okresu dostaniemy nie 10 %, ale 2,5 % zysku.

Warto również zwrócić uwagę na to, czy oprocentowanie jest stałe, czy zmienne. W pierwszym wypadku otrzymujemy gwarancję, że oprocentowanie nie ulegnie zmianie przez cały okres lokaty – niezależnie od ewentualnych zmian stóp procentowych dokonanych przez Radę Polityki Pieniężnej. Oprocentowanie zmienne jest korzystniejsze w okresie wzrostu stóp procentowych, a stałe chroni nas przed negatywnymi konsekwencjami spadku kosztu pieniądza na rynku.

Kapitalizacja odsetek

Z reguły im dłuższy jest okres lokaty, tym bardziej jest ona zyskowna. Jednak – czasem na tej dłuższej, wyżej oprocentowanej, zarobimy mniej niż na odnawialnej lokacie miesięcznej, utrzymywanej w tym samym okresie. Wszystko zależy od sposobu kapitalizacji odsetek, czyli tego, w jakim czasie do naszych rachunków dopisywane są zyski. Im większa częstotliwość kapitalizacji odsetek, tym więcej wpłynie do naszej kieszeni, bo oprócz zysków z kapitału, otrzymujemy także zysk z dopisanych odsetek.

Pamiętajmy też, że nasze dochody z lokat są pomniejszane o podatek od dochodów kapitałowych (obecnie 19-procentowy), który banki odliczają od naszych zysków z ulokowanych pieniędzy i odprowadzają do urzędu skarbowego. Nasz realny zysk dodatkowo pomniejsza inflacja. W reklamach – aby podnieść atrakcyjność oferty – często podawana jest wysokość oprocentowania lokaty, która nie uwzględnia obu tych czynników pomniejszających zysk.

Wieloletni plan systematycznego oszczędzania

Chcesz zebrać pieniądze na zakup droższego produktu lub odłożyć na przyszłość? Jeśli zamierzasz oszczędzać pieniądze przez dłuższy czas (kilka, kilkanaście lat), idealnym rozwiązaniem może być plan systematycznego oszczędzania. Instrument ten można znaleźć w ofercie większości banków i instytucji finansowych. Podstawową zasadą działania takiego planu jest systematyczne wpłacanie wybranej kwoty w określonym czasie, zwykle przez wiele lat. Instytucja finansowa, której powierzymy prowadzenie naszego planu, inwestuje zgromadzone przez nas pieniądze. Pamiętaj jednak, że zawierając taką umowę, zobowiązujesz się, że nie sięgniesz po odłożone środki przed upływem wyznaczonego czasu. Wycofanie się z planu inwestycyjnego zwykle wiąże się z dużymi kosztami.

Jeśli nie chcesz płacić za zerwanie planu, możesz sam stworzyć sobie taki system oszczędzania i samodzielnie inwestować swoje pieniądze. Musisz jednak pamiętać, aby robić to systematycznie.

Ważne!

Niezależnie od tego, na jaką formę oszczędzania się zdecydujesz, PAMIĘTAJ o czterech zasadach bezpiecznego inwestowania:

1. Sprawdź, czy firma, której chcesz powierzyć swoje oszczędności, jest objęta nadzorem państwowym.

2. Pamiętaj, że duży zysk wiąże się z dużym ryzykiem.

3. Dokładnie przeczytaj umowę.

4. Nie podpisuj, jeśli nie rozumiesz.

Obsługa bieżącej działalności podmiotów gospodarczych i osób fizycznych

Banki prowadzą także rachunki klientów. Rachunki oszczędnościowo-rozliczeniowe (ROR) to tzw. rachunek bieżący przeznaczony dla osób fizycznych (konto osobiste), na który mogą być przekazywane wynagrodzenia, emerytury, renty oraz stałe dochody z innych źródeł, z wyjątkiem wpływów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Następnie środki te mogą być wykorzystane przez gospodarstwo domowe na realizację potrzeb (wydatki, zakupy).

ROR umożliwia zlecanie bankowi regulowania jednorazowych lub okresowych zobowiązań i płatności wobec osób trzecich, tzw. polecenie przelewu bądź polecenie zapłaty. Do rachunku bieżącego mogą być prowadzone rachunki pomocnicze (np. konto oszczędnościowe, które jest wyżej oprocentowane).

Podmioty gospodarcze mają obowiązek posiadania rachunku bieżącego. Służy on do przeprowadzania rozliczeń, tj. otrzymywania należności i regulowania zobowiązań.

Polecenie 1

Porównaj oferty wybranych przez ciebie trzech banków. Wyjaśnij w którym oferty (kredytu, lokaty i prowadzenia konta) są najbardziej atrakcyjne.

Podsumowanie

Banki w gospodarce są tak samo ważne jak pieniądz: usprawniają jej funkcjonowanie. Najwidoczniejszym efektem braku banków i systemu bankowego byłoby funkcjonowanie obiegu pieniądza w gospodarce prawie wyłącznie w formie gotówkowej. Pieniądze na bieżące wydatki oraz ewentualne oszczędności musielibyśmy przechowywać sami w ich fizycznej postaci, ponosząc ryzyko ich utraty w wyniku zniszczenia, zagubienia lub kradzieży. W dobie transakcji internetowych i rozliczeń bezgotówkowych trudno sobie wyobrazić gospodarkę bez tych instytucji.

Ćwiczenie 2

Wymień elementy systemu bankowego.

Ćwiczenie 3

Opisz rolę, jaką odgrywa bank centralny.

Ćwiczenie 4

Wskaż różnice między bankiem centralnym a pozostałymi bankami systemu bankowego.

Ćwiczenie 5

Przedstaw znane ci rodzaje produktów banków komercyjnych. Które z nich są wyłącznie domeną banków?

Zalecana Literatura

Górski M., Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2007.

Matczuk P. Jak działa cykl polityczny w ekonomii, Nbportal.plOtwiera się w nowym oknie

Oręziak L., System Rezerwy Federalnej jako bank centralny Stanów Zjednoczonych, seria: Bankowość centralna od A do Z, NBP, Warszawa 2006. Radziszewski E., Bank jako instytucja zaufania publicznego. Gwarancje prawne i instytucjonalne, KNF, Warszawa 2013.

Przydatne linki

www.knf.gov.plOtwiera się w nowym oknie

www.zanim-podpiszesz.plOtwiera się w nowym oknie

www.sko.pkobp.plOtwiera się w nowym oknie

www.pkobp.pl/dzieci-uczniowie-i-studenci/szkolne-kasy-oszczednosciOtwiera się w nowym oknie

Projekt edukacyjny: Czy ryzykuję, gdy inwestuję?

1. Cel projektu: Kształtowanie umiejętności analizy rynku finansowego i zaplanowania działań oszczędnościowo-inwestycyjnych.

2. Zadanie: Inwestowanie to złożony proces, którego zaplanowanie może przynieść nam zyski i sprawić, że pomnożymy nasze oszczędności. Jednak źle ulokowane oszczędności można także stracić. Zorganizujcie się w kilkuosobowe grupy. Każda z grup będzie miała za zadanie stworzenie rankingu możliwości oszczędzania (konta, lokaty), jak i inwestycji dla kwoty 250 000 złotych. Zapoznajcie się z ofertami oferowanymi przez co najmniej 5 różnych podmiotów, rozważcie także niefinansowe formy inwestycji. Stwórzcie ranking atrakcyjności dostępnych ofert.

3. Realizacja:

- praca w grupach,

- czas trwania: 4 tygodnie,

- prezentacja (w wybranej formie) na forum klasy.

Kapitał, czyli jak inwestować oszczędności na rynku giełdowym

pixabay.com, licencja: CC 0

Ćwiczenie 1

Czy potraficie racjonalnie zarządzać swoimi finansami?

Wykonajcie zadanie, pracując w parach.

Ułóżcie listę pytań, które pomogą wam rozstrzygnąć kwestię.

Ćwiczenie 2

Zastanówcie się, do jakich problemów w życiu codziennym prowadzi brak wiedzy finansowej.

Zaproponujcie hasło reklamujące konieczność edukacji finansowej wśród młodych ludzi.

pixabay.com, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wskazać na różnice między instytucjami finansowymi i niefinansowymi;

- zdefiniować pojęcie inflacji;

- odpowiedzieć, jakie znaczenie ma popyt i podaż;

- wyjaśnić, na jakich zasadach funkcjonuje współczesne przedsiębiorstwo;

- scharakteryzować główne formy spółek.

Nauczysz się

- wskazywać, na czym polega inwestowanie;

- omawiać struktury rynków finansowego i kapitałowego;

- co cechuje rynek giełdowy;

- wymieniać i charakteryzować typy papierów wartościowych.

Czym jest inwestowanie?

Historia oszczędzania jest tak długa jak historia ludzkości. Już dawno ludzie wiedzieli, że nie mogą zjeść na raz całej żywności, ale muszą jej część odłożyć na później. To była forma oszczędzania. Gdy pojawił się pieniądz, ludzie zaczęli gromadzić oszczędności w postaci finansowej: na nieprzewidziane wydatki, w celu zgromadzenia wkładu własnego na mieszkanie, zabezpieczenie startu w dorosłe życie swoich dzieci czy własnego życia na emeryturze.

Jak oszczędzać? Zwykłe comiesięczne odkładanie pieniędzy do przysłowiowej „skarpety” nie jest najlepszym rozwiązaniem. Z powodu procesu inflacji realna wartość takich oszczędności systematycznie maleje – tym szybciej, im wyższa jest stopa inflacji.

Na przykład za kwotę 1000 zł po roku, w którym inflacja wyniosła 5%, będziemy mogli kupić w przybliżeniu tylko tyle towarów, ile za 952 zł rok wcześniej. Nominalnie jest to 1000 zł, ale realnie wartość pieniądza jest niższa.

Jeżeli zatem chcemy, aby zaoszczędzona przez nas kwota zachowała swoją siłę nabywczą, powinniśmy ją ulokować w taki sposób, aby przynosiła zysk. Powinniśmy ją zatem zainwestować. Należy podkreślić, że aby inwestować, trzeba najpierw zaoszczędzić. Oszczędności to środki, które nie zostały przeznaczone na konsumpcję.

Inwestowanie to proces występujący w gospodarce, polegający na odkładaniu przez podmioty gospodarcze (inwestorów) części środków finansowych i zamianę ich na inwestycje. Wyrzeczenie się bieżącej korzyści, aby uzyskać dodatkowe zyski w przyszłości, może obejmować wiele działań.

Oszczędzanie a inwestowanie

Oszczędzanie

Inwestowanie

Definicja

Bezpieczne przechowywanie rezerw

Pomnażanie posiadanego kapitału

Główny cel

Nie stracić, uchronić środki przed inflacją

Maksymalizować zysk, ale ze świadomością możliwości wystąpienia straty

Jak to zrobić?

Ważna jest systematyczność. Oszczędzanie ma szczególne znaczenie, gdy posiadamy niewielkie nadwyżki finansowe

Inwestujemy zawsze tylko część swoich rezerw. Ważna jest dywersyfikacja – rozdzielamy pieniądze na różne cele inwestycyjne

Ze względu na czas realizacji wyróżnia się:

1. inwestycje długoterminowe (ponad 1 rok);

2. inwestycje krótkoterminowe (do 1 roku).

Ze względu na przedmiot inwestycji:

1. Inwestycje rzeczowe – w tym wypadku przedmiot inwestycji ma charakter materialny; w tego typu inwestycjach inwestor przede wszystkim oczekuje, że wartość przedmiotu inwestycji wzrośnie w okresie inwestowania (czasem również oczekuje okresowych dochodów z inwestycji). Istnieje wiele możliwych inwestycji rzeczowych. Są nimi na przykład: inwestycje w złoto,  dzieła sztuki,  nieruchomości. Przedmioty inwestycji rzeczowych mają też wartość użytkową i mogą zaspokajać potrzeby konsumpcyjne (np. nieruchomość mieszkalna).

2. Inwestycje finansowe – przedmiot inwestycji ma charakter niematerialny – jest to tzw. instrument finansowy; w tego typu inwestycjach korzyści pochodzą zarówno ze wzrostu wartości inwestycji, jak i z okresowych dochodów, jakie w czasie inwestowania może przynosić instrument finansowy.

3. Inwestycje w kapitał ludzki - to szczególny rodzaj inwestycji, zwłaszcza istotny w gospodarce nazywanej gospodarką wiedzy (opartą na wiedzy), w której dominującym zasobem staje się kapitał ludzki (kapitał wiedzy, umiejętności, kwalifikacji pracowników). Kapitał ludzki w najszerszym ujęciu traktowany jest jako zasób wiedzy, umiejętności, zdrowia i energii witalnej, zawarty w danym społeczeństwie/narodzie. Na jakość kapitału ludzkiego na poziomie makro wpływają działania/inwestycje, takie jak: – kształcenie i doskonalenie zawodowe oraz doświadczenie zdobywane w czasie pracy, – działanie w zakresie kształcenia ustawicznego osób dorosłych, – usługi w zakresie ochrony zdrowia wpływające na długość życia, sprawność fizyczną i skłonność ludzi do intensywnego działania, – odpowiedni czas wolny niezbędny do regeneracji zdolności do pracy, – działalność gospodarstw domowych o charakterze ekonomicznym na rzecz kształtowania kapitału ludzkiego członków rodziny i społeczeństwa jako całości.

Szkolenie pracowników

Tadas1980, Szkolenie pracowników, licencja: CC BY-SA 3.0

Inwestowanie ma na celu nie tylko osiągnięcie zysku, lecz też rozwój. Są to aktywne działania i starania mające na celu podniesienie naszych wartości i otwieranie nowych perspektyw.

Warto jednak podkreślić, że zyski związane są z przyszłością (która nie jest do końca znana), obarczone są ryzykiem, którego poziom jest zależny od skali i form przedsięwzięcia inwestycyjnego.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Początki giełdy. Giełda w Polsce (Szczepański) Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Początki giełdy. Giełda w Polsce (Szczepański) Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Rynek kapitałowy i giełdowy – czyli to, co inwestor zna od podstaw

Dążenie do pomnażania wartości oszczędności generuje popyt na usługi i produkty finansowe o charakterze oszczędnościowo-inwestycyjnym. Można lokować oszczędności w depozytowych produktach bankowych (np. lokatach, kontach oszczędnościowych). Jednak dla tych osób, które wybierają instrumenty inwestycyjne, jest rynek kapitałowy. Wszystko zależy od tego, jaki cel przyświeca inwestorowi.

Rynek kapitałowy (Szczepański) Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

Rynek kapitałowy (Szczepański) Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podstawowe cele inwestycji mogą być następujące:

- zgromadzenie środków na zakup konsumpcyjny – określona jest docelowa wartość końcowa inwestycji, zazwyczaj równa przewidywanej cenie przedmiotu zakupu konsumpcyjnego;

- zwiększenie wielkości kapitału – czyli uzyskanie jak najwyższej wartości inwestycji na koniec okresu inwestowania;

- uzyskiwanie stałych dochodów – celem inwestycji jest uzyskiwanie regularnych, w przybliżeniu stałych, dochodów;

- bezpieczeństwo – czyli uniknięcie możliwej częściowej utraty kapitału;

- płynność – oznacza zapewnienie możliwości szybkiej zamiany instrumentu finansowego na gotówkę po oczekiwanej przez inwestora cenie.

Rynek kapitałowy jest częścią rynku finansowego.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Najczęściej mianem rynku kapitałowego zwykło się określać rynek kapitałów średnio- i długoterminowych przeznaczonych na finansowanie inwestycji. Podstawowym zadaniem i przedmiotem działalności rynku kapitałowego jest przetwarzanie kapitałów pieniężnych o charakterze oszczędności na kapitał trwały produkcyjny i nieprodukcyjny. Celem rynku kapitałowego jest umożliwienie pozyskiwania środków finansowych na zapewniającą dochody działalność inwestycyjną.

Na rynku kapitałowym, jak na każdym innym, występuje strona popytu i podaży.

Podaż na rynku kapitałowym stanowią zasoby finansowe:

- pochodzące z oszczędności gospodarstw domowych;

- pieniężne utworzone przez zyski przedsiębiorstw;

- przymusowe tworzone przez państwo za pomocą systemu podatkowego oraz długu publicznego;

- gromadzone przez banki i instytucje dokonujące długoterminowych lokat, tzw. instytucjonalnych inwestorów (towarzystwa ubezpieczeniowe, fundusze emerytalne, inwestycyjne i inne).

Popyt (zapotrzebowanie na środki) na rynku kapitałowym zgłaszają:

- przedsiębiorstwa - gdy ich własne fundusze nie wystarczają na finansowanie rozwoju,

- państwo i instytucje z nim związane,

- organy samorządowe,

- gospodarstwa domowe - poszukujące długoterminowych pożyczek hipotecznych na budownictwo mieszkaniowe.

Dobrze rozwinięty i działający rynek kapitałowy ma bardzo duże znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania gospodarki, sprzyja bowiem istnieniu takich korzystnych dla jej rozwoju zjawisk, jak:

- alokacja kapitału - przemieszczanie się kapitału między różnymi sektorami rynku finansowego i częściami gospodarki sprzyjające rozwojowi najbardziej dochodowych jej dziedzin;

- mobilizacja kapitału - dzięki istnieniu rynku kapitałowego następuje wzrost liczby potencjalnych uczestników finansowania zadań inwestycyjnych podmiotu gospodarczego, co daje większy i łatwiejszy dostęp do kapitału, umożliwia finansowanie bardzo dużych zadań inwestycyjnych i sprzyja rozłożeniu ryzyka inwestycyjnego związanego z działalnością tego podmiotu;

- ocena kapitału - sprzyja kierowaniu kapitałów do najefektywniejszych firm, jest jednocześnie oceną strategii ich rozwoju i sposobu zarządzania nimi;

- transformacja kapitału - przekształcenie niewykorzystanych środków finansowych (oszczędności) w środki finansujące rozwój.

Giełda papierów wartościowych

film - Czym jest giełda?

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0

film - Czym jest giełda?

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Historia giełd

Podwaliny dzisiejszej giełdzie dały organizowane już w starożytnym Rzymie jarmarki. Handlarze rozpoczęli sprzedaż swoich towarów na odległość, co szybko zyskało wielu zwolenników. Zauważono, że transakcje nie muszą być zawierane przez właściciela i nabywcę towaru. Pojawili się więc pośrednicy, których działalność sprowadzała się do realizacji zleceń – opartej na zaufaniu umowy między nabywcą a pośrednikiem. Także na zaufaniu opierała się współpraca pośredników ze zbywcami towarów – coraz częściej sprzedaż odbywała się bowiem bez wcześniejszego oglądania konkretnego produktu. Za pierwszą giełdę z prawdziwego zdarzenia uważa się powstałą w XIV wieku giełdę zbożową w Antwerpii. Na gmachu tej giełdy umieszczono napis: In usum negotiatorum cujuscunque nationis ac linguae, tj. „Dla ludzi handlu wszystkich narodów i języków”. Wolny handel dzięki władzom tego miasta był możliwy nie tylko w czasie jarmarków, lecz także w inne dni.

Inaczej przedstawia się historia giełdy pieniężnej, za której początek uważa się collegia mercatorum, czyli zebrania ówczesnych bankierów załatwiających interesy i wymieniających się informacjami handlowymi. Na powstałych w XVI wieku giełdach pieniężnych handlowano wekslami, pośredniczono w pożyczkach oraz wymieniano pieniądze. Pojawiły się urzędowe notowania kursów giełdowych, tzw. ceduły. Giełda kapitałowa narodziła się dopiero w XIX wieku, kiedy rozkwitł kapitalizm. W takich miastach jak Londyn i Nowy Jork powstały giełdy o globalnym dziś znaczeniu. Miały one bez wątpienia największy wpływ na kształtowanie giełd na świecie. W 1725 r. utworzono dwie giełdy: na Wall Street, pośredniczącą w handlu tytoniem i niewolnikami, oraz na Broad Street, gdzie handlowano jajami i  masłem. Ponad sto lat później, w 1851 r., nastąpiła pierwsza transakcja terminowa – zakupu dokonano w marcu, a dostawa nastąpiła w czerwcu.

Historia giełdOtwiera się w nowym oknie

Giełda współcześnie

Budynek Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie

Beax, Budynek Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie, licencja: CC BY-SA 3.0

Współczesne giełdy poddane są regulacji i kontroli ze strony państwa, które udziela koncesji na ich działanie i precyzuje sposoby ich nadzorowania. Statut i regulamin działania określają cel giełdy, prawa i obowiązki członków, organizacje władz, warunki i technikę zawierania transakcji, formy rozstrzygania sporów i reklamacji.

Ceny papierów wartościowych na giełdzie są wypadkową układu popytu i podaży tych papierów i określane są mianem kursów.

Definicja: Kurs giełdowy

Cena, po której zawierane są transakcje giełdowe na danej sesji giełdowej papierów wartościowych, instrumentów finansowych lub aktywów, notowanych na tej giełdzie. Kształtowanie się kursu giełdowego uzależnione jest od popytu i podaży na dany instrument lub dobro.

Definicja: Kurs na giełdzie

Wzrost cen ma miejsce wówczas, gdy kupujący przeważają nad sprzedającymi, spadek zaś gdy jest odwrotnie.

Na giełdach stosowane są różne metody ustalania kursów akcji i cen obligacji. Kurs giełdowy określany jest na podstawie zleceń maklerskich przekazanych na giełdę.

W celu syntetycznego zobrazowania stanu rynku lub jego niektórych segmentów na giełdach konstruuje się specjalne wskaźniki - indeksy giełdowe.

Definicja: Indeks giełdowy

Jest miarą statystyczną pokazującą, jak zmieniają się ceny grupy wyselekcjonowanych spółek w określonym czasie, oraz istotnie wpływającą na zachowanie się inwestorów giełdowych. Obserwując zmiany wartości indeksu, można bez analizowania cen akcji poszczególnych spółek ocenić poziom zwrotu na rynku oraz określić kierunek ruchu cen.

Kiedy mówi się o hossie lub bessie na giełdzie, oznacza to zwykle długotrwały wzrost lub spadek głównego indeksu danej giełdy.

Por. http://www.gpw.pl/indeksy_gieldowe

Zasada ciągłości obliczania takich indeksów pozwala porównać efektywność inwestowania w papiery wartościowe z efektywnością rynku. Istnieje nawet powiedzenie: giełda jest barometrem przyszłego stanu gospodarki.

Byk i niedźwiedź - symbole giełdy

Eva K., Byk i niedźwiedź - symbole giełdy, licencja: CC BY-SA 2.5

Ciekawostka

Okres wzrostu cen akcji jest nazywany hossą, czyli rynkiem „byka”. Wzrosty nie odbywają się dzień w dzień. Czasem następują kilkudniowe czy nawet kilkutygodniowe okresy spadku cen w fazie hossy. Te okresy spadków nazywane są „korektą”. Po dłuższej hossie przychodzi najczęściej bessa - rynek „niedźwiedzia”. Oczywiście nie jest to pochylona w dół linia prosta. W okresie bessy zdarzają się też wzrosty. Wtedy nazywane są one „korektą” spadków. Jak widać, „korekta” może oznaczać krótkoterminowy spadek cen w okresie hossy i wzrost cen w okresie bessy.

Jak zostać inwestorem

Jak zostać inwestorem giełdowym? (Szczepański)

Film dostępny na portalu epodreczniki.plOtwiera się w nowym oknie

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Jak zostać inwestorem giełdowym? (Szczepański)

Jak inwestować? Jak dochodzi do transakcji? Oto kilka zasad, które warto zastosować lub które obowiązują na rynku giełdowym.

Inwestor pragnący kupić akcje spółki X składa zlecenie kupna w swoim domu maklerskim. Pośrednictwo maklerów w transakcjach giełdowych jest obowiązkowe.

Najpierw należy otworzyć konto w biurze maklerskim. Następnie inwestor powinien określić cenę, po której chce nabyć akcje.

Zlecenie zakupu papieru wartościowego na Giełdzie Papierów Wartościowych (GPW)

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Definicja: Makler

Osoba, która po zdaniu egzaminu została wpisana na listę maklerów, a następnie złożyła egzamin z zakresu znajomości przepisów obowiązujących na giełdzie oraz praktycznych umiejętności niezbędnych do wykonywania zadań maklera giełdowego przed komisją egzaminacyjną dla maklerów giełdowych.

P. Sałek

Prawdziwa twarz maklera

Makler to zawód zaufania społecznego. Ale nie jest on jasnowidzem! To specjalista od rynku kapitałowego, obdarzony zdolnościami analitycznymi, refleksem i odpornością na stres. Jego atutami są wiedza potwierdzona wymaganym egzaminem, znajomość rynku, doświadczenie i umiejętność wyciągania trafnych wniosków z ciągle zmieniającej się sytuacji rynkowej.

Prawdziwa twarz makleraOtwiera się w nowym oknie

Jednocześnie inwestorzy, którzy posiadają akcje spółki X i pragną się ich pozbyć, składają zlecenia sprzedaży. Zarówno zlecenia kupna, jak i sprzedaży pojawiają się na rynku i można „oglądać” je w programach przekazujących stan notowań. Gdy kupujący i sprzedający zgodzą się co do ceny, następuje transakcja.

Na podstawie transakcji na akcjach spółki X określana jest jej rynkowa wartość.

Wybór inwestora: w co i jak inwestować?

Dwa główne rodzaje papierów wartościowych, jak już była mowa, to akcje oraz obligacje. Należy podkreślić raz jeszcze, że współczesne giełdy kapitałowe opierają się na instrumentach zdematerializowanych, co oznacza, że stając się posiadaczem na przykład akcji, nie otrzymujemy jej „materialnie”. Są one zapisem na rachunku papierów wartościowych w formie elektronicznej.

Akcja Banku Towarzystw Spółdzielczych z 1929 roku

Julo, Akcja Banku Towarzystw Spółdzielczych z 1929 roku, licencja: CC BY-SA 2.5

Definicja: Akcja

Jest dokumentem stwierdzającym udział w majątku spółki akcyjnej. Oznacza to, że posiadacz akcji odpowiada za zobowiązania spółki do wysokości posiadanych akcji, ale i ma prawo do uczestnictwa w zarządzaniu spółką, podziale zysków (tzw. dywidendy) lub majątku w razie likwidacji oraz prawo poboru akcji nowych emisji.

Definicja: Dywidenda

Część zysku spółki wypłacana posiadaczom akcji. Aby otrzymać dywidendę, najpierw walne zgromadzenie akcjonariuszy (WZA) musi uchwalić jej wypłatę oraz wielkość.

Akcje są papierami wartościowymi o wysokim poziomie ryzyka.

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Definicja: Obligacje

Papier wartościowy, który emitent wystawia na sprzedaż, w celu pozyskania określonych środków. W zamian staje się dłużnikiem właściciela obligacji (obligatariusza) i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia finansowego lub niepieniężnego.

Rynek kapitałowy w Polsce

W Polsce rynek kapitałowy odbudowany został pod koniec XX wieku. Obecnie jest ceniony w regionie. Najważniejsze elementy tego rynku:

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Giełda Papierów Wartościowych (GPW) - jest największą giełdą regionu Europy Środkowo-Wschodniej i organizuje obrót na jednym z najdynamiczniej rozwijających się rynków kapitałowych w Europie.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Pierwsza giełda papierów wartościowych w Polsce otwarta została w Warszawie 12 maja 1817 r. Sesje odbywały się w godzinach 12.00-13.00. W XIX wieku przedmiotem handlu na giełdzie warszawskiej były przede wszystkim weksle i obligacje. Handel akcjami rozwinął się na szerszą skalę w drugiej połowie XIX wieku. Wprawdzie po roku 1945 podjęto próby reaktywowania działalności giełd w Polsce, jednak ich istnienie było nie do pogodzenia z narzuconym systemem gospodarki centralnie planowanej. We wrześniu 1989 r. nowy, niekomunistyczny rząd, rozpoczął program zmiany ustroju i odbudowy gospodarki rynkowej. Głównym motorem zmian strukturalnych była prywatyzacja i rozwój rynku kapitałowego.

W niecały miesiąc po uchwaleniu przez Sejm Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych, dnia 12 kwietnia 1991 r., Minister Przekształceń Własnościowych i Minister Finansów reprezentujący Skarb Państwa podpisali akt założycielski Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Cztery dni później, 16 kwietnia, odbyła się pierwsza sesja giełdowa z udziałem 7 domów maklerskich, na której notowano akcje 5 spółek. Wpłynęło wówczas 112 zleceń kupna i sprzedaży, a łączny obrót giełdy wyniósł 1990 zł (2 tys. dolarów amerykańskich).

Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW) – jest centralną instytucją odpowiedzialną za prowadzenie i nadzorowanie systemu depozytowo-rozliczeniowego w zakresie obrotu instrumentami finansowymi w Polsce. Polski centralny depozyt papierów wartościowych powstał w 1991 r. jako jeden z działów Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Wydzielenie tego działu ze struktur GPW nastąpiło 7 listopada 1994 r. i odtąd Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych SA funkcjonuje jako samodzielna, niezależna spółka akcyjna, której 1/3 akcji należy do Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa, 1/3 do GPW, a 1/3 do Narodowego Banku Polskiego.

www.kdpw.plOtwiera się w nowym oknie

Naczelną instytucją nadzorującą rynek kapitałowy jest Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). Komisja sprawuje nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych, instytucjami pieniądza elektronicznego oraz sektorem kas spółdzielczych.

Podsumowanie

Warren Edward Buffett stwierdził: „Zasada nr 1: nigdy nie marnuj pieniędzy. Zasada nr 2: nigdy nie zapominaj o zasadzie nr 1”. Dlatego, aby stać się inwestorem, nie wystarczą dobre chęci i pieniądze. Należy poznać podstawowe reguły rządzące rynkiem, któremu chcemy nasze pieniądze powierzyć.

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj, na czym polega inwestowanie.

Ćwiczenie 4

Opisz krótko istotę giełdy i jej cechy.

Ćwiczenie 5

Przedstaw, w jaki sposób inwestuje się na giełdzie.

Ćwiczenie 6

Wskaż na istotne instytucje rynku kapitałowego w Polsce.

Literatura

Becket M., Jak działa giełda. Poradnik inwestowania na rynku polskim i zagranicznym dla początkujących, Wydawnictwo K.E.Liber, Warszawa 2012.

Jajuga K., Wprowadzenie do inwestycji finansowych, KNF, Warszawa 2009Otwiera się w nowym oknie

Kachniewski M., Majewski B., Wasilewski P., Rynek kapitałowy i giełda papierów wartościowych, Fundacja Edukacji i Rynku Kapitałowego, Warszawa 2008Otwiera się w nowym oknie

Przydatne linki

www.e-inwestor.eu - W co inwestować?Otwiera się w nowym oknie

www.e-inwestor.eu - Ciekawe przykładyOtwiera się w nowym oknie

Quiz o rynku finansowymOtwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 7

Jakie zwierzę jest symbolem dobrej koniunktury na giełdzie?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- niedźwiedź

- lew

- foka

- byk

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Określ ryzyko wymienionych rodzajów inwestycji – od najmniejszego do największego.

- Poziom 1:obligacje i fundusze obligacji

- Poziom 2:fundusze akcji

- Poziom 3:akcje

- Poziom 4:fundusze hybrydowe

- Poziom 5:lokaty i fundusze pieniężne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Droga do zawodu

Rzutki - Symbolika „celnego trafienia”, czyli dobrego wyboru zawodu

pixabay, Rzutki - Symbolika „celnego trafienia”, czyli dobrego wyboru zawodu, licencja: CC 0

Już wkrótce zaczniesz aktywnie poszukiwać pracy. Pracodawcy będą wymagali od ciebie przedstawienia życiorysu zawodowego, czyli CV (Curriculum Vitae, z łac. - bieg życia, przebieg życia), i listu motywacyjnego. CV powinno zawierać informacje dotyczące twojego wykształcenia i doświadczenia zawodowego.

List motywacyjny to forma autoprezentacji, w której wyjaśnisz, dlaczego:

- poszukujesz pracy w konkretnej firmie i na konkretnym stanowisku;

- nadajesz się do wykonywania tej właśnie pracy (przedstawisz swoje cechy i umiejętności).

Pamiętaj! CV i list motywacyjny muszą być napisane z zachowaniem reguł formalnych. Należy zastosować właściwe zwroty grzecznościowe, wyraźnie oznaczyć adresata, podać swoje dane personalne.

Ćwiczenie 1

Przeczytaj zamieszczony tekst.

Wypisz umiejętności, zdobyte w trakcie dotychczasowej nauki, które mogą być niezbędne na rynku pracy.

Zastanów się,

- jakie doświadczenia, działania, formy aktywności mógłbyś/mogłabyś wykazać w swoim CV już teraz;

- które z twoich pozaszkolnych działań i zainteresowań mogą być w przyszłości przydatne w poszukiwaniu pracy;

- dla jakich pracodawców mogą być atrakcyjne twoje cechy i prezentowane postawy.

Rzutki - Symbolika „celnego trafienia”, czyli dobrego wyboru zawodu

pixabay, Rzutki - Symbolika „celnego trafienia”, czyli dobrego wyboru zawodu, licencja: CC 0

Co potrafię?

- zdefiniować pojęcie pracy i wskazać, jakie znaczenie ma praca dla współczesnego człowieka;

- scharakteryzować zasady rynku pracy;

- opisać, czym jest wynagrodzenie i od czego zależy wysokość wynagrodzeń.

Nauczysz się

- wyjaśnić pojęcie zawodu;

- charakteryzować, co to jest ścieżka edukacyjna;

- wymieniać i móc (w przyszłości) zastosować zasady kreowania kariery zawodowej.

Zawód, czyli gdzie chciałbyś pracować

Często spotykamy się z pytaniem: kim chcesz zostać w przyszłości? W zależności od wieku osoby odpowiadającej te „marzenia” o zostaniu piłkarzem, strażakiem, policjantką czy pielęgniarką się zmieniają. A gdyby ktoś teraz zadał ci pytanie takiej treści? Czy zastanawiasz się nad tym, czym zajmować się w przyszłości? Warto poświęcić kilka chwil, aby dokonać właściwego wyboru.

Definicja: Zawód

Zawód to zbiór trwale wykonywanych czynności skierowanych na tworzenie dóbr bądź usług i stanowiący podstawowe źródło dochodów. Do wykonywania zawodu potrzebne są kwalifikacje zdobyte w wyniku kształcenia lub praktyki.

Wybór szkoły a przyszły zawód

Kluczem do podjęcia trafnej decyzji o wyborze szkoły ponadgimnazjalnej i - przyszłego - zawodu jest zawsze poznanie samego siebie, tzn. tego, co nas interesuje, jakie mamy zdolności, umiejętności czy cechy charakteru.

Taka decyzja nie powinna być podejmowana pochopnie. Wymaga namysłu i zastanowienia. Warto poradzić się nauczycieli, pedagoga szkolnego, doradcy zawodowego i przyjaciół. Ostatecznie jednak decyzję podejmiesz ty wraz ze swoimi rodzicami.

Ważne!

W podejmowaniu decyzji nie możesz kierować się wyborem dokonanym przez znajomych! Każdy wybiera według swoich potrzeb i preferencji.

Jako absolwent gimnazjum masz do wyboru: liceum ogólnokształcące, technikum lub szkołę zawodową.

Dla zainteresowanych

Planowanie ścieżki edukacyjno-zawodowej

Jedną z najważniejszych decyzji człowieka jest wybór zawodu. Można szukać pomocy między innymi u rodziców, znajomych, doradcy zawodowego. Jednak ostateczna decyzja należy do ciebie. Decyzja samodzielna i dobrze przemyślana może zagwarantować satysfakcję z wykonywanej pracy oraz sukces zawodowy. Zawód wybrany nietrafnie prowadzi do zniechęcenia i niezadowolenia, a praca w nim staje się udręką. Wybranie właściwego zawodu warte jest więc poświęconego czasu i wysiłku.

Należy też pamiętać, że sytuacja na rynku pracy może się zmienić i zawód, który wydawał się gwarantować duże szanse na znalezienie pracy, może stać się tzw. zawodem nadwyżkowym.

Przez zawód nadwyżkowy należy rozumieć zawód, na który występuje na rynku pracy niższe zapotrzebowanie niż liczba osób poszukujących pracy w tym zawodzie.

Zawód deficytowy to taki, na który występuje na rynku pracy wyższe zapotrzebowanie niż liczba osób poszukujących pracy w tym zawodzie.

Informacji o takich zawodach można szukać na stronach internetowych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej oraz urzędów pracy – dla poszczególnych regionów.

Tabela 1. Ranking 20 zawodów według deficytu podaży siły roboczej w I półroczu 2013 r.

Nazwa zawodu

Wskaźnik deficytu podaży siły roboczej

Robotnik gospodarczy

-35 789

Technik prac biurowych

-11 800

Telemarketer

-3671

Przedstawiciel handlowy

-3416

Pracownik ochrony fizycznej bez licencji

-2904

Opiekun osoby starszej

-2445

Doradca klienta

-2092

Pracownik kancelaryjny

-2061

Pomoc kuchenna

-1964

Pracownik centrum obsługi telefonicznej (pracownik call center)

-1699

Pracownik ochrony fizycznej I stopnia

-1695

Spawacz metodą MAG

-1272

Agent ubezpieczeniowy

-1146

Asystent nauczyciela przedszkola

-1 076

Sekretarka

-1068

Doradca finansowy

-1028

Konserwator budynków

-1012

Sprzątaczka biurowa

-875

Pracownik przygotowujący posiłki typu fast food

-790

Opiekunka dziecięca

-789

Źródło: Opracowanie własne na podstawie załącznika nr 3 do sprawozdania o rynku pracy MPiPS-01

Tabela 2. Ranking 20 zawodów według wskaźnika nadwyżki podaży siły roboczej (przewaga bezrobotnych nad wolnymi miejscami pracy) w I półroczu 2013 r.

Nazwa zawodu

Wskaźnik nadwyżki podaży siły roboczej

Sprzedawca

63 542

Ślusarz

25 064

Technik ekonomista

22 356

Murarz

17 555

Technik mechanik

15 990

Robotnik budowlany

14 077

Krawiec

13 481

Mechanik pojazdów samochodowych

12 558

Kucharz

11 166

Kucharz małej gastronomii

10 252

Ekonomista

9982

Stolarz

9982

Piekarz

8973

Fryzjer

8643

Mechanik samochodów osobowych

8332

Pedagog

8269

Robotnik pomocniczy w przemyśle przetwórczym

8232

Technik budownictwa

7792

Technik żywienia i gospodarstwa domowego

7529

Cukiernik

7294

Źródło: jak w tab. 1.

Dla zainteresowanych

Planowanie własnej kariery zawodowej

Aby dokonać optymalnego wyboru, dobrze jest się zastanowić, czego się tak naprawdę chce. Planowanie kariery zawodowej odbywa się za pomocą ustalenia tego, czego oczekuje się od życia i pracy zawodowej. Praca, którą będziesz wykonywał/wykonywała w przyszłości, powinna być zgodna z możliwościami, potrzebami, dążeniami.

Możesz poznać interesujący cię zawód, pytając osoby wykonujące daną pracę, na czym rzeczywiście polegają czynności zawodowe, jakie trzeba mieć kwalifikacje, jakie są przeciwskazania zdrowotne do wykonywania tego zawodu. Możesz również poznać dany zawód dzięki pracy wolontaryjnej, wakacyjnej lub przez udział w warsztatach tematycznych. Warto też szukać informacji w prasie i u doradcy zawodowego.

Rzutki - Symbolika „celnego trafienia”, czyli dobrego wyboru zawodu

pixabay, Rzutki - Symbolika „celnego trafienia”, czyli dobrego wyboru zawodu, licencja: CC 0

Podstawowym warunkiem dobrego zaplanowania kariery zawodowej jest poznanie samego siebie. Poznanie siebie w aspekcie wyboru zawodu to analiza własnych zainteresowań, uzdolnień, temperamentu, cech charakteru oraz stanu zdrowia.

Dokonując wyboru zawodu, należy wziąć pod uwagę swoje trwałe i najsilniejsze zainteresowania. Trwałe zainteresowania to takie, które nie ulegają zmianom mimo upływu lat. Co świadczy o zainteresowaniach?

Oto pytania, które pomogą ci w ocenie własnych zainteresowań:

Jak spędzasz wolny czas?

Jaki rodzaj książek lub czasopism najczęściej czytasz?

Jakie programy telewizyjne oglądasz?

Na jakie dodatkowe zajęcia uczęszczasz?

Z jakiej dziedziny poszukujesz informacji (np. wypytujesz o nie fachowców)?

Co naprawdę cię pasjonuje?

Zdolności

Kolejnym krokiem przy wyborze zawodu jest analiza własnych zdolności. Zdolności są naturalną i wyuczoną umiejętnością wykonywania lepiej od innych pewnych czynności, zdobywania wiedzy. To zdolności decydują o niejednakowych rezultatach uczenia się i działania, przy jednakowej motywacji i przygotowaniu w porównywalnych warunkach.

Poziom zdolności zależy od wielu czynników:

- wrodzonych,

- wychowania (czy rodzina, środowisko wychowawcze sprzyja rozwojowi zdolności), - własnej aktywności (pracowitość, wytrwałość, praca nad sobą).

Do zdolności ogólnych zalicza się, m.in.:

inteligencję

spostrzegawczość

wyobraźnię

Do zdolności specjalnych należą, np.:

matematyczne

językowe

literackie

interpersonalne

plastyczne

muzyczne

sportowe

Ważne!

Zastanów się:

Które czynności wykonujesz szybko, dokładnie i poprawnie?

W jakich dziedzinach zdobywasz nagrody i wyróżnienia?

Z jakich przedmiotów w szkole z łatwością bez dużego nakładu pracy uzyskujesz najlepsze oceny?

Ćwiczenie 2

1. Zastanów się, jakie posiadasz zdolności.

2. Wymień trzy uzdolnienia, które uważasz za najważniejsze, i podaj, w jakich zawodach mogą one być przydatne.

Temperament

Warto także zastanowić się nad własnym temperamentem. O ile zainteresowania mogą być zmienne, o tyle cechy temperamentu są dość trwałe.

Temperament - to charakterystyczna dla danej osoby i uwarunkowana biologicznie siła i szybkość reagowania. To nasze wewnętrzne życie emocjonalne, zmienność oraz ekspresja ruchów, gestów, mimiki. Temperament przejawia się nie tylko w emocjach, lecz też w innych procesach psychicznych, np. spostrzeganiu, myśleniu.

Podstawowymi cechami temperamentu są: siła, ruchliwość i równowaga.

Temperament może być wskazany przy zawodach wymagających wysiłku fizycznego i psychicznego, np. mechanik, budowlaniec, lekarz.

Przy małej sile temperamentu właściwszy może być zawód umożliwiający indywidualny rytm pracy oraz niewymagający wysiłku fizycznego i psychicznego.

Jeżeli lubisz spokój, ciszę, jesteś cierpliwy i staranny, to zastanów się nad wyborem zawodu, który nie wymaga częstych kontaktów z ludźmi, np. ekonomista, laborant, zegarmistrz.

Jeżeli natomiast jesteś osobą ruchliwą, lubisz zmiany i towarzystwo ludzi, wybierz zawód na przykład nauczyciela, dziennikarza, policjanta, fryzjera.

Jeżeli charakteryzujesz się dużą równowagą, możesz wybrać zawód wymagający dużej odpowiedzialności i częstych kontaktów z ludźmi, np. lekarz, pielęgniarka, sprzedawca.

Wybieramy przyszłą szkołę

Określiłeś/określiłaś już cel, jaki chcesz osiągnąć, tzn. zdobycie wybranego zawodu.

Czas się zastanowić, jak ten cel osiągnąć. A zatem:

a) Zbierz informacje o szkołach, kursach - potrzebne informacje możesz znaleźć, m.in. w: informatorach, lokalnej prasie, poradni psychologiczno-pedagogicznej, urzędzie pracy, internecie.

b) Ustal istniejące możliwości - poszukując informacji o szkołach, kursach, odkryjesz różne drogi dojścia do wybranego zawodu. Wybierz te, które wydają ci się interesujące.

c) Dokonaj obiektywnej analizy faktów - przeanalizuj informacje o interesujących cię szkołach lub kursach (kryteria przyjęć, możliwości zdobycia dodatkowych umiejętności, języki obce, dojazd, koszty).

d) Podejmij decyzję - wybierz tę szkołę, która wydaje ci się najlepsza.

e) Działaj:

- przygotuj się do egzaminów,

- skompletuj i wypełnij dokumenty,

- złóż podanie i dokumenty do wybranej szkoły.

Podsumowanie

Decyzja dotycząca wyboru zawodu jest jedną z ważniejszych w życiu człowieka. Jak podjąć ją świadomie i później nie żałować wyboru? Najważniejsze jest, aby wybrać zgodnie z tym, co nas interesuje i w czym się dobrze czujemy, ponieważ w dzisiejszych czasach praca to nie tylko sposób, w jaki zdobywamy środki na utrzymanie, ale też możliwość osobistego rozwoju i samorealizacji.

Celnie zostało to wyrażone przez chińskiego filozofa Konfucjusza: „Wybierz zawód, który kochasz – a już do końca życia nie będziesz musiał pracować”.

Konfucjusz, pomnik

pixabay, Konfucjusz, pomnik, licencja: CC 0

Konfucjusz – chiński filozof, urodził się w 551 r. p.n.e., zmarł w 479 r. p.n.e. Nie pozostawił pism, jego nauczanie zebrano w księdze Dialogi konfucjańskie. Głównym tematem rozważań były: codzienne życie ludzi i stabilność społeczeństwa.

Ćwiczenie 3

Zastanów się, jakie zawody są najbliższe twoim zainteresowaniom i zdolnościom.

Ćwiczenie 4

Wyjaśnij, co oznaczają powiedzenia: „budować karierę zawodową” oraz „piąć się po szczeblach kariery zawodowej”. Podaj przykłady.

Ćwiczenie 5

Jakie są podstawowe wymagania pracodawców?

W ZAKRESIE WIEDZY

W ZAKRESIE ZACHOWANIA

W ZAKRESIE OSOBOWOŚCI

W ZAKRESIE DYSCYPLINY PRACY

Przenieś element.gotowość do dokształcania się zgodnego z potrzebami firmy

Przenieś element.wysokie kompetencje interpersonalne i brak konfliktowości

Przenieś element.gruntowna wiedza zawodowa

Przenieś element.dobre rozumienie instrukcji, poleceń, procedur

Przenieś element.umiejętność dostrzegania problemów „tu i teraz” oraz ich szybkiego i skutecznego rozwiązywania

Przenieś element.znajomość języków obcych

Przenieś element.dyspozycyjność, mobilność, elastyczność

Przenieś element.odpowiedzialność, rzetelność, terminowość

Przenieś element.szeroka wiedza ogólna

Przenieś element.umiejętność dostrzegania problemów w perspektywie przyszłości organizacji oraz ich kreatywnego rozwiązywania

Przenieś element.umiejętności w zakresie mentoringu i coachingu

Przenieś element.umiejętność pracy w grupie

Przenieś element.gotowość do poświęceń na rzecz firmy i zachowania lojalności

Przenieś element.prawo jazdy

Przenieś element.szerokie kompetencje dodatkowe umożliwiające rotację na stanowiskach pracy

Przenieś element.znajomość obsługi komputera i ewentualnie nowoczesnego sprzętu biurowego

Przenieś element.umiejętności organizatorskie

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Wpisz nazwy zawodów – na podstawie Klasyfikacji Zawodów i Specjalności.

1.

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 1 z 8

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 2 z 8

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 3 z 8

Fragment hasła

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 4 z 8

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 5 z 8

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 6 z 8

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 7 z 8

Pytanie Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.Znak 8 z 8

2.

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 1 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 2 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 3 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 4 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 5 z 14

Fragment hasła

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 6 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 7 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 8 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 9 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 10 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 11 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 12 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 13 z 14

Pytanie Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.Znak 14 z 14

3.

Pytanie Uprawia zawodowo sztukę aktorską, grając role w przedstawieniach teatralnych (teatr dramatyczny, lalek, pantomima), estradowych, w filmie, radiu i telewizji.Znak 1 z 5

Pytanie Uprawia zawodowo sztukę aktorską, grając role w przedstawieniach teatralnych (teatr dramatyczny, lalek, pantomima), estradowych, w filmie, radiu i telewizji.Znak 2 z 5

Pytanie Uprawia zawodowo sztukę aktorską, grając role w przedstawieniach teatralnych (teatr dramatyczny, lalek, pantomima), estradowych, w filmie, radiu i telewizji.Znak 3 z 5

Pytanie Uprawia zawodowo sztukę aktorską, grając role w przedstawieniach teatralnych (teatr dramatyczny, lalek, pantomima), estradowych, w filmie, radiu i telewizji.Znak 4 z 5

Pytanie Uprawia zawodowo sztukę aktorską, grając role w przedstawieniach teatralnych (teatr dramatyczny, lalek, pantomima), estradowych, w filmie, radiu i telewizji.Znak 5 z 5

Fragment hasła

4.

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 1 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 2 z 10

Fragment hasła

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 3 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 4 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 5 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 6 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 7 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 8 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 9 z 10

Pytanie Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.Znak 10 z 10

5.

Pytanie Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.Znak 1 z 6

Fragment hasła

Pytanie Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.Znak 2 z 6

Pytanie Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.Znak 3 z 6

Pytanie Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.Znak 4 z 6

Pytanie Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.Znak 5 z 6

Pytanie Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.Znak 6 z 6

6.

Pytanie ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.Znak 1 z 6

Pytanie ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.Znak 2 z 6

Pytanie ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.Znak 3 z 6

Pytanie ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.Znak 4 z 6

Fragment hasła

Pytanie ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.Znak 5 z 6

Pytanie ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.Znak 6 z 6

7.

Pytanie Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).Znak 1 z 6

Pytanie Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).Znak 2 z 6

Pytanie Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).Znak 3 z 6

Pytanie Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).Znak 4 z 6

Pytanie Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).Znak 5 z 6

Pytanie Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).Znak 6 z 6

Fragment hasła

8.

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 1 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 2 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 3 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 4 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 5 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 6 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 7 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 8 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 9 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 10 z 11

Pytanie Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.Znak 11 z 11

Fragment hasła

9.

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 1 z 9

Fragment hasła

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 2 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 3 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 4 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 5 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 6 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 7 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 8 z 9

Pytanie Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.Znak 9 z 9

10.

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 1 z 8

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 2 z 8

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 3 z 8

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 4 z 8

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 5 z 8

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 6 z 8

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 7 z 8

Fragment hasła

Pytanie Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.Znak 8 z 8

11.

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 1 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 2 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 3 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 4 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 5 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 6 z 9

Fragment hasła

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 7 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 8 z 9

Pytanie Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.Znak 9 z 9

12.

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 1 z 8

Fragment hasła

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 2 z 8

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 3 z 8

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 4 z 8

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 5 z 8

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 6 z 8

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 7 z 8

Pytanie Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.Znak 8 z 8

13.

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 1 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 2 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 3 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 4 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 5 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 6 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 7 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 8 z 10

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 9 z 10

Fragment hasła

Pytanie Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.Znak 10 z 10

14.

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 1 z 7

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 2 z 7

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 3 z 7

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 4 z 7

Fragment hasła

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 5 z 7

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 6 z 7

Pytanie Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.Znak 7 z 7

15.

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 1 z 8

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 2 z 8

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 3 z 8

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 4 z 8

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 5 z 8

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 6 z 8

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 7 z 8

Fragment hasła

Pytanie Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.Znak 8 z 8

1. 1.  Planuje i wykonuje prace związane z uprawą drzew i krzewów owocowych oraz roślin jagodowych w celu uzyskania owoców na sprzedaż.

2. 2.  Podejmuje działania profilaktyczne dla zapobiegania, leczenia lub zmniejszenia objawów zarówno chorób somatycznych, jak i psychicznych. Stosuje leczenie czynnościowe i fizykalne. Klasyfikuje pacjentów do leczenia fizjoterapeutycznego.

3. 3.  Uprawia zawodowo sztukę aktorską, grając role w przedstawieniach teatralnych (teatr dramatyczny, lalek, pantomima), estradowych, w filmie, radiu i telewizji.

4. 4.  Wykonuje czynności związane z przygotowaniem, przechowywaniem i dystrybucją produktów leczniczych i wyrobów medycznych; kontroluje poprawność recept lekarskich; prowadzi dokumentację obrotu lekami; udziela informacji o lekach; organizuje pracę w aptece oraz podejmuje działania na rzecz promocji zdrowia i zapobiegania następstwom nieprawidłowego stosowania leków.

5. 5.  Pokrywa i naprawia dachy różnymi materiałami dekarskimi.

6. 6.  ........ pokładowy - prowadzi obsługę nawigacyjną i eksploatacyjną statku; przygotowuje i nadzoruje prace przeładunkowe; organizuje i nadzoruje pracę podległej mu załogi zgodnie z wymogami przepisów międzynarodowych, krajowych, instrukcji armatora i dobrej praktyki morskiej.

7. 7.  Prowadzi i rozstrzyga sprawy sądowe, wymierza sprawiedliwość bezstronnie według swego sumienia (przekonania) i zgodnie z przepisami prawa (z reguły z udziałem ławników albo sędziów zawodowych).

8. 8.  Zajmuje się przygotowywaniem i prezentowaniem materiałów w środkach masowego przekazu.

9. 9.  Opracowuje programy funkcjonalno-przestrzenne i projekty planów budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów budowlanych lub ich części wraz z przyległym terenem; pełni kontrolę nad realizacją projektowanych obiektów w ramach nadzoru autorskiego i budowlanego.

10. 10.  Odpowiada za prowadzenie operacji finansowych zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości; zajmuje się księgowaniem dokumentów oraz sprawdzaniem poprawności rachunkowej przygotowywanych deklaracji podatkowych i sprawozdań.

11. 11.  Prowadzi badania i opracowuje analizy dotyczące teorii polityki, systemów politycznych, historii polityki i myśli politycznej, stosunków międzynarodowych, instytucji i organizacji politycznych, postaw i zachowań społecznych w odniesieniu do decyzji politycznych i instytucji władzy; na różne sposoby udostępnia uzyskaną wiedzę, która może stanowić podstawę do podejmowania decyzji i działań w sferze polityki wewnętrznej i zagranicznej.

12. 12.  Wykonuje dzieła muzyczne, kierując zespołem muzyków instrumentalistów, wokalistów, tancerzy; posługuje się konwencjonalną techniką gestów w celu przekazania koncepcji interpretacyjnej wykonywanej kompozycji.

13. 13.  Przygotowuje prognozy pogody; prowadzi badania, opracowuje i doskonali modele teoretyczne i metody pomiarów, odnoszące się do składu, struktury i dynamiki atmosfery, w powiązaniu z oddziaływaniem podłoża, a szczególnie hydrosfery i szeroko rozumianego środowiska naturalnego człowieka.

14. 14.  Wykonuje samodzielnie w punktach usługowych lub wzorcowniach modelowych prace polegające na konstruowaniu i szyciu odzieży.

15. 15.  Opracowuje oraz przygotowuje rozmaite diety dla ludzi zdrowych i chorych; prowadzi działalność oświatową w zakresie prawidłowego żywienia.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Literatura

A. Filipczyk, A. Soliwoda,Poradnik dla osób wybierających zawódOtwiera się w nowym oknie

K. Druczak, J. Minta, Poradnictwo zawodowe w gimnazjum. Poradnik dla nauczycieli przedmiotu, KOWEZiU, Warszawa 2013Otwiera się w nowym oknie

Polecane linki

Klasyfikacja zawodów i specjalnościOtwiera się w nowym oknie

Zadanie: projekt edukacyjny

1. Pracując w grupach, poszukajcie informacji na temat bezrobocia w:

- waszej miejscowości,

- waszym województwie,

- Polsce,

- Europie.

2. Czy w ostatnich miesiącach bezrobocie rosło, czy malało? Co jest przyczyną tego bezrobocia? Zastanówcie się też, jakie zawody warto wykonywać obecnie, a jakie w przyszłości.

3. Zasady realizacji:

- praca grupowa,

- czas trwania: 4-5 tygodni,

- forma dowolna.

Zrozumieć rynek pracy

Employment office, 1916

Employment office, 1916, negatyw na szkle, Seattle Municipal Archives Photograph Collection, licencja: CC BY 4.0[online], dostępny w internecie: http://clerk.seattle.gov/~o_images/94_020/1130.TIF [dostęp 13.11.2015 r.]

Zapoznaj się z zamieszczonym materiałem źródłowym.

zadanie interaktywne

Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Raportu opracowanego dla Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce (http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb82/eb82_pl_pl_nat.pdf), licencja: CC BY-SA 3.0

Ćwiczenie 1

Rozstrzygnij, czy podane twierdzenie jest prawdziwe. Zbuduj dwa argumenty.

- Polacy w zdecydowanej większości uważają, że funkcjonowanie Unii Europejskiej sprzyja rozwojowi społeczno-gospodarczemu zintegrowanej Europy.

współczesne biuro

pixabay, współczesne biuro, licencja: CC 0

Co potrafię?

- wyjaśnić, czym w ekonomii jest rynek;

- przeanalizować prawa popytu i podaży;

- scharakteryzować politykę makroekonomiczną;

- wymienić mierniki makroekonomiczne.

Nauczysz się

- opisywać zasady funkcjonowania rynku pracy;

- jaki sens ma praca zarobkowa;

- omawiać problem pracy niewolniczej;

- definiować pojęcie „wynagrodzenie” („płaca”);

- definiować termin „bezrobocie”;

- rozróżniać bezrobocie od bierności na rynku pracy (bezrobotni nie są definiowani jako bierni zawodowo).

Czym jest rynek pracy?

Wiemy już, czym jest rynek w procesie gospodarczym. Wiemy też, że pojęcie rynku jest bardzo szerokie, ponieważ obejmuje różne transakcje kupna i sprzedaży. Gdyby wziąć pod uwagę kryterium przedmiotu transakcji, to obok rynku towarowego, pieniężnego i kapitałowego, wyróżnilibyśmy rynek pracy. Nie ulega przy tym wątpliwości, że jest to rynek specyficzny. Wykształcenie się rynku pracy było konsekwencją traktowania pracy człowieka jako towaru. Ten towar wyróżnia się jednak spośród innych swoimi właściwościami. Jak żaden inny towar charakteryzuje się „własną wolą” i możliwością podejmowania decyzji. To, co jest przedmiotem wymiany na rynku pracy (czyli praca), może szukać nabywcy (pracodawcy) w takim samym stopniu, w jakim nabywca szuka produktu.

Podstawowymi składnikami rynku pracy są zatem:

- podaż pracy (zasoby pracy), którą tworzą osoby zdolne do pracy i wyrażające chęć jej podjęcia,

- popyt na pracę, czyli zapotrzebowanie na pracę; to zapotrzebowanie można ujmować zarówno pod względem ilościowym (ilu pracowników potrzeba), jak i jakościowym (jacy pracownicy są potrzebni), co przejawia się w określonej konfiguracji oferowanych na rynku miejsc pracy.

Relacje występujące między podażą a popytem na zasoby pracy określane są przez ich wartość, która w przypadku rynku pracy przybiera formę płacy.

Zasoby pracy, zarówno w skali organizacji gospodarczej, jak i gospodarki narodowej oraz światowej, są bardzo cenne. Ich możliwie pełne i efektywne wykorzystanie – to podstawa rozwoju nie tylko gospodarczego, lecz i cywilizacyjnego.

Uczestnicy rynku pracy

Skoro na rynku znajdują się dwie strony: popytu i podaży, to znaczy, że na rynku pracy musimy także określić podmioty tych stron. Nie jest to trudne: popyt na rynku pracy stanowi pracodawca, który poszukuje kogoś, kto będzie świadczył pracę. Natomiast podaż pracy to pracownik, który tę pracę oferuje.

Równowaga między tymi stronami na rynku występuje bardzo rzadko. Rynek pracy także podlega zmianom gospodarczym. Raz mamy do czynienia z tzw. rynkiem pracodawcy (wówczas podaż przewyższa popyt i mamy do czynienia z występowaniem zjawiska bezrobocia - nierównowaga podażowa). Innym razem jest to rynek pracownika (w tej sytuacji popyt jest większy od podaży i występuje niedobór pracowników, np. w niektórych branżach lub zawodach; nazywa się to nierównowagą popytową). Występuje też nierównowaga z niewielką liczbą osób pozostających bez zatrudnienia, ale chętnych do wykonywania pracy. W ekonomii takie bezrobocie nazywamy bezrobociem naturalnym.

Definicja: Pracujący

Zgodnie z definicją GUS za pracującą uznaje się każdą osobę w wieku 15 lat i więcej, która w badanym tygodniu:

- przynajmniej przez godzinę wykonywała pracę przynoszącą zarobek lub dochód jako pracownik najemny, pracujący na własny rachunek lub pomagający członek rodziny,

- miała pracę, ale jej nie wykonywała:

a) z powodu choroby, urlopu macierzyńskiego lub wypoczynkowego,

b) z innych powodów, przy czym długość przerwy w pracy wynosiła:

- do 3 miesięcy,

- powyżej 3 miesięcy, ale osoba ta była pracownikiem najemnym i w tym czasie otrzymywała co najmniej 50% dotychczasowego wynagrodzenia.

Definicja: Pracownik

Według kodeksu pracy pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, wyboru, powołania, mianowania bądź spółdzielczej umowy o pracę. Pracownikiem nie jest też osoba fizyczna, która wykonuje usługi na rzecz innej osoby na podstawie umowy-zlecenia czy innych umów zbliżonych do umowy-zlecenia, takich jak: umowy o zarządzanie, umowy o świadczenie usług, kontraktu menedżerskiego itp.

Definicja: Pracodawca

Zgodnie z art. 3 Kodeksu pracy pracodawcą jest podmiot reprezentujący stronę podaży na rynku pracy. To osoba fizyczna lub osoba prawna, ake także jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, która spełniając wymogi prawne i społeczne, zatrudnia pracowników.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat. Pracownikiem może być również osoba młodociana, czyli osoba która ukończyła 16 lat, a nie przekroczyła 18 lat. Osoba, która nie ukończyła 16 lat, nie może zostać zatrudniona. Osoba młodociana może być zatrudniona w celu przygotowania zawodowego na podstawie szczególnej umowy o pracę, mającej na celu przygotowanie zawodowe dla młodocianego pracownika. Pracownik taki może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę przy wykonywaniu prac lekkich. Artykuł 304 Kodeksu pracy określa zdolność bycia pracownikiem dla osób, które nie ukończyły 16. roku życia. Osoby takie mogą wykonywać pracę lub inne zajęcie zarobkowe wyłącznie na rzecz podmiotu prowadzącego działalność kulturalną, artystyczną lub na rzecz opiekuna takiej osoby. Praca taka wymaga również zezwolenia właściwego inspektora pracy. Przepis ten jednak nie określa minimalnego wieku, który uniemożliwia danej osobie podjęcie pracy bądź innego zajęcia zarobkowego.

Wynagrodzenie

Istotnym elementem rynku pracy jest cena pracy, czyli wynagrodzenie za wykonywaną pracę. Inaczej nazywana jest pensją, płacą, wypłatą, zarobkami. Można przyjąć, że jest to świadczenie, jakie pracodawca zobowiązany jest wypłacać pracownikowi okresowo w zamian za wykonaną przez niego pracę, odpowiednio do rodzaju tej pracy, ilości oraz jakości.

Wynagrodzenia jest pojęciem rozumianym bardzo szeroko. Jest to więc zarówno wynagrodzenie zasadnicze, jak i dodatkowe składniki wynagrodzenia, np. premie, nagrody, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, wynagrodzenie urlopowe, a także różnego rodzaju świadczenia i należności ze stosunku pracy, takie jak odprawa emerytalno-rentowa, nagroda jubileuszowa, ekwiwalenty pieniężne, odszkodowania itp.

Przepisy traktujące o wynagrodzeniu (Kodeks pracy) wymieniają dwa rodzaje składników wynagrodzenia:

- składniki obligatoryjne, tzn. stawki wynagrodzenia zasadniczego za pracę określonego rodzaju lub na określonym stanowisku,

- składniki fakultatywne, tzn. dodatkowe składniki, które zostały przyznane pracownikowi na mocy przepisów płacowych obowiązujących u danego pracodawcy.

Z punktu widzenia pracodawcy to wszystko stanowi koszt zatrudnienia.

Definicja: Premia

Składnik wynagrodzenia bieżącego przyznawany pracownikowi jako uzupełnienie płacy zasadniczej, a uzależniony od spełnienia określonych kryteriów. Zasady premiowania w firmie powinny być precyzyjnie określone w stosownym regulaminie. Premie jednorazowe przyznawane na konkretne dokonania pracownika nazwane są bonusami. Istnieje wiele rodzajów premii, np. za:

- ilościowy wzrost wykonywanych zadań,

- poprawę jakości,

- obniżenie kosztów działalności,

- oszczędność surowców, energii i innych środków,

- terminowe lub przedterminowe wykonanie zadań.

Źródło: www/mfiles.plOtwiera się w nowym oknie

Brutto i netto

Mówiąc o składnikach płacy, należy wyjaśnić, czym jest wynagrodzenie brutto i netto oraz wynagrodzenie nominalne i realne.

Wynagrodzenie brutto to kwota wynagrodzenia, od której pracodawca potrąca należne świadczenia publicznoprawne, takie jak składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz zaliczkę na podatek dochodowy od osób fizycznych.

Płaca netto, czyli inaczej „wynagrodzenie na rękę”, jest tym, co pozostaje po odliczeniu danin publicznoprawnych.

Należy zauważyć, że pojęcie wynagrodzenia brutto lub netto w ogóle nie występuje w przepisach prawa pracy i ma znaczenie potoczne. Przepisy prawne posługują się tylko pojęciem wynagrodzenia za pracę. Dlatego zawartą w umowie o pracę informację o wynagrodzeniu bez dodatkowego określenia słownego, trzeba rozumieć jako wynagrodzenie „brutto”.

Wartość nominalna wynagrodzenia nie uwzględnia zjawiska inflacji. Podając zatem wartość realną, bierzemy pod uwagę, że w gospodarce występuje wzrost cen. Tym samym zawieramy w niej tzw. siłę nabywczą.

Prosty przykład obrazujący ten proces:

”W 2012 r. przeciętne wynagrodzenia w przedsiębiorstwach wzrosły o 3,4 proc., ale w tym czasie żywność podrożała o 4,3 proc. W rezultacie za przeciętną pensją można było kupić mniej artykułów (...) niż w poprzednich latach. (...) W 2012 r. za przeciętne wynagrodzenie można było kupić 1657 bochenków chleba, a w roku 2009 – 1769. W ciągu czterech lat nasza siła nabywcza zmniejszyła się o 112 bochenków” .

Przeciętne wynagrodzenie w I kw. 2013 roku

GUS, Przeciętne wynagrodzenie w I kw. 2013 roku,

Warto podkreślić, że to, ile zarabiamy, zależy od wielu czynników – np. regionu (kraju, w którym pracujemy) czy wykształcenia.

Wynagrodzenia całkowite brutto osób z różnym wykształceniem w Polsce w 2013 r. (w PLN)

Poziom wykształcenia

Próba

25% osób zarabia poniżej

<Mediana

25% osób zarabia powyżej

Podstawowe i gimnazjalne

597

1800

2417

3400

Średnie

25907

2200

3000

4300

Niepełne wyższe

3572

2800

4000

6500

Wyższe zawodowe (licencjackie/inżynierskie)

15034

2650

3800

6000

Wyższe magisterskie

63074

3252

4950

8000

Źródło: Ogólnopolskie Badanie Wynagrodzeń przeprowadzone przez Sedlak & Sedlak w 2013 roku.

Płaca minimalna

Specyficznym rodzajem wynagrodzenia jest płaca minimalna. Jest to jednolita na terenie całego kraju kwota, poniżej której nie można opłacać pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu. To swoista „cena minimalna” na rynku.

W Polsce minimalne wynagrodzenie ustalane jest corocznie na podstawie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Zgodnie z ustawą jest negocjowane w tzw. Komisji Trójstronnej i przyjmowane przez rząd. Po raz pierwszy ustalono je na 2003 r. i wynosiło wówczas 800 zł (brutto). Od 1 stycznia 2014 r. jest to 1680 zł, w 2015 r. – 1750 zł.

Według danych Europejskiego Urzędu Statystycznego (European Statistical Office, Eurostat) w styczniu 2013 r. dwadzieścia krajów z Unii Europejskiej (UE) dysponowało regulacjami płacy minimalnej. Były to: Belgia, Bułgaria, Czechy, Estonia, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Francja, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Węgry, Malta, Holandia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Słowacja i Wielka Brytania.

Płaca minimalna wzbudza liczne kontrowersje.

Jej zwolennicy podkreślają znaczenie takiej płacy dla zwalczania ubóstwa i uważają, że im jest wyższa w stosunku do poziomu średniego wynagrodzenia, tym lepsza sytuacja pracowników.

Przeciwnicy akcentują zaś, że płace nie powinny być „narzucane” czy ustalane urzędowo, ale swobodnie kształtowane przez rynek. Istnienie takiego wynagrodzenia - ich zdaniem - powoduje wzrost kosztów pracy, a tracą na tym zwłaszcza ludzie młodzi. Skutkiem wzrostu poziomu płacy minimalnej jest także wzrost bezrobocia.

O znaczeniu pracy w XXI wieku

Funkcjonowanie rynku pracy jest istotnym warunkiem i czynnikiem rozwoju gospodarki. Rynek pracy powinien także realizować cele społeczne, tj. prawo człowieka do pracy.

Zgodnie z postanowieniami Powszechnej deklaracji praw człowieka, przyjętej przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1948 r. oraz Konwencji nr 122 dotyczącej polityki zatrudnienia Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) z 1964 r., człowiek ma prawo do swobodnego wyboru rodzaju i miejsca pracy, wykonywanej w warunkach bezpiecznych, sprzyjających wysokiej wydajności, wynagradzanej w sposób zapewniający egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej.

Przyjęta natomiast przez MOP w 1998 r. Deklaracja dotycząca fundamentalnych zasad i praw w pracy określa cztery najważniejsze obszary praw pracowniczych:

- wolność zrzeszania się i skutecznego uznania prawa do rokowań zbiorowych;

- eliminacja wszystkich form pracy przymusowej lub obowiązkowej;

- skuteczna likwidacja pracy dzieci;

- likwidacja dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia i wykonywania zawodu.

Czym jest praca dla współczesnego człowieka?

Praca to działalność człowieka zmierzająca do wytworzenia dóbr i usług, a więc jest to czynność celowa, która ma zapewnić człowiekowi warunki egzystencji i rozwoju. Dzięki pracy wytwarzane są produkty i usługi, które służą zaspokojeniu potrzeb ludzkich. Bez wątpienia zmiana charakteru gospodarki (z przemysłowej na usługową) powoduje, że ulega zmianie także praca, która jest traktowana w ekonomii za jeden z czynników produkcji.

Praca jest także źródłem tworzenia się nowych więzi między ludźmi – więzi współpracy. Powstają nowe relacje, tworzy się nowa społeczność, nowa wspólnota – zakład pracy (przedsiębiorstwo). Dlatego miejsca pracy nie można traktować jedynie w kategoriach ekonomicznych.

Praca dla człowieka jest jednym z najważniejszych elementów w jego życiu, wartością (widać to także z różnych badań ankietowych), ponieważ dzięki niej może funkcjonować w określonym społeczeństwie, może nawiązywać nowe kontakty, a także może zaplanować realizację celów przyszłościowych.

Praca odgrywa istotną rolę w życiu człowieka, ale i społeczeństw. Według badań opinii społecznej to niekwestionowana wartość.

Praca spełnia trzy podstawowe funkcje: ekonomiczną, dochodową i społeczną. Funkcja ekonomiczna - praca jest czynnikiem tworzenia produktu krajowego. Praca tworzy nowe wartości, umożliwia wzrost produkcji dóbr i usług, przyczynia się do wzrostu dobrobytu społecznego. Jest najaktywniejszym czynnikiem procesu gospodarczego, ponieważ to ludzie uruchamiają maszyny, środki transportu czy środki finansowe. Wydajność, sprawność i efekty pracy zależą od wielu czynników:

- wiedzy, umiejętności, talentów ludzi (to tzw. kapitał ludzki),

- motywacji do pracy wydajnej i innowacji,

- materialnych warunków pracy i poziomu technicznego maszyn, urządzeń, środków transportu i łączności.

Funkcja dochodowa - jest środkiem uzyskiwania przychodów. Ludzie pracują głównie dlatego, aby uzyskiwać fundusze niezbędne do życia. Dochód z pracy jest najważniejszą i najbardziej pożądaną formą dochodu.

Funkcja społeczna - jest środkiem zaspokojenia aspiracji zawodowych i społecznych. Ludzie spędzają w środowisku pracy znaczną część swojego życia. Pracownicy oczekują, aby pracodawcy traktowali ich jako partnerów w procesie pracy i działalności gospodarczej.

Niegodne praktyki w sferze pracy

Jest rzeczą oczywistą, że każda praca może być oceniana różnie. Ten sam rodzaj pracy może być dla jednego dobry, dla drugiego niedobry, dawać radość lub być powodem udręki, cieszyć użytecznością lub stanowić marnotrawstwo czasu, być godziwie wynagradzanym lub nie dawać szans na dotrwanie do pierwszego. Również w nauce przy opisie natury pracy podkreśla się tę dwoistość kryteriów ocen. Ważne jest by w przypadkach, gdy mamy do czynienia z warunkami powodującymi negatywne oceny stosunków pracy, podejmowane były działania umożliwiające ich zmianę na warunki zasługujące na oceny pozytywne.

Jest to istotne przede wszystkim dlatego, że tylko praca, którą można określić jako godną pracę (ang. decent work), przynosi zadowolenie i prowadzi do samorozwoju, a także do rozwoju przedsiębiorstwa. Termin został stworzony i rozpowszechniony w prawie międzynarodowym przez Międzynarodową Organizację Pracy (1999 r.). Został przyjęty także do prawa europejskiego.

Określenie godna praca opiera się na założeniach, że praca jest źródłem godności osobistej, stabilności rodziny i spokoju w społeczeństwie. Działa na rzecz dobra społeczeństwa i umacniania demokracji. Przyczynia się do wzrostu gospodarczego, który rozszerza możliwości tworzenia miejsc pracy i rozwoju przedsiębiorczości.

Nie zawsze jednak można uznać pracę za godną. Mamy czasem do czynienia na przykład z pracą przymusową lub niewolniczą.

Definicja pracy przymusowej zawarta jest w Konwencji MOP nr 29 dotyczącej pracy przymusowej lub obowiązkowej z 1930 r. Wyrażenie „praca przymusowa lub obowiązkowa” oznacza: „wszelką pracę lub usługi wymagane od jakiejś osoby pod groźbą jakiejkolwiek kary i do których dana osoba nie zgłosiła się dobrowolnie”.

Raport MOP - opublikowany w 2014 r. - ukazuje, jak praca przymusowa rozwija się w sprzyjających jej warunkach ubóstwa i bezbronności, niskiego poziomu edukacji i analfabetyzmu czy migracji. Liczba ofiar pracy przymusowej na świecie szacowana jest na 20,9 mln, z czego 14,2 mln to ofiary wyzysku pracy, 4,5 mln wykorzystania seksualnego, a 2,2 mln pracy wymuszanej przez państwo. Najwięcej przypada na region Azji i Pacyfiku (11,7 mln). W krajach rozwiniętych i UE liczbę ofiar szacuje się na 1,5 mln. Podstawową przesłanką powodującą, że ludzie stają się ofiarami pracy przymusowej jest ich sytuacja ekonomiczna.

Natomiast pracę niewolniczą i niewolnictwo należy rozumieć jako „stan czy położenie jednostki, względem której stosowane jest postępowanie w całości lub części wynikające z prawa własności” (Konwencja Ligi Narodów w sprawie niewolnictwa z 1926 r.). To prawne sformułowanie oznacza, że jakiś człowiek lub grupa ludzi stanowi przedmiot, który może być swobodnie nabywany lub sprzedawany. Formalnie niewolnictwo jest współcześnie zakazane we wszystkich krajach świata, jednak faktycznie cały czas istnieje, choć najczęściej przybiera formę pracy przymusowej (np. chińskie lub birmańskie obozy pracy, dzieci jako tania siła robocza).

Przenośnie termin „praca niewolnicza” używany jest w odniesieniu do ciężkiej lub źle płatnej pracy, często jedynej dostępnej.

Niewolnicza praca dzieci

Krish Dulal, Niewolnicza praca dzieci, licencja: CC BY-SA 3.0

Bezrobocie

Bezrobocie jest stanem przeciwstawnym pracy jako działalności zarobkowej. To zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych do pracy i pragnących ją podjąć nie znajduje zatrudnienia.

Zjawisko bezrobocia w Polsce mierzy się w dwojaki sposób:

- jako ogólną liczbę osób zarejestrowanych w instytucjach powołanych do obsługi bezrobotnych (tzw. bezrobocie rejestrowane),

- jako oszacowaną na podstawie badań sondażowych liczbę osób, które w tygodniu poprzedzającym badanie nie były zatrudnione, aktywnie poszukiwały pracy i były gotowe ją podjąć. W tym wypadku w Polsce mówimy na przykład o bezrobociu wg BAEL.

Definicja: BAEL

Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) przeprowadza Główny Urząd Statystyczny (GUS) w Polsce od 1992 r.

Realizowane jest jako badanie stałe, reprezentacyjne, którego podmiotem są gospodarstwa domowe oraz osoby w wieku 15 lat i więcej, będące członkami tych gospodarstw. Prowadzone jest metodą wywiadu bezpośredniego z wykorzystaniem dwóch kwestionariuszy – jednego wspólnego dla wszystkich członków gospodarstwa domowego oraz indywidualnych kwestionariuszy skierowanych do poszczególnych osób gospodarstwa domowego, które ukończyły 15. rok życia.

Badanie opiera się na definicjach dotyczących ludności aktywnej zawodowo, pracujących i bezrobotnych zalecanych do stosowania przez MOP oraz rozporządzenia Rady Europejskiej.

BAEL stanowi źródło informacji o wielkości zasobów siły roboczej, ich strukturze według podstawowych cech demograficznych i społecznych, przestrzennego rozmieszczenia zasobów siły roboczej i statusu na rynku pracy. Jest źródłem podstawowych danych do obliczania wskaźników z zakresu rynku pracy, a także do porównań międzynarodowych.

Bierność zawodowa

Analizując rynek pracy, należy uwzględnić 3 grupy ludności według kryterium wieku:

1) grupa w wieku przedprodukcyjnym (17 lat i mniej),

2) grupa w wieku produkcyjnym (dzielona na podgrupy: do 44. roku życia w wieku produkcyjnym mobilnym i powyżej 44 lat do wieku emerytalnego – tzw. niemobilnym),

3) grupa w wieku poprodukcyjnym (czyli po osiągnięciu wieku emerytalnego – po skończeniu 67 lat).

Aby dowiedzieć się, czy mamy poprawę, czy pogorszenie się sytuacji na tym rynku, można zastosować dodatkowe kryteria. Można się zastanowić: ile osób jest aktywnych zawodowo, ile osób nie pracuje, ale także nie szuka zatrudnienia i jakie są powody takiego stanu, ile jest osób bezrobotnych, jaka jest liczba osób pracujących?

Na rynku pracy znajdują się bowiem zasoby: osób pracujących i bezrobotnych. Oba tworzą tzw. zasób osób aktywnych zawodowo (zasób siły roboczej).

Definicja: Ludność aktywna zawodowo (zasób siły roboczej)

Osoby w wieku produkcyjnym pracujące lub wyrażające chęć podjęcia pracy. W skład tej grupy wchodzą zarówno osoby pracujące zawodowo (pracodawcy, pracownicy najemni, pracujący na własny rachunek, nieodpłatnie pomagający członkowie rodzin), jak i osoby bezrobotne, aktywnie poszukujące pracy i zainteresowane jej podjęciem. Do osób aktywnych zawodowo nie zalicza się jednak uczniów odbywających naukę zawodu (np. praktyki zawodowe), gospodyń domowych, osób żyjących wyłącznie z kapitału, funkcjonariuszy i żołnierzy zawodowych jednostek budżetowych prowadzących działalność w zakresie obrony narodowej i bezpieczeństwa publicznego oraz żołnierzy służby zasadniczej.

Osoby będące w takim wieku, że mogłyby pracować, ale tej pracy z różnych powodów nie podejmują, zaliczane są do grupy osób biernych zawodowo.

Definicja: Ludność bierna zawodowo

Osoby w wieku 15 lat i więcej, które nie zostały zaklasyfikowane jako pracujące lub bezrobotne według poniższych kryteriów, tzn. osoby, które w okresie badanego tygodnia:

- nie pracowały, nie miały pracy i jej nie poszukiwały,

- nie pracowały, poszukiwały pracy, ale nie były gotowe do jej podjęcia w ciągu następnych 2 tygodni,

- nie pracowały i nie poszukiwały pracy, ponieważ miały pracę załatwioną i oczekiwały na jej rozpoczęcie w okresie:

- dłuższym niż 3 miesiące,

- do 3 miesięcy, ale nie były gotowe tej pracy podjąć.

licencja: CC 0

Bierną zawodowo jest osoba, która jest w wieku produkcyjnym, ale nie podejmuje pracy np. z powodu:

- nauki i uzupełniania kwalifikacji,

- choroby i niepełnosprawności,

- obowiązków domowych (np. opieki nad bliską osobą),

- emerytury.

Powodem bierności zawodowej może być także zniechęcenie długotrwałym poszukiwaniem pracy.

Oczywiście bycie bezrobotnym nie oznacza, że nie znajdziemy pracy. To samo dotyczy osoby biernej zawodowo – nawet ktoś, kto długotrwale poszukiwał pracy bez efektów i zaniechał dalszych poszukiwań, może natrafić na ofertę pracy właśnie skierowaną dla niego.

Podsumowanie

Rynek pracy to całokształt zagadnień związanych z kształtowaniem podaży i popytu na pracę. Obejmuje m.in. warunki, na jakich dokonuje się kontakt między pracobiorcami a pracodawcami.

Z punktu widzenia rynku pracy istotne jest, jaki jest zasób osób, które w danej chwili pracują lub mogą pracować. Należy także brać pod uwagę, jak zmieni się rynek w przyszłości – ile osób będzie dopiero na ten rynek wkraczać lub jak duża grupa odejdzie na emeryturę i zakończy aktywność zawodową. Podobnie, jak w całej gospodarce, na rynku pracy analizuje się dane bieżące, ale także prognozuje się, jak będzie wyglądała sytuacja w kolejnych miesiącach i latach.

Czynniki zmian na rynkach pracy w ostatnich latach i w perspektywie kolejnych lat to:

- niezwykle dynamiczny rozwój techniki, a zwłaszcza rewolucja w obszarze technik komunikacyjnych,

- procesy globalizacyjne,

- sytuacja demograficzna, która stanowi ogromne wyzwanie dzisiaj i w dającej się przewidzieć przyszłości („starzenie się społeczeństw”),

- nasilające się tempo zmian na rynkach światowych i lokalnych,

- ciągle rosnąca rola kapitału wiedzy,

- nowy typ pracownika, który zaznaczył swoją obecność na międzynarodowym i lokalnym rynku pracy,

- bardzo wysokie oczekiwania osiągania przez przedsiębiorstwa coraz wyższej efektywności.

Ćwiczenie 2

Znajdź w internecie informacje dotyczące sytuacji na rynku pracy w twoim regionie oraz w Polsce. Ile jest osób bezrobotnych, pracujących czy biernych zawodowo?

Ćwiczenie 3

Podaj przykłady pracy niewolniczej. Czy należy z takim zjawiskiem walczyć? Zastanów się, co sprzyja istnieniu takiego zjawiska.

Ćwiczenie 4

Opisz znaczenie pracy dla współczesnego człowieka.

Ćwiczenie 5

Rozróżnij pojęcia bezrobocia i bierności ekonomicznej.

Literatura

Mrozek M., Praca! Szukam. Zmieniam. Wybieram, ABC a Wolters Kluwer business, Warszawa 2007.

Szydlik-Leszczyńska A., Funkcjonowanie współczesnego rynku pracy. Wybrane uwarunkowania, Difin, Warszawa 2012.

Zieliński M., Rynek pracy w teoriach ekonomicznych, CeDeWu, Warszawa 2012.

Polecane linki

Główny Urząd Statystyczny, tematyka: rynek pracyOtwiera się w nowym oknie

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, dane: rynek pracyOtwiera się w nowym oknie

Projekt edukacyjny: Aktywnie poszukuję pracy

1. Cel projektu: Kształtowanie umiejętności poszukiwania informacji o możliwościach zatrudnienia oraz prezentacji siebie w kontekście poszukiwania pracy.

2. Zadanie: Współczesny rynek pracy jest dynamiczny – oznacza to, że ludzie często zmieniają miejsce zatrudnienia. Bardzo ważną umiejętnością jest więc zdolność poszukiwania informacji na temat możliwości zatrudnienia oraz gotowość do własnego rozwoju w związku z podejmowaniem pracy. Zorganizujcie się w 4 kilkuosobowe grupy. Niech każda z grup opracuje zestaw „bank pracowników” - zestaw 5 fikcyjnych postaci poszukujących pracy. Dla każdej postaci napiszcie CV. Następnie wymieńcie się „bankami pracowników” między grupami. Teraz waszym zadaniem jest znalezienie co najmniej 3 ofert pracy dla każdej postaci z otrzymanego „banku pracowników” (poszukujcie ofert z lokalnego, regionalnego i krajowego rynku pracy). Wybierzcie je tak, aby co najmniej jedna oferta wymagały jakieś formy rozwoju ze strony postaci. Napiszcie listy motywacyjne z perspektywy każdej postaci związane z aplikowaniem na każdą z ofert dla niej wybranych.

3. Realizacja:

- praca w grupach,

- czas trwania: 4 tygodnie,

- prezentacja na forum klasy.

Etyka w życiu gospodarczym

pixabay, licencja: CC 0

Logo Sprawiedliwy handel

Fairtrade, Logo Sprawiedliwy handel, licencja: CC 0

Czym jest Sprawiedliwy Handel?

Fair Trade (FT), czyli Sprawiedliwy Handel (SH), to forma pomocy rozwojowej realizowanej z udziałem konsumentów przez organizacje pozarządowe i przedsiębiorstwa na rzecz społeczności drobnych producentów i pracowników z krajów globalnego Południa. Do standardów SH należą: gwarantowane ceny minimalne, premie na inwestycje rozwojowe dla lokalnych społeczności, przedpłaty i długoterminowe umowy. Wykluczone jest stosowanie procedur niedemokratycznych, dyskryminacja, praca dzieci i niewolnicza oraz niszczenie środowiska.

Czym jest Sprawiedliwy Handel?Otwiera się w nowym oknie

Ćwiczenie 1

- Czy zastanawiałeś/zastanawiałaś się, jak wiele towarów kupowanych przez twoich bliskich pochodzi bezpośrednio od producentów z państw globalnego Południa? Poszukaj w sklepach towarów oznaczonych logo Sprawiedliwego Handlu.

Wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.

- Zastanówcie się, dlaczego kupując towary oznaczone logo Sprawiedliwego Handlu, można przyczynić się do rozwoju społeczeństw globalnego Południa.

- Wykonajcie plakat propagujący wśród waszych rówieśników idee Sprawiedliwego Handlu.

pixabay, licencja: CC 0

Epikur

Nie można żyć szczęśliwie, nie żyjąc godnie, moralnie i uczciwie.

Co potrafię?

- opisać funkcjonowanie rynku pracy i wskazać, w jakim przypadku mamy do czynienia z nierównowagą na tym rynku;

- wyjaśnić, co to jest wartość i jakie są rodzaje wartości;

- zdefiniować, czym jest norma.

Nauczysz się

- czym jest etyka i moralność;

- charakteryzować związek między etyką i ekonomią;

- wyjaśniać „etyczne zachowanie” i podawać przykłady zachowań nieetycznych;

- czym jest kodeks etyczny;

- rozpoznawać kategorię dylematu etycznego.

Zasady etyczne - normy moralne

Wyobraź sobie: jesteś w sklepie, inny kupujący przez pomyłkę zapłacił banknotem 100 zł, zamiast 10 zł, a sprzedawca nic nie powiedział i schował banknot. Czy zareagowałbyś/zareagowałabyś, widząc takie zdarzenie?

Ekonomia i gospodarka nie są pozbawione wyzwań etycznych związanych z moralnością. Zresztą często w literaturze spotkać można stwierdzenie, że ekonomia nie jest nauką matematyczną służącą maksymalizacji zysku, ale nauką społeczną, która ma służyć rozwojowi człowieka.

Etyka (z greckiego ethos – „zwyczaj”, „obyczaj”) to dział filozofii zajmujący się badaniem moralności i tworzeniem systemów myślowych, z których można wyprowadzać zasady moralne. Etyka bywa też nazywana filozofią moralną. Arystoteles, jeden z ojców kultury europejskiej, zaliczył ją do filozofii praktycznej. W jego przekonaniu etyka ma sens, gdy pozostaje w bliskim związku z życiem, gdy pomaga kierować postępowaniem człowieka w konkretnych, realnych sytuacjach.

licencja: CC 0

Janusz Korczak zauważył, że być człowiekiem znaczy posiadać kryształową moralność, nieograniczoną tolerancyjność, do pasji posuniętą pracowitość, dążyć do ciągłego uzupełniania swego wykształcenia, pomagać innym.

Ćwiczenie 2

Jak rozumiesz słowa Janusza Korczaka?

Etyki nie należy mylić z moralnością.

Moralność – słowo pochodzące z języka łacińskiego mos, w liczbie mnogiej mores – oznaczało akceptowane obyczaje, zwyczaje; moralis – dotyczący zwyczajów.

Moralność to z formalnego punktu widzenia zbiór dyrektyw w formie zdań rozkazujących w rodzaju: „nie zabijaj”, których słuszności nie da się dowieść ani zaprzeczyć.

Czym jest moralność?

Moralność obejmuje zachowania ludzi ujmowane z punktu widzenia dobra i zła, wskazuje na normy i wzory postępowania panujące w danej kulturze czy grupie społecznej. Może być rozpatrywana na poziomie indywidualnym działającej jednostki oraz na poziomie społecznym, grupy zawodowej czy społeczności. Działanie moralne rodzi się z przekonania o tym, co jest dobre, a co złe.

Można powiedzieć, że moralność to zbiór praktykowanych przez ludzi norm, etyka natomiast to uporządkowana refleksja nad tymi normami. Z tego powodu ma sens wyraźne odróżnianie na przykład etyki urzędniczej od moralności urzędnika, bądź etyki przedsiębiorczości od moralności przedsiębiorców. Zadaniem etyki może być wyznaczanie norm postępowania, moralność z kolei może podlegać rzetelnemu opisowi i diagnozie.

Należy też odróżniać zasady etyczne od norm moralnych.

Zasady etyczne są ogólnymi twierdzeniami wynikającymi ze światopoglądu, kultury, religii, a także z charakteru pracy i zawodu. Na ich bazie tworzone są normy moralne, które wyznaczają konkretne obowiązki, powinności, nakazy i zakazy. Stosowanie lub niestosowanie się do norm moralnych jest podstawą do oceny zachowania człowieka. W ten sposób przesądza się również o jego intencji względem drugiej osoby, społeczeństwa, państwa czy świata przyrody.

Zasady i normy odgrywają ważną rolę w życiu, gdyż ulegają uwewnętrznieniu, stając się standardami postępowania.

Przykład: nie zabijaj, nie kradnij, nie kłam − to normy, które są zarówno w kodeksach etycznych, jak i obyczajowych, religijnych, prawnych oraz zasadach zwyczajowych:

- jeżeli norma (np. nie kradnij) jest przestrzegana ze względu na to, co ludzie (dana społeczność) powiedzą, wtedy jest ona normą obyczajową i moralną;

- jeżeli ze względu na karę bożą - jest wówczas normą religijną;

- jeżeli ze względu zaś na karę ludzką, policyjną i sądową - jest normą prawną;

- jeżeli jednak ta norma jest przestrzegana z uwagi na sankcję wewnętrzną, wyrzuty sumienia lub wskazania zmysłu moralnego, to wówczas jest ona normą etyczną.

Ćwiczenie 3

- Podaj przykłady innych norm moralnych.

Zbiór zasad i standardów tworzy fundament wartości moralnych. Powstają, opierając się na wyobrażeniu tego, co jest dobre, godne, ważne. Wartości te są swoistym drogowskazem postępowania. Z reguły tworzą system wartości, hierarchię wartości według ich ważności.

Ćwiczenie 4

- Wyszukaj w Internecie wyniki badań dotyczących systemu wartości Polaków.

- Na ich podstawie powiedz, jakie wartości są najbardziej cenione.

- Porozmawiaj z najbliższymi. Zapytaj, które wartości są najważniejsze dla nich.

Etyka a ekonomia

Paul A. Samuelson, znany ekonomista amerykański, stwierdził kiedyś, że rynek nie ma ani serca ani też mózgu. On czyni po prostu to, co czyni. Stwierdzenie to, choć brzmi trochę bezdusznie, opiera się na racjonalnych przesłankach. Istnieją przecież prawa rządzące życiem gospodarczym, których naruszenie może powodować poważne konsekwencje.

Przykładem może być sytuacja, w której popyt na dany towar jest duży, a jego podaż niewielka. Naturalnym działaniem przedsiębiorcy, nastawionego na uzyskanie przewagi rynkowej, byłaby więc maksymalizacja zysku i cena mogłaby wielokrotnie przekroczyć wielkość wszystkich kosztów produkcji. Gdyby szło o jakieś produkty pierwszej potrzeby (np. lekarstwa lub żywność), to ocena postępowania takiego przedsiębiorcy byłaby zdecydowanie negatywna: bezlitosny, pazerny itp. Z drugiej jednak strony, gdyby taki biznesmen był pełen społecznej wrażliwości i zdecydował się na obniżenie cen, to mogłoby się zdarzyć, że zmniejszyłby swą siłę finansową i stracił pozycję rynkową (prawo konkurencji). Skutkiem mogłoby być nawet jego bankructwo lub przejęcie jego firmy przez mniej moralną czy odpowiedzialną.

Przeciwdziałanie takim konsekwencjom jest trudne, gdyż wymaga równomiernego obciążenia wszystkich działających w gospodarce podobnymi obowiązkami, czyli: nie jeden przedsiębiorca ma być wrażliwy społecznie, lecz wszyscy. W skali jednego kraju dałoby się to osiągnąć np. przez wprowadzenie odpowiednich regulacji prawnych, jednak - jak wiemy z historii (państwa komunistyczne) - nadmierna ingerencja państwa w gospodarkę może powodować katastrofalne skutki. W skali globalnej, czyli gdy mamy do czynienia z istnieniem przedsiębiorstw ponadnarodowych, jest to w ogóle niemożliwe.

Czy w związku z tym pojęcie etyka biznesu ma znaczenie w działalności gospodarczej, czy też możemy je uznać za element mody lub reklamy?

Prowadzenie działalności gospodarczej nie odbywa się w próżni - jest elementem życia społecznego. W każdym zaś społeczeństwie istnieją reguły dotyczące dopuszczalnych zachowań oraz hierarchii przekonań (wartości) uznawanych za pożądane i cenne. Te wartości społeczne wyznaczają kierunki aktywności jednostki i całych zbiorowości. Mogą być one ustalane prawnie, ale też mogą mieć inny charakter, jak reguły religijne, obyczajowe, moralne, etyczne.

Etyka biznesu jest więc elementem etyki ogólnej i stanowi konkretyzację występujących w niej norm, ocen i standardów etycznych, nakierowaną na określoną sferę działalności gospodarczej. Inaczej mówiąc, etyka w ekonomii formułuje etyczne podstawy i kanony ludzkiego działania w życiu gospodarczym i ustala zespół zasad precyzujących zakres zarządzania oraz wskazuje standardy moralne postępowania ludzi biznesu. Zdaniem Wojciecha Gasparskiego, etyka biznesu jest „dyscypliną uprawianą na styku etyki jako działu filozofii praktycznej oraz działalności menedżerskiej związanej głównie z gospodarką, handlem oraz innymi rodzajami działalności gospodarczej” (1).

W największym skrócie można powiedzieć, że etyka biznesu odpowiada na pytanie, jak powinno być, a poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie możemy prowadzić pod różnym kątem.

Gdy spojrzymy z perspektywy obowiązków, to postawa etyczna wiązać się będzie z przestrzeganiem podstawowych reguł, które uchodzą za cnoty przedsiębiory, np. pracowitość, cierpliwość, oszczędność, wytrwałość.

Wzięcie pod uwagę interesów powoduje skupienie się na efektywnym osiąganiu celów, a także optymalizacji określonej działalności. Akcentuje się tutaj autokreację, czyli powołanie człowieka do tego, by się samorealizował się w konkretnej profesji. Wartością zaś, poprzez którą ludzie mogą się realizować jest praca.

Odwołanie się do odpowiedzialności i sumienia oznacza podkreślenie wartości osobowych, tj. skupienie się na godności własnej oraz innych ludzi, na rzetelnych i uczciwych relacjach z każdym partnerem. Główną wartością jest tutaj humanizacja w sferze gospodarczej - odpowiedzialność i zdolność do odpowiadania na potrzeby innych (producentów, klientów).

Etyka biznesu dowodzi konieczności przewartościowania celów wielu współczesnych przedsiębiorców. Maksymalizacja zysku powinna być celem przedsiębiorstwa, lecz taka, która nie ogranicza swobody i nie narusza wolności innych uczestników gospodarowania.

Idea ta bliska jest koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu (przedsiębiorstwa). Jest to koncepcja zarządzania przedsiębiorstwem, polegająca na świadomym, zrównoważonym działaniu zorientowanym nie tylko na zysk finansowy i aspekty ekonomiczne, ale także uwzględniającym potrzeby i wymagania szeroko pojętych interesów społecznych i ekologicznych w otoczeniu firmy.

Wiele osób uważa, że w ekonomii, a inaczej ujmując – w interesach, nie ma miejsca na etykę. Utrzymują oni często, że ludzie z natury kierują się interesem własnym, a nie innych ludzi czy dobrem publicznym oraz że etyka i ekonomia są obszarami rozłącznymi i nie mają zastosowań praktycznych w gospodarce. Ten stan rzeczy sprawia, że działaniem koniecznym wydaje się obalenie mitu, iż etyczne postępowanie jest barierą w pomyślnym prowadzeniu interesów.

Naturalnie trzeba mieć także i tę świadomość, że ani profesjonalnie prowadzone szkolenia etyczne, ani najlepiej skonstruowane prawo nie wykluczą wszystkich niedoskonałości gospodarki wolnorynkowej i nie zlikwidują działań nieetycznych w biznesie. Przyczynić się jednak mogą do – choć powolnej, ale jednak – zmiany mentalności oraz dostrzeżenia zalet i korzyści wynikających z etycznego postępowania podmiotów gospodarczych.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Możemy wyodrębnić cztery główne typy związków, jaki mogą wystąpić między ekonomią a etyką:

- prymat etyki wobec ekonomii – punktem odniesienia dla sfery ekonomii jest moralność – jego źródło to oficjalne dokumenty Kościoła katolickiego,

- prymat ekonomii wobec etyki – nurt związany z marksistowską teorią rozwoju społecznego,

- rugowanie etyki przez ekonomię – taki pogląd wyznają przedstawiciele nurtu liberalnego jako spadkobiercy nurtów filozoficznych i naukowych eliminujących wpływ etyki i religii na sferę gospodarczą,

- ekonomia uszlachetniona przez pierwiastki natury etycznej – postulat wysuwany przez przedstawicieli etyki biznesu oraz teorii ordoliberalnej.

Zawody zaufania społecznego

W sferze gospodarczej mamy do czynienia z wieloma przykładami współistnienia aspektów etycznych i ekonomicznych. Jednym z nich jest zawód zaufania społecznego.

Określenie „zawody zaufania publicznego” pojawiło się w Konstytucji RP (art. 17 ust. 1). Jest to zawód polegający na wykonywaniu zadań o szczególnym charakterze z punktu widzenia zadań publicznych, troski o realizację interesu publicznego, który przede wszystkim:

- wiąże się z przynależnością do samorządu zawodowego;

- tworzy szczególną więź zaufania między osobą wykonującą zawód i świadczącą usługi na rzecz klienta a klientem;

- wiąże się z dostępem do informacji dotyczących sfery prywatności osoby fizycznej lub tajemnicy przedsiębiorcy;

- gwarantuje, że te informacje stanowią, w zakresie wynikającym z przepisów właściwych dla danego zawodu, tajemnicę zawodową, której ujawnienie może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w przepisach ustawowych.

Jakie są to zawody?

Do zawodów zaufania publicznego zaliczymy, m.in.: adwokatów, notariuszy, lekarzy, aptekarzy, pielęgniarki, psychologów, doradców podatkowych i architektów.

Kodeksy etyczne

Etyczny aspekt życia gospodarczego towarzyszył człowiekowi, od kiedy po raz pierwszy postanowił wymieniać i zaoferować swoje dobra innym ludziom. Standardy moralne obowiązują współczesnych menedżerów, przedsiębiorców i sprzedających, jak kiedyś obowiązywały kupców czy bankierów. Etyka zawodowa stanowi zespół zasad i norm określających, jak z moralnego punktu widzenia powinni zachowywać się przedstawiciele danego zawodu. W edukacji etycznej można wyróżnić dwie drogi:

- próba zdyscyplinowania pracowników przez wprowadzenie odpowiednich regulacji (np. kodeksów etycznych, kodeksów dobrych praktyk),

- rozszerzenie wrażliwości etycznej decydentów (np. przez propagowanie wzorców i nagrody fair play).

Zasady fair play nie tylko w sporcie

Fair play – „czysta, jasna, uczciwa gra” – wywodzi się ze sportu. Jest wyrazem postawy reprezentowanej na boisku, gdzie zwycięstwo nie jest celem, który należy osiągnąć za wszelką cenę. Postawa ta cechuje się przestrzeganiem przepisów gry i odrzuceniem korzyści wynikających z błędów sędziego oraz różnych oszustw sportowych. Sportowca przestrzegającego zasad fair play można poznać po godnym zachowaniu zarówno w wypadku zwycięstwa, jak i porażki.

pixabay, licencja: CC 0

Historia fair play sięga starożytnej Grecji. Prawa startu w igrzyskach nie mieli zabójcy oraz wszyscy ci, którzy naruszali pokój boży. W zawodach nie mogli uczestniczyć także sędziowie igrzysk. Zawodnicy biorący udział w starożytnych igrzyskach olimpijskich zobowiązywali się do przestrzegania etyki w czasie rywalizacji. Przed każdymi zawodami startujący składali przysięgę przed posągiem Zeusa Horkiosa („Strzegącego przysięgi”). Już wtedy Grecy karali zawodników za próby przekupstwa sędziów lub przeciwników. Najczęściej były to kary grzywny.

Kodeksy etyczne

Kodeks etyczny to katalog standardów zachowań etycznych określających sposób postępowania i zachowania pracowników. Stanowi on uporządkowany logicznie zbiór zasad etycznych, jego celem nie jest tworzenie nowych norm, tłumaczenie odstępstw od etyki ogólnej, zastępowanie własnych etycznych odczuć, lecz dostosowywanie norm etyki ogólnej do specyfiki danego zawodu.

Kodeksy etyczne dzielą się na dwa rodzaje:

- ogólne, które są adresowane do przedstawicieli jakiejś grupy zawodowej, np. kodeks etyki lekarskiej, kodeks etyki służby cywilnej itp.,

- szczegółowe - normują działalność grupy organizacyjnej wyspecjalizowanej w danej dziedzinie, np. kodeks etyki weterynarza, kodeks etyki pracowniczej urzędu skarbowego, urzędu miasta.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Historia kodeksów etycznych sięga kilku tysięcy lat – powstawały one wcześniej, niż ugruntowało się pojęcie etyki. Część uczonych przyznaje palmę pierwszeństwa Hammurabiemu i jego słynnemu kodeksowi, wydanemu w Babilonie w XVIII wieku p.n.e. Inni uznają za pierwszy kodeks etyczny przysięgę Hipokratesa, składaną przez starożytnych lekarzy, która zawierała podstawy dzisiejszej etyki lekarskiej.

Dylematy etyczne

Wielu ludziom wydaje się, że problemy etyczne przynależą do świata filozofii i nie mają nic wspólnego z codziennością. Jest to myślenie całkowicie błędne. Nasze życie codzienne jest przesiąknięte dylematami etycznymi, jednak często ich zwyczajnie nie zauważamy. Dylemat taki pojawia się, gdy w konkretnej sytuacji życiowej dochodzi do konfliktu między dwiema różnymi wartościami moralnymi. Jednostka ma trudności w podjęciu decyzji, którą z wartości wybrać.

Przykład:

Dylemat wagonika (dylemat zwrotnicy)

Wyobraź sobie, że stoisz przy torach tuż koło zwrotnicy. Po szynach, z góry, nadjeżdża rozpędzony wózek. Zwrotnica ustawiona jest tak, że wózek pojedzie prosto i zabije pięć nieznanych ci osób. Możesz je uratować, przestawiając zwrotnicę. Wówczas wózek skręci na boczny tor, na którym stoi jeden, również nieznany ci człowiek, podobnie jak tamtych pięciu nieświadomy niebezpieczeństwa. Przestawiając zwrotnicę, skażesz go na śmierć. Jak w tej sytuacji należy postąpić?

Czy to etyczne?

Z dylematami etycznymi mogą być m.in. związane takie pojęcia, jak „szara strefa” lub „korupcja”.

Szara strefa - powszechnie stosowany termin na określenie zjawiska prowadzenia działalności gospodarczych poza oficjalnym obiegiem podlegającym kontroli państwa. Inne określenia to: „gospodarka drugiego obiegu”, „gospodarka ukryta”, „gospodarka podziemna”, „gospodarka gotówkowa”, „czarna gospodarka”, „gospodarka nieformalna”.

Mianem szarej strefy (lub gospodarki nieformalnej) określa się tę część produkcji, która jest niezarejestrowana i często nielegalna, bez uiszczania należnych podatków i opłat na rzecz państwa. Elementami szarej gospodarki są zarówno praca „na czarno” niezarejestrowanego pracownika, jak i funkcjonowanie uchylającej się od płacenia podatków małej firmy, nielegalna sprzedaż towarów i usług (bez odprowadzania należnych podatków pośrednich) lub wykonywane odpłatnie – ale bez zgłoszenia do odpowiednich organów i spełnienia wymogów podatkowych – usługi na rzecz sąsiadów (np. naprawy domowe lub sprzątanie).

Przyczyn powstawania i istnienia szarej strefy upatruje się w nadmiernej uciążliwości regulacji nakładanych przez państwo. Jest to ważna przyczyna systemowa, jednak istotne są także postawy części przedsiębiorców wyrażające się niską tzw. moralnością podatkową i skłonnością do uzyskiwania dochodów, które można ukryć przed państwem. Niektóre działalności w szarej strefie gospodarczej mają charakter przestępczy.

Korupcja (łac. corruptio) – według Słownika wyrazów obcych oznacza zepsucie, demoralizację, rozkład społeczny, zgniliznę, przekupstwo, łapownictwo, sprzedajność.

W praktyce za korupcję uważa się nadużywanie urzędu publicznego lub pozycji zawodowej w celu osiągnięcia prywatnych korzyści.

Konwencja o korupcji z 1999 r. określa ją jako „żądanie, proponowanie, wręczanie lub przyjmowanie bezpośrednio lub pośrednio łapówki lub jakiejkolwiek innej nienależnej korzyści lub jej obietnicy, które wypacza prawidłowe wykonywanie jakiegokolwiek obowiązku, lub zachowanie wymagane od osoby otrzymującej łapówkę nienależną korzyść lub jej obietnicę”.

Symbol korupcji

Kiwiev, Symbol korupcji, licencja: CC 0

Przyczyny korupcji:

- niesprawny system prawny,

- niesprawna administracja,

- możliwość szybszego i tańszego załatwienia sprawy,

- bieda, niskie zarobki, bezrobocie,

- nierówność społeczna,

- niedostatek dóbr w społeczeństwie,

- chęć uniknięcia kary.

Formy korupcji:

- łapówkarstwo – wręczanie, branie lub żądanie korzyści majątkowej lub osobistej,

- nepotyzm – nadużywanie zajmowanego stanowiska przez faworyzowanie krewnych,

- defraudacja – przywłaszczenie czyjejś własności, która została powierzona sprawcy na określony czas,

- płatna protekcja – przyjęcie korzyści materialnej w zamian za pośrednictwo z załatwieniu sprawy.

Skutki korupcji:

- zagrożenie dla rozwoju demokracji,

- negatywny wpływ na rozwój gospodarczy,

- obniżanie dochodów państwa – szkodliwość dla finansów publicznych,

- nierówna, nieuczciwa konkurencja,

- odstraszanie zagranicznych inwestorów,

- ograniczenie realizacji celów społecznych,

- ułatwienie funkcjonowania grup przestępczych,

- osłabianie zaufania obywateli do instytucji i polityków.

Zapobieganie korupcji:

- precyzyjne określenie kompetencji urzędników,

- zaostrzenie kar za przestępstwa korupcyjne,

- liczniejsze kontrole oraz inne działania prowadzące do wykrycia zjawiska,

- oświadczenia majątkowe, rejestr korzyści,

- nacisk na edukację antykorupcyjną (w tym kampanie społeczne).

Nieuczciwa konkurencja

Nieuczciwa konkurencja to dopuszczanie się przez przedsiębiorcę działań sprzecznych z prawem lub dobrymi obyczajami, które zagrażają interesowi innego przedsiębiorcy lub klienta albo naruszają ten interes. Za takie czyny uważa się, m.in.:

- wprowadzające w błąd oznaczenie przedsiębiorstwa,

- wprowadzające w błąd oznaczenie towarów lub usług,

- naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa,

- nakłanianie do rozwiązania lub niewykonania umowy,

- naśladownictwo produktów (np. produkcja podróbek),

- rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o konkurencie,

- nieuczciwą promocję i reklamę,

- utrudnianie innym przedsiębiorcom dostępu do rynku,

- przekupstwo osoby pełniącej funkcję publiczną,

- nieuczciwą lub zakazaną reklamę.

Działania te mogą występować także w charakterze nieuczciwych lub agresywnych praktyk rynkowych.

Przykłady nieuczciwych praktyk rynkowych:

- Podawanie nowej ceny, która jest niższa od starej. Poprzednia cena jest przekreślona, ale nie jest zgodna z rzeczywistością – w istocie jest zawyżona, a produkt nigdy nie był sprzedawany w takiej cenie.

- Nieprawdziwe twierdzenia co do zmiany siedziby lub zakończenia działalności przedsiębiorcy typu: „Likwidacja sklepu! Wyprzedaż całego towaru!”.

- Uporczywe i niechciane nagabywanie, np. przez telefon.

Przykłady łamania praw pracowniczych

Przykłady nieetycznego postępowania odnaleźć można również w obszarze stosunków między pracodawcą a pracownikiem. W tym wypadku mamy do czynienia z łamaniem praw pracowników, ale także niewypełnianiem obowiązków przez zatrudnionych lub ignorowaniem obowiązków przez pracodawcę.

Pracodawca ma m.in. obowiązek:

- zaznajomienia pracowników podejmujących pracę z zakresem obowiązków, sposobem wykonywania pracy na wyznaczonych stanowiskach oraz z uprawnieniami pracowników,

- organizowania pracy przez zapewnienie pełnego wykorzystania czasu pracy oraz osiąganie przez pracowników, dzięki ich uzdolnieniom i kwalifikacjom, wysokiej wydajności i należytej jakości pracy,

- organizowania pracy, zapewniając zmniejszenie jej uciążliwości, zwłaszcza pracy monotonnej i w ustalonym z góry tempie,

- przeciwdziałania dyskryminacji w zatrudnieniu, zwłaszcza ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub  niepełnym wymiarze czasu pracy,

- zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prowadzenia systematycznego szkolenia pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP),

- terminowego i prawidłowego wypłacania wynagrodzenia,

- ułatwiania pracownikom podnoszenia kwalifikacji zawodowych,

- zaspokajania, w miarę posiadanych środków, socjalnych potrzeb pracowników,

- stosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników oraz wyników ich pracy,

- prowadzenia dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników,

- wpływania na kształtowanie w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego.

Nieterminowe wypłacanie wynagrodzenia, niewydanie świadectwa pracy czy nieprzestrzeganie przepisów BHP – to tylko niektóre z wykroczeń, jakich mogą dopuścić się pracodawcy przeciwko prawom pracownika.

Co oznacza skrót BHP?

Bezpieczeństwo i higiena w pracy, czyli powszechnie używana nazwa, określająca zarówno zbiór przepisów, jak i zasad dotyczących bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy, a także osobna dziedzina wiedzy zajmująca się kształtowaniem właściwych warunków pracy. Odnosi się do zbioru zasad dotyczących bezpiecznego świadczenia pracy w higienicznych warunkach.

Na straży przestrzegania przepisów i zasad bhp w polskich zakładach pracy stoi Państwowa Inspekcja Pracy (PIP).

Definicja: Państwowa Inspekcja Pracy

Polski organ nadzoru i kontroli nad przestrzeganiem prawa pracy, szczególnie przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. Misją Państwowej Inspekcji Pracy jest skuteczne egzekwowanie przepisów prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy, przez efektywne i ukierunkowane kontrole oraz działania prewencyjne, zmierzające do ograniczenia zagrożeń wypadkowych i poszanowania prawa pracy.

Podsumowanie

Etyka biznesu w gospodarce rynkowej odnosi się do relacji między przedsiębiorstwem a jego klientami, partnerami handlowymi, pracownikami oraz przedsiębiorstwami konkurencyjnymi. Relacje te muszą być zgodne z obowiązującym prawem oraz przyjętymi regułami postępowania przy prowadzeniu własnej firmy.

Warto zwrócić uwagę na bezpośrednie powiązania między kwestiami etycznymi przedsiębiorstwa a wynikami finansowymi. Firmy działające etycznie mają większą szansę na:

- przyciągnięcie i utrzymanie efektywnych pracowników,

- przyciągnięcie i utrzymanie istotnych klientów,

- przyciągnięcie i utrzymanie istotnych dostawców,

- przyciągnięcie i utrzymanie istotnych inwestorów.

To z kolei przekłada się na:

- dostęp do bardziej sprawdzonych informacji pozwalających podjąć trafniejsze decyzje,

- wyższą jakość produktów i oferowanych na rynek usług,

- wyższy poziom efektywności pracowników,

- niższy poziom strat związanych ze złą wolą pracowników (kradzieżami czy zaniedbaniami),

- mniejszą potrzebę kontroli pracowników,

- zwiększenie elastyczności interesariuszy w sytuacji kryzysowej.

Ćwiczenie 5

Podaj przykłady zawodów zaufania społecznego. Z czym wiąże się wykonywanie takiego zawodu?

Ćwiczenie 6

Zastanów się, dlaczego tworzy się kodeksy etyczne danego zawodu.

Ćwiczenie 7

Podaj przykłady nieetycznych zachowań w obszarze gospodarki.

Literatura

Biznes, etyka, odpowiedzialność, W. Gasparski (red.), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.

Klimek J., Etyka biznesu. Teoretyczne założenia, praktyka zastosowań, Difin, Warszawa 2014.

Moralność i profesjonalizm. Spór o pozycję etyk zawodowych, W. Galewicz (red.), UNIVERSITAS, Kraków 2010.

Przydatne linki

www.antykorupcja.gov.pl - O korupcjiOtwiera się w nowym oknie

www.ceo.org.pl - Przeciw korupcjiOtwiera się w nowym oknie

Table of Contents

Polska – Europa – Świat.Stosunki międzynarodowe

Organizacja Narodów Zjednoczonych. Pokój - Bezpieczeństwo - Współpraca

Razem bezpieczniej. Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego

Konflikty zbrojne we współczesnym świecie

Globalizacja. Dysproporcje rozwojowe współczesnego świata

Globalna wioska w obliczu zagrożeń

Polska we współczesnym świecie

Unia Europejska. Cele i etapy integracji

Polska i Polacy w Unii Europejskiej

Instytucje Unii Europejskiej

Podstawy współczesnej gospodarki

Budżet domowy. Racjonalne zarządzanie prywatnymi finansami

Państwo i rynek

Jak zostać przedsiębiorczym człowiekiem?

Przedsiębiorstwo - zasady działania

Powstanie i funkcjonowanie przedsiębiorstwa

Podobno nigdy nie zasypia. Formy, rola i funkcje współczesnego pieniądza

Dlaczego banki są potrzebne w gospodarce rynkowej?

Kapitał, czyli jak inwestować oszczędności na rynku giełdowym

Droga do zawodu

Zrozumieć rynek pracy

Etyka w życiu gospodarczym