Spis treści

Obserwuję i badam moje otoczenie

Obserwacja jest podstawowym sposobem poznawania przyrody. Dzięki naszym zmysłom (wzrok, słuch, smak, węch i dotyk) widzimy, słyszymy i czujemy wszystko, co się wokół nas dzieje. Do bardziej szczegółowych obserwacji służą przyrządy: lupa, mikroskop, lornetka. Jeśli chcemy zbadać interesujące nas zjawisko, wówczas musimy przeprowadzić doświadczenie. Wiele doświadczeń można wykonać, wykorzystując przedmioty codziennego użytku.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- jakie są zasady pracy przyrodnika,

- po czym można odróżnić jedną substancję od innej,

- charakterystyczne właściwości substancji,

Twoje cele

- Wymienisz przykłady codziennych czynności pozwalających zachować stan środowiska naturalnego.

- Wyjaśnisz, jakie działania należy podejmować, aby móc oszczędzać np. wodę, prąd elektryczny.

- Wyjaśnisz rolę zmysłów w poznawaniu przyrody.

- Opiszesz budowę substancji.

- Określisz stan skupienia i właściwości substancji.

- Zdefiniujesz substancję jako kruchą, plastyczną lub sprężystą.

Do obserwacji obiektów niewidocznych gołym okiem służy mikroskop

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

1. Praca przyrodnika

Narządy zmysłów człowieka służą do odbierania bodźców ze środowiska.

- Oko to narząd wzroku umożliwiający odróżnianie barw, kształtów, rejestrowanie ruchu, ocenę odległości.

- Ucho to narząd słuchu umożliwiający odbiór dźwięków.

- Język to narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie smaki: słodki, słony, kwaśny, gorzki, mięsny (umami).

- Nos to narząd węchu umożliwiający rozpoznawanie zapachów.

- Skóra zawiera receptory dotyku, bólu, ucisku i temperatury.

Obserwacja to zbieranie informacji o otoczeniu. Badacz stara się w żaden sposób nie wpływać na wynik obserwacji.

Doświadczenie to wywołanie jakiegoś zjawiska w sztucznych warunkach i obserwowanie go.

Przyrządy służące do obserwacji to lupa, lornetka, luneta i mikroskop. Posiadają one soczewki, które umożliwiają obserwację obiektów w powiększeniu lub przybliżeniu.

Slajd 1 z 6

Narządy zmysłów człowieka

Najprostszym narzędziem wspomagającym obserwację jest lupa. Powiększa obraz w niewielkim stopniu, ale wystarczająco, by przyjrzeć się szczegółowej budowie kwiatów, brzegom liści, budowie mrówek, czy wzorom na skrzydłach motyli. By obejrzeć ptasie gniazdo znajdujące się wysoko w koronie drzewa, lecące ptaki lub stado saren musimy użyć lunety lub lornetki. Jeśli zaś chcemy zobaczyć komórki liścia, organizmy w kropli wody czy składniki krwi posłużymy się mikroskopem.

Więcej informacji na temat pracy przyrodnika znajdziesz w e-materiale Zasady pracy przyrodnika.

2. Atomy i substancje

Wszystkie substancje są zbudowane z drobin: atomów i cząsteczek. Drobiny są niewidoczne gołym okiem ani pod zwykłym mikroskopem. Znamy niewiele ponad 100 rodzajów atomów (pierwiastków), ale mogą one łączyć się ze sobą. W ten sposób powstają tysiące różnych substancji. Połączone ze sobą atomy tworzą cząsteczki.

Substancje mogą być zbudowane:

- z atomów jednego rodzaju (pierwiastka) – są to substancje proste;

- z cząsteczek złożonych z atomów różnych rodzajów (pierwiastków) – są to substancje złożone, czyli związki chemiczne.

Substancjami prostymi są np.: żelazo, złoto, srebro, węgiel.

Substancjami złożonymi są np.: woda, cukier, sól.

3. Gazy, ciecze i ciała stałe

Substancje występują w trzech stanach skupienia. Są to:

- stan stały, np. węgiel, sól, cukier, lód;

- stan ciekły, np. woda, mleko, olej, ocet, benzyna,

- stan gazowy, np. powietrze, gaz ziemny, para wodna.

W stanie stałym substancja zachowuje swój własny kształt. Trudno zmienić jej objętość, dlatego mówimy, że jest mało ściśliwa. W stanie ciekłym substancja przybiera kształt pojemnika, w którym się znajduje, ale nadal trudno zmienić jej objętość. W stanie gazowym substancja zawsze wypełnia cały pojemnik, w którym się znajduje, i jest ściśliwa. Oznacza to, że nie ma określonego kształtu i objętości.

Ta sama substancja w zależności od warunków otoczenia może występować w trzech stanach skupienia. Na przykład woda w zależności od temperatury jest ciałem stałym (lód), cieczą lub gazem (para wodna).

Animacja obrazuje ułożenie drobin w różnych stanach skupienia.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PLZ8sXJ0iBQ

Drobiny w różnych stanach skupienia substancji

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Animacja obrazuje ułożenie drobin w różnych stanach skupienia.

4. Właściwości substancji

Każda substancja stała może w niewielkim stopniu zmieniać kształt. Wykorzystujemy to podczas wytwarzania różnych przedmiotów. Substancje w stanie stałym mogą być:

- kruche – pod wpływem działania siły, choćby próby zgięcia, substancja kruszy się (np. kreda, kamień, węgiel);

- sprężyste – po ustaniu działania siły substancja powraca do pierwotnego kształtu (np. sprężynka w długopisie, trzepaczka do ubijania piany, trampolina);

- plastyczne – pod wpływem działania siły substancja zmienia swój kształt (np. plastelina, modelina, ciasto, glina).

Ta sama substancja może w różnych warunkach zmieniać swoje właściwości. Na przykład dzięki plastyczności ciasta można formować z niego rogaliki, które po upieczeniu stają się kruche.

Slajd 1 z 4

Właściwości substancji kruchych, plastycznych i sprężystych

Więcej informacji na temat właściwości substancji znajdziesz w e-materiale Kruche, plastyczne, sprężyste...

5. Drobiny się poruszają

Dyfuzja polega na samorzutnym rozprzestrzenianiu się drobin jednej substancji w drugiej. Zjawisko to najłatwiej przebiega w gazach, ponieważ ich drobiny bardzo szybko się poruszają. Najwolniej zachodzi w ciałach stałych, ponieważ ich drobiny mogą jedynie drgać.

Na szybkość dyfuzji ma wpływ:

- stan skupienia substancji – najszybciej dyfuzja przebiega w gazach, ponieważ drobiny gazów bardzo szybko się poruszają; najwolniej w ciałach stałych, ponieważ drobiny ciał stałych mogą jedynie drgać;

- temperatura substancji – im jest wyższa, tym ruch drobin jest większy i dyfuzja zachodzi szybciej.

Przykłady dyfuzji:

- w życiu codziennym - mieszanie się soku z wodą, parzenie herbaty;

- w przyrodzie - rozchodzenie się zapachu kwiatów, przenikanie tlenu do płuc.

Animacja ukazuje mieszanie się dwóch cieczy.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RFU7af3uI0THX

Przykład dyfuzji

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Animacja ukazuje mieszanie się dwóch cieczy.

6. Rozszerzalność cieplna

Pod wpływem zmian temperatury wiele ciał stałych, cieczy i gazów zmienia swoją objętość. Rozszerzają się przy ogrzewaniu, a kurczą przy oziębianiu. Zjawisko to, zwane rozszerzalnością cieplną (temperaturową), jest wykorzystywane w konstruowaniu różnych urządzeń:

- w termometrach cieczowych poziom cieczy podnosi się przy wzroście temperatury;

- podgrzewany gaz w balonie powietrznym unosi go do góry;

- szczeliny między szynami zapobiegają wyginaniu się szyn podczas upałów; zimą szczeliny te są szersze, gdyż metal zmniejsza swoją objętość, natomiast latem szyny przylegają do siebie

- na moście pozostawia się szczeliny, które latem chronią most przed pękaniem;

- linie wysokiego napięcia zawiesza się luźno między słupami, co zapobiega ich zerwaniu zimą, kiedy pod wpływem niskiej temperatury liny się „kurczą”.

Slajd 1 z 5

Jak inżynierowie radzą sobie z rozszerzalnością cieplną?

7. Mieszaniny

Mieszanina składa się z dwóch lub więcej substancji. Mieszanina jednorodna to taka, której składników nie da się odróżnić gołym okiem ani za pomocą lupy. Do mieszanin jednorodnych zaliczamy na przykład powietrze, sok owocowy, ocet. Mieszanina niejednorodna charakteryzuje się tym, że jej składniki da się odróżnić gołym okiem. Do takich mieszanin należą na przykład sałatka warzywna, piasek z wodą, ziemia ogrodowa.

Do mieszanin jednorodnych zaliczamy roztwory – są to takie mieszaniny, w których jedna substancja rozpuszczona jest w drugiej, zwanej rozpuszczalnikiem.

Szybkość rozpuszczania się substancji rozpuszczanej w rozpuszczalniku zależy od:

- temperatury rozpuszczalnika,

- stopnia rozdrobnienia substancji rozpuszczanej,

- mieszania roztworu podczas rozpuszczania.

Sposoby rozdzielenia składników mieszaniny:

- odparowanie, np. wody z wody morskiej,

- destylacja, np. oddzielenie benzyny z ropy naftowej,

- filtrowanie, np. oddzielenie piasku z wody,

- opadanie, np. oddzielenie listków herbaty z napoju,

- przesiewanie, np. oddzielenie żwirku z piasku.

Film przedstawia kilka przykładów mieszanin i metod ich rozdzielania.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RkmxM55ZzRnKC

Przykłady mieszanin i metody ich rozdzielania

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film przedstawia kilka przykładów mieszanin i metod ich rozdzielania.

8. Przemiany substancji

Substancje ulegają różnym przemianom, które można podzielić na fizyczne i chemiczne oraz odwracalne i nieodwracalne.

- Przemiany fizyczne to takie, podczas których nie powstają nowe substancje. Należą do nich na przykład otrzymywanie i rozdzielanie mieszanin, zmiany stanu skupienia.

- Przemiany chemiczne to takie, podczas których powstają substancje o nowych właściwościach. Zaliczamy do nich na przykład rdzewienie metali, psucie się jedzenia, palenie się drewna, smażenie mięsa, ścinanie białka.

- Procesy odwracalne to takie, których skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy. Na przykład woda może przechodzić ze stanu gazowego w ciekły i odwrotnie; parafina pod wpływem wysokiej temperatury topi się, a po obniżeniu temperatury zastyga.

- Procesy nieodwracalne to takie, po których nie da się zrobić niczego, żeby uzyskać pierwotną substancję. Należą do nich na przykład. ścinanie się białka z jajek pod wpływem wysokiej temperatury, palenie się drewna, korozja metali.

Film przedstawia kilka przykładów przemian zachodzących w kuchni.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1GZEB7FfvGkB

Przykłady przemian zachodzących w kuchni

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film przedstawia kilka przykładów przemian zachodzących w kuchni.

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz prawidłową odpowiedź. Uczennice i uczniowie badali korzeń marchwi. Napisali, że jest twardy, pomarańczowy, słodki, długi i gładki. Jakich narządów zmysłu użyli do jego opisu?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Wzroku, dotyku.

- Dotyku, węchu, smaku.

- Wzroku, smaku.

- Wzroku, dotyku, smaku.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 2

Połącz nazwę obiektu z odpowiednim narządem zmysłu, który posłuży do jego obserwacji.

kwaśna cytryna

skóraPołączony z: kwaśna cytryna

brudna podłoga

nosPołączony z: brudna podłoga

ulatniający się gaz

okoPołączony z: ulatniający się gaz

chropowaty owoc kiwi

językPołączony z: chropowaty owoc kiwi

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Zaznacz, którego narządu dotyczy podany opis: zawiera receptory dotyku, bólu, ucisku i temperatury.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- ucho

- skóra

- język

- nos

- oko

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 4

Do podanych przyrządów optycznych dopasuj obiekty, które można za ich pomocą obserwować.

lupa

lornetka

mikroskop

Przenieś element.stado saren

Przenieś element.wzór na skrzydłach motyla

Przenieś element.komórki liścia

Przenieś element.organizmy w kropli wody

Przenieś element.gniazdo w koronie drzewa

Przenieś element.składniki krwi

Przenieś element.lecące ptaki

Przenieś element.brzeg liścia

Przenieś element.wygląd mrówki

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 5

Oceń, czy zdania są prawdziwe czy fałszywe.

Prawda

Fałsz

Drobiny budujące różne substancje są różnej wielkości.

Drobiny tej samej substancji są tej samej wielkości.

Substancja prosta jest zbudowana z jednego rodzaju drobin.

Między drobinami budującymi substancje nie ma wolnych przestrzeni.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Podziel substancje na proste i złożone.

substancje proste

substancje złożone

Przenieś element.cukier

Przenieś element.srebro

Przenieś element.sól

Przenieś element.złoto

Przenieś element.węgiel

Przenieś element.woda

Przenieś element.tlen

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Które zdanie opisuje jednocześnie ciało stałe i gaz? Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Trudno zmienić ich kształt, a łatwo objętość.

- Ulegają rozszerzalności cieplnej.

- Nie ulegają zjawisku dyfuzji.

- Łatwo zmieniają objętość, a trudno kształt.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Wskaż cechę, która nie dotyczy gazu.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Jest ściśliwy i rozprężliwy.

- Wypełnia całe naczynie, w którym się znajduje.

- Trudno zmienia objętość.

- Nie ma stałego kształtu.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

Połącz w pary stany skupienia z odpowiednimi informacjami.

gazy

Trudno zmieniają kształt i objętość; drobiny nie przemieszczają się względem siebie, mogą jedynie drgać.Połączony z: gazy

ciała stałe

Łatwo zmieniają kształt, lecz trudno objętość; drobiny mogą się względem siebie przemieszczać.Połączony z: ciała stałe

ciecze

Łatwo zmieniają kształt i objętość; drobiny swobodnie się przemieszczają.Połączony z: ciecze

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 10

Jaką właściwość gliny artysta wykorzystuje podczas formowania figurki? Zaznacz prawidłową odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- ściśliwość

- plastyczność

- sprężystość

- kruchość

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania. Skoki na bungee są możliwe dzięki temu, że lina jest

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- plastyczna.

- sprężysta.

- sztywna.

- ściśliwa.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 12

Zaznacz, jaka cecha gazu ujawnia się podczas pompowania plażowego materaca?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- plastyczność

- kruchość

- ściśliwość

- rozprężliwość

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 13

Przed wejściem do szkolnej stołówki Janek powiedział do kolegi: „Ale pachnie. Dziś zupa grochowa”. Dokończ zdanie: Zapach unosił się dzięki

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- ściśliwości.

- parowaniu.

- dyfuzji.

- rozszerzalności cieplnej.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 14

Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. W konstrukcji termometrów cieczowych wykorzystuje się zjawisko

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- dyfuzji.

- rozszerzalności temperaturowej.

- parowania.

- ściśliwości.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 15

Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Mieszaniną niejednorodną nazywamy taką mieszaninę, w której

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- jest zawsze jakiś rozpuszczalnik.

- składniki są widoczne gołym okiem lub za pomocą przyrządów.

- składniki nie są widoczne nawet za pomocą przyrządów.

- jest tylko jedna substancja.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 16

Zaznacz prawidłową odpowiedź. Mieszaniną nie jest

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- powietrze.

- woda z jeziora.

- mieszanka ziół.

- złoto.

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 17

Przyporządkuj daną mieszaninę do grupy jednorodnych lub niejednorodnych.

mieszaniny jednorodne

mieszaniny niejednorodne

Przenieś element.słodzona woda

Przenieś element.mieszanka ziół

Przenieś element.woda mineralna

Przenieś element.lody z kawałkami owoców

Przenieś element.zupa jarzynowa

Przenieś element.sałatka owocowa

Przenieś element.powietrze

Przenieś element.coca-cola

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 18

Wskaż procesy, które są nieodwracalne.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- topnienie lodu

- palenie świecy

- formowanie figurki z plasteliny

- pompowanie balonika

- pieczenie ziemniaków

Źródło: Brygida Branowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 19

Rozwiąż krzyżówkę.

1.

Pytanie Służy do obserwacji obiektów przyrodniczych, które znajdują się blisko.Znak 1 z 4

Pytanie Służy do obserwacji obiektów przyrodniczych, które znajdują się blisko.Znak 2 z 4

Pytanie Służy do obserwacji obiektów przyrodniczych, które znajdują się blisko.Znak 3 z 4

Fragment hasła

Pytanie Służy do obserwacji obiektów przyrodniczych, które znajdują się blisko.Znak 4 z 4

2.

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 1 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 2 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 3 z 9

Fragment hasła

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 4 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 5 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 6 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 7 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 8 z 9

Pytanie Zamiana cieczy w parę wodną.Znak 9 z 9

3.

Pytanie Narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie poszczególne smaki.Znak 1 z 5

Pytanie Narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie poszczególne smaki.Znak 2 z 5

Pytanie Narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie poszczególne smaki.Znak 3 z 5

Fragment hasła

Pytanie Narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie poszczególne smaki.Znak 4 z 5

Pytanie Narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie poszczególne smaki.Znak 5 z 5

4.

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 1 z 7

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 2 z 7

Fragment hasła

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 3 z 7

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 4 z 7

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 5 z 7

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 6 z 7

Pytanie Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.Znak 7 z 7

5.

Pytanie Zawiera receptory dotyku.Znak 1 z 5

Pytanie Zawiera receptory dotyku.Znak 2 z 5

Pytanie Zawiera receptory dotyku.Znak 3 z 5

Pytanie Zawiera receptory dotyku.Znak 4 z 5

Fragment hasła

Pytanie Zawiera receptory dotyku.Znak 5 z 5

6.

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 1 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 2 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 3 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 4 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 5 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 6 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 7 z 9

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 8 z 9

Fragment hasła

Pytanie Służy do obserwacji komórek i tkanek.Znak 9 z 9

7.

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 1 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 2 z 10

Fragment hasła

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 3 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 4 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 5 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 6 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 7 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 8 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 9 z 10

Pytanie Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.Znak 10 z 10

8.

Pytanie Łatwo zmienia kształt i objętość.Znak 1 z 3

Pytanie Łatwo zmienia kształt i objętość.Znak 2 z 3

Fragment hasła

Pytanie Łatwo zmienia kształt i objętość.Znak 3 z 3

1. 1.  Służy do obserwacji obiektów przyrodniczych, które znajdują się blisko.

2. 2.  Zamiana cieczy w parę wodną.

3. 3.  Narząd smaku pozwalający odróżnić w pokarmie poszczególne smaki.

4. 4.  Samorzutne rozprzestrzenianie się drobin jednej substancji w drugiej.

5. 5.  Zawiera receptory dotyku.

6. 6.  Służy do obserwacji komórek i tkanek.

7. 7.  Nazwa procesu, którego skutki można odwrócić i uzyskać z powrotem stan wyjściowy.

8. 8.  Łatwo zmienia kształt i objętość.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 20

Napisz po jednym przykładzie wykorzystania przez ludzi plastyczności, kruchości i sprężystości ciał stałych.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 21

Wyjaśnij, dlaczego tworzące się na rzece kry nie toną, lecz pływają na powierzchni wody.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 22

Niektóre substancje mogą występować w dwóch lub trzech stanach skupienia. Podaj przykład takich substancji i wyjaśnij, w jakich warunkach zmieniają stan skupienia.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.