Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Symulacja interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Klasyfikacja i charakterystyka diet

Właściwy sposób odżywiania służy zdrowiu i dobremu samopoczuciu, dlatego niezwykle ważne jest świadome wybieranie odpowiedniej jakości i ilości produktów, które spożywamy.

Źródło: http://pixabay.com, domena publiczna.

Prawidłowe działanie wszystkich układów i narządów człowieka, równoznaczne z homeostazą jego organizmu i zachowaniem zdrowia, zależy od właściwego odżywiania, czyli stosowania odpowiedniej diety. Należycie skomponowane posiłki powinny pokrywać indywidualne zapotrzebowanie organizmu na energię oraz dostarczać mu wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Układając jadłospis, powinniśmy uwzględniać właściwe nam parametry fizjologiczne (takie jak wzrost, płeć, wiek i masę ciała), stan zdrowia, przyjmowane leki i nietolerancje pokarmowe, a także prowadzony przez nas styl życia. Dopasowaniu modelu żywienia do naszych specyficznych potrzeb może posłużyć wiedza na temat klasyfikacji diet, ułatwiająca dokonanie właściwych wyborów żywieniowych, jak również krytyczną ocenę porad dietetycznych proponowanych nam codziennie w ogólnodostępnych mediach.

Twoje cele

- Scharakteryzujesz typy diet oraz określisz ich wady i zalety.

- Przedstawisz podstawowe zasady racjonalnego odżywiania.

- Sformułujesz zalecenia dotyczące prawidłowej diety dla osoby w twoim wieku.

- Skomponujesz dla siebie tygodniowy jadłospis zgodny z zasadami racjonalnego żywienia i uwzględniający twoje indywidualne parametry.

Przeczytaj

Rola żywienia w życiu człowieka

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia, kondycja fizyczna i psychiczna, a także długość życia są ściśle powiązane ze sposobem żywienia. Niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania, pory roku, stylu życia czy mody każdy organizm wraz z pożywieniem powinien otrzymywać właściwą ilość:

- substancji energetycznych niezbędnych do funkcjonowania narządów, pracy mięśni i utrzymania stałej temperatury ciała (węglowodany, tłuszcze);

- substancji budulcowych potrzebnych do tworzenia nowych komórek i ciągłej odbudowy komórek zużytych, a także do syntezy związków o ważnym znaczeniu biologicznym, takich jak hormony, enzymy, przeciwciała (białko, sole mineralne);

- substancji regulujących odpowiedzialnych za prawidłowy przebieg przemian metabolicznych (witaminy, składniki mineralne).

Poniższa tabela przedstawia wskazane wartości dziennego spożycia (GDA) białka, węglowodanów i tłuszczów dla dorosłych, przeciętnie zdrowych kobiet i mężczyzn, mających prawidłową masę ciała i zachowujących normalny poziom aktywności fizycznej. Wartości te zostały obliczone przy założeniu, że dzienne zapotrzebowanie energetyczne kobiet wynosi 2000 kcal, a mężczyzn – 2500 kcal.

Składnik odżywczy

Wskazane Dzienne Spożycie (GDA) – wartości określone dla kobiet

Wskazane Dzienne Spożycie (GDA) – wartości określone dla mężczyzn

Białko

50 g

60 g

Węglowodany

270 g

340 g

Tłuszcz

nie więcej niż 70 g

nie więcej niż 80 g

Zaspokojenie potrzeb pokarmowych przez dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych we właściwych ilościach można osiągnąć przez stosowanie odpowiedniej diety. Dieta to sposób odżywiania, czyli stosowanie określonego zestawu posiłków w całodobowym żywieniu. Jeśli jest niewłaściwa, we wczesnym wieku hamuje rozwój fizyczny i umysłowy oraz obniża odporność na choroby. U dorosłych może przyczyniać się do wielu chorób, które ograniczają wydolność organizmu, powodując przedwczesne starzenie się, a nawet zgon. Prawidłowy sposób odżywiania może pomóc w zapobieganiu chorobom lub ich leczeniu. W takich przypadkach, w porozumieniu z lekarzem lub dietetykiem, dokonuje się modyfikacji składu i konsystencji posiłków oraz wyklucza stosowanie określonych produktów. Choć znanych jest bardzo wiele typów diet, w profilaktyce zdrowotnej i leczeniu zalecane jest stosowanie diety odpowiedniej dla wieku i kondycji zdrowotnej.

Charakterystyka wybranych rodzajów diet

1. Dieta podstawowa

2. Dieta zdrowotna (lecznicza)

3. Dieta eliminacyjna

4. Dieta monoskładnikowa

5. Dieta białkowa

6. Dieta warzywno-owocowa

7. Diety wykluczające produkty pochodzenia zwierzęcego

8. Dieta śródziemnomorska

Dieta DASH pozytywnie wpływa na utrzymanie dobrej kondycji serca.

Źródło: https://pixabay.com/pl, domena publiczna.

Ciekawostka

Platforma internetowa amerykańskiego tygodnika polityczno-ekonomicznego „US News & World Report” corocznie przeprowadza ranking najlepszych diet świata. Od wielu lat pierwsze miejsce w tym rankingu zajmuje dieta DASH, którą uznaje się za dietę najbardziej korzystną dla zdrowia i dietę najlepszą dla zdrowego serca.

Zasady zdrowego żywienia i stylu życia

Aby osiągnąć pełnię rozwoju, utrzymać jak największą odporność na choroby oraz odznaczać się sprawnością fizyczną i intelektualną, należy nie tylko stosować zindywidualizowaną właściwą dietę, ale także prowadzić zdrowy styl życia, uwzględniający niezbędną aktywność fizyczną oraz właściwą ilość snu. Ogólne zasady prowadzące do osiągnięcia tego celu ilustruje poniższa piramida zdrowia. Produkty spożywcze, niezbędne w codziennej diecie, zostały przedstawione w odpowiednich proporcjach: im wyższe piętro piramidy, tym mniejsza zalecana ilość produktów z danej grupy żywności i częstość ich spożywania. Najniższe piętro piramidy przypomina o konieczności podejmowania regularnego wysiłku fizycznego oraz wysypiania się.

Piramida zdrowia uwzględnia najważniejsze zasady właściwego stylu życia.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

10 zasad zdrowego odżywiania i stylu życia nastolatka

1. Jedz regularnie pięć posiłków i pamiętaj o częstym piciu wody oraz myj zęby po jedzeniu

2. Jedz różnorodne warzywa i owoce

3. Jedz produkty zbożowe, zwłaszcza pełnoziarniste

4. Mleko i produkty mleczne powinny być stałym elementem codziennej diety

5. Jedz chude mięso, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych oraz wybieraj tłuszcze roślinne zamiast zwierzęcych

6. Nie spożywaj słodkich napojów oraz słodyczy: zastępuj je owocami i orzechami

7. Ogranicz sól i nie jedz produktów typu fast food

8. Bądź codziennie aktywny fizycznie

9. Wysypiaj się

10. Sprawdzaj regularnie wysokość i masę ciała

Na podstawie: M. Jarosz, Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży. Zasady i komentarze, portal internetowy Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej

Źródło: http://pixabay.com.

Słownik

dieta

(gr. diaita - styl życia) sposób odżywiania się oparty na doborze ilości i jakości pokarmów w zależności od potrzeb organizmu

piramida zdrowia

graficzne przedstawienie zalecanego spożycia różnych grup produktów spożywczych we właściwych proporcjach, ilustrujące także nawyki sprzyjające zdrowiu (aktywność fizyczną, mycie zębów, wysypianie się)

składniki odżywcze

substancje chemiczne dostarczane do organizmu wraz z pokarmem, wykorzystywane jako materiały energetyczne, budulcowe i regulujące, potrzebne do wzrostu, rozwoju i utrzymania czynności życiowych organizmu

substancje budulcowe

substancje dostarczające budulca do tworzenia lub odbudowy komórek, a także do syntezy związków o ważnym znaczeniu biologicznym, takich jak hormony, enzymy czy przeciwciała (białka, składniki mineralne)

substancje energetyczne

substancje wykorzystywane przez organizm jako źródło energii niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania (węglowodany, tłuszcze)

substancje regulujące

substancje odpowiedzialne za prawidłowy przebieg przemian metabolicznych w organizmie (witaminy, składniki mineralne)

Symulacja interaktywna

Symulacja 1

Poniższa symulacja interaktywna przedstawia dzienne spożycie białek, węglowodanów i tłuszczów dwóch młodych kobiet w okresie ośmiu dni. Kliknij na poszczególne elementy symulacji i obserwuj jak zmienia się wykres.

Dzienne zmiany stężenia cukru we krwi pacjenta 1

- pacjent 1

dzień (oś pozioma)

godz. 7 - przed śniadaniem [mg/dl]

godz. 13 - przed obiadem [mg/dl]

godz. 17 - 2 godziny po obiedzie [mg/dl]

1

1

88

77

130

2

2

76

89

124

3

3

82

90

132

4

4

90

78

128

5

5

87

90

120

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Która z kobiet w większym stopniu stosuje się do zaleceń dietetyków? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Polecenie 2

Jedna z kobiet zrezygnowała z trzech dań (z pięciu) w ciągu dnia i zastąpiła je trzema pączkami, zjedzonymi w ramach jednego posiłku. Wyjaśnij, jakie mogą być konsekwencje częstego powtarzania takich zachowań żywieniowych.

Polecenie 3

Młoda, 25-letnia kobieta choruje na cukrzycę typu I. Waży 65 kg. Jest na diecie zdrowotnej, która polega na ścisłym przestrzeganiu ilości spożywanych węglowodanów oraz przyjmowaniu odpowiednich dawek insuliny. Jej zapotrzebowanie energetyczne wynosi 1950 kcal.

Skomponuj dla niej sześć lub siedem posiłków odpowiadających jej zapotrzebowaniu energetycznemu, biorąc pod uwagę zalecenia dotyczące diety dla diabetyków.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Do podanych charakterystyk diet dopasuj ich właściwe nazwy.

dieta wykluczająca produkty pochodzenia zwierzęcego

dieta eliminacyjnaPołączony z: dieta wykluczająca produkty pochodzenia zwierzęcego

dieta oparta wyłącznie o jabłka

dieta wegetariańskaPołączony z: dieta oparta wyłącznie o jabłka

dieta wykluczająca mięso

dieta białkowaPołączony z: dieta wykluczająca mięso

dieta, w której znaczny udział mają produkty, takie jak mleko, nabiał, ryby, chude mięso cielęce, wieprzowe i drobiowe

dieta wegańskaPołączony z: dieta, w której znaczny udział mają produkty, takie jak mleko, nabiał, ryby, chude mięso cielęce, wieprzowe i drobiowe

dieta wykluczająca gluten

dieta monoskładnikowaPołączony z: dieta wykluczająca gluten

Ćwiczenie 2

Wskaż niepoprawne dokończenie zdania.

Dieta zbilansowana powinna zawierać właściwą ilość...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- substancji budulcowych

- substancji energetycznych

- substancji regulujących

- suplementów diety

Ćwiczenie 3

Zaznacz poprawne odpowiedzi.

Dietę wysokobiałkową zaleca się:

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- w późnym wieku

- podczas odchudzania

- w okresie rekonwalescencji

- w stanach pooperacyjnych

Ćwiczenie 4

Wpisz brakujące określenia.

Prawidłowo skomponowana dieta połączona z          pomaga w utrzymaniu odpowiedniej          ciała oraz wpływa pozytywnie na nasze zdrowie. Dla młodzieży zaleca się minimum          dziennie ruchu w dowolnej formie.

Ćwiczenie 5

Uzupełnij tekst, przeciągając za pomocą myszy poprawne określenia.

Tłuszcze     zawierają     kwasy tłuszczowe. Ich nadmierne spożycie jest przyczyną chorób    , dlatego warto spożywać oleje     oraz    , które są bogatym źródłem     kwasów tłuszczowych oraz     kwasów     i omega-6.

układu krążenia     zwierzęce     jednonienasyconych     omega-8     roślinne     smalec     oliwę z oliwek     olej kokosowy     wielonasyconych     roślinne     omega-2     margarynę     zakaźnych     omega-3     nienasycone     wielonienasyconych     nasycone

Ćwiczenie 6

W poniższym tekście zaznacz kolorem czerwonym substancje budulcowe, a substancje regulujące – kolorem zielonym.

zielony

czerwony

Mleko i przetwory mleczne są głównym źródłem   wapniaKliknij, aby pokolorować ten element i   białkaKliknij, aby pokolorować ten element. Zawierają   witaminy z grupy BKliknij, aby pokolorować ten element, a także   witaminy A i DIndeks dolny 3Kliknij, aby pokolorować ten element. Są także źródłem składników mineralnych, takich jak   magnezKliknij, aby pokolorować ten element,   potasKliknij, aby pokolorować ten element i   cynkKliknij, aby pokolorować ten element.

Ćwiczenie 7

Zaznacz zdania prawdziwe i zdania fałszywe.

Prawda

Fałsz

Nadmierne spożycie soli sprzyja rozwojowi otyłości.

Należy codziennie spożywać produkty pełnoziarniste jako źródło cukrów prostych.

Słodycze są bogatym źródłem węglowodanów złożonych, dlatego można je spożywać codziennie.

Ryby morskie są cennym źródłem jodu i fluoru.

Ćwiczenie 8

Wstaw w pola piramidy zdrowia odpowiednie ilustracje.

Wyjaśnij kluczowe pojęcia związane z tematem lekcji.

Piramida zdrowia

Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 9

W wiarygodnych źródłach wyszukaj informacje na temat głównych założeń diety DASH oraz określ, do jakiego typu diet należy ją zaliczyć.

Ćwiczenie 10

Zostań swoim własnym dietetykiem: na podstawie zdobytej wiedzy stwórz dla siebie tygodniowy jadłospis, zgodny z zasadami diety zbilansowanej. Uwzględnij właściwe sobie parametry, takie jak wzrost, płeć, wiek, masę ciała, a także stan zdrowia, przyjmowane leki i nietolerancje pokarmowe. Ponadto zaplanuj na cały tydzień aktywność fizyczną.

Tygodniowy jadłospis, uwzględniający pięć posiłków (śniadanie, drugie śniadanie, obiad, podwieczorek i kolację), oraz plan aktywnosci ficzycznej.

Poniedziałek

Wtorek

Środa

Czwartek

Piątek

Sobota

Niedziela

Dla nauczyciela

Scenariusz lekcji

Autor: Alicja Kasińska

Przedmiot: biologia

Temat: Jesteś tym, co jesz. O klasyfikacji diet i racjonalnym sposobie odżywiania nastolatka

Grupa docelowa: uczniowie III etapu edukacyjnego – kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym

Podstawa programowa

Zakres podstawowy:

V. Budowa i fizjologia człowieka.

2. Odżywianie się. Uczeń:

9) przedstawia zasady racjonalnego żywienia;

Zakres rozszerzony:

XI. Funkcjonowanie zwierząt.

2. Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

1) Odżywianie się. Uczeń:

k) przedstawia zasady racjonalnego żywienia człowieka,

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- wyjaśnia, czym jest dieta;

- przedstawia zasady zdrowego odżywiania i stylu życia nastolatka;

- analizuje zalety i wady wybranych diet;

- planuje działania w celu modyfikacji swojego stylu życia.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- praca z symulacją interaktywną;

- ćwiczenia interaktywne.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna.

Przebieg zajęć

Faza wstępna

1. Nauczyciel cytuje słowa Hipokratesa: ,,Twoje pożywienie powinno być lekarstwem, a twoje lekarstwo powinno być pożywieniem''. Prosi podopiecznych, żeby wyjaśnili, jak rozumieją przytoczoną sentencję. Uczniowie wymieniają się swoimi refleksjami, pracując w parach.

2. Ochotnicy prezentują swoje stanowiska na forum klasy. Nauczyciel podsumowuje ich wypowiedzi, podkreślając wagę właściwego odżywiania.

3. Nauczyciel inicjuje burzę mózgów, zadając pytanie: „Na jakie parametry fizjologiczne należy zwracać uwagę, układając jadłospis?”.

Faza realizacyjna

1. Klasa zapoznaje się z treścią e-materiału. Wybrana osoba definiuje pojęcie diety.

2. Uczniowie charakteryzują wybrane typy diet. Oceniają ich zalety i wady.

3. Uczniowie, pracując w niewielkich zespołach, komponują przykładowe posiłki właściwe dla każdego rodzaju diety. Wskazane osoby prezentują wyniki pracy grupy na forum klasy.

4. Uczniowie samodzielnie wykonują ćwiczenia interaktywne nr 1–7. Osoby chętne przedstawiają uzasadnienia poprawnie rozwiązanych zadań. Nauczyciel uzupełnia wypowiedzi uczniów, koryguje ewentualne błędy.

5. Klasa analizuje ilustrację przedstawiającą piramidę zdrowia oraz zasady zdrowego żywienia i stylu życia nastolatka. Wybrani uczniowie odpowiadają na następujące pytania:

- O czym informuje stożkowy kształt piramidy?

- Co jest podstawą piramidy?

- Które produkty powinny dominować w codziennej diecie?

- Które produkty należy spożywać najrzadziej?

- Których produktów należy unikać?

6. Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 10 – określają właściwe sobie parametry i planują dla siebie tygodniowy jadłospis oraz formy aktywności fizycznej. Osoby chętne przedstawiają swoje propozycje na forum klasy. Pozostali uczniowie oceniają poprawność zaproponowanej diety pod względem zawartości składników odżywczych.

7. Uczniowie analizują symulację interaktywną. Pracując w parach, wykonują przynależne do niej polecenia. W razie potrzeby konsultują z nauczycielem poprawność swojego toku rozumowania.

Faza podsumowująca

1. Nauczyciel dokonuje podsumowania najważniejszych informacji przedstawionych na lekcji oraz wyjaśnia wątpliwości uczniów.

2. Wskazani przez nauczyciela uczniowie losują polecenia podsumowujące (zob. materiały pomocnicze) i wykonują je. Jeśli ich odpowiedź nie jest prawidłowa, polecenia wykonują osoby zgłaszające się.

Praca domowa

Uczniowie wykonują ćwiczenie nr 9.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium

Symulację interaktywną można wykorzystać także w odniesieniu do treści zawartych w innych e-materiałach traktujących o zdrowym odżywianiu, takich jak Jadłospis na dziś, Normy zapotrzebowania energetycznego oraz Otyłość.

Materiały pomocnicze

Polecenia podsumowujące (nauczyciel przed lekcją zapisuje je niewielkich kartkach):

- Wymień rodzaje diet.

- Scharakteryzuj dietę zdrowotną.

- Wyjaśnij, na czym polega dieta białkowa i kiedy jest zalecana.

- Wytłumacz, czym jest piramida zdrowia.

- Wymień zasady zdrowego odżywiania.

- Wyjaśnij, dlaczego powinno się spożywać pełnoziarniste produkty zbożowe.

- Wytłumacz, dlaczego tłuszcze zwierzęce należy zastępować tłuszczami roślinnymi.

- Zdefiniuj pojęcie diety.

- Wyjaśnij, dlaczego zamiast słodyczy warto spożywać owoce i orzechy.

- Wymień zalety i wady dowolnie wybranej diety.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Symulacja interaktywna

Sprawdź się

Dla nauczyciela