Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia niewyraźne zdjęcia, dokumenty i listy leżące na blacie.

Czy Elegia o... [chłopcu polskim] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego ma wymiar optymistyczny?

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Janusz Sławiński, sytuując twórczość Krzysztofa Kamila Baczyńskiego na tle piśmiennictwa katastrofistów, pisał: “Dla generacji Baczyńskiego kataklizm nie był przedmiotem przewidywań czy przeczuć. Był jej dany w postaci rzeczywistego spełnienia [...]”Indeks górny 1 Indeks górny koniec1. Wyobraźnię poetycką autora Elegii o… [chłopcu polskim] ukształtowało traumatyczne przeżycie II wojny światowej. Jednak jego twórczość znacznie wykracza poza kanon tyrtejski i staje się wyrazicielem problematyki moralnej całego pokolenia. Właśnie wątpliwości natury etycznej, obok ogromnego ładunku emocjonalnego, składają się na przesłanie Elegii..., której nie można ograniczać do dokumentu utrwalającego doświadczenia jednostki.

Twoje cele

- Zinterpretujesz wiersz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim], zwracając szczególną uwagę na metafory zawarte w tekście.

- Scharakteryzujesz podmiot liryczny, nazywając jego uczucia.

- Opiszesz poetykę Krzysztofa Kamila Baczyńskiego czytelną w wierszu Elegia o … [chłopcu polskim].

- Zredagujesz swoje stanowisko dotyczące sensu zakończenia utworu w oparciu o fragment eseju literaturoznawczego.

Przeczytaj

Katastrofizm pokolenia Kolumbów

Katastrofizm to jedna z tendencji w kulturze XX wieku wyrażająca się w twierdzeniu o jej kryzysowym charakterze, który ostatecznie miał ją doprowadzić do zniszczenia. Wynikał z przekonania, że kultura europejska jest skazana na zagładę z przyczyn wewnętrznych (utrata możliwości rozwoju i załamanie się obowiązujących dotychczas wartości) lub zewnętrznych (inwazja innych cywilizacji). Katastrofiści byli przekonani o fatalistycznym determinizmie historii. Sygnalizując kryzys jednostki, jednocześnie podejmowali próby poszukiwań humanistycznego wyjścia, które ocaliłoby podstawowe elementy kultury.

Francisco Goya, Łoża śmierci (Rycina nr 62) z cyku Okropności wojny, 1810–1815

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wpływ katastrofizmu widać szczególnie w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, choć można go zauważyć także w twórczości Adama Gajcego. W wierszach autora Elegii o… [chłopcu polskim] z lat 1939–41 są obecne typowe dla katastrofistów kontrastowe zestawienia arkadii dzieciństwa i powszechnego kataklizmu. Służą one zobrazowaniu pesymistycznej wizji historiozoficznej, w której historia ludzkości jawi się jako krwawa i okrutna. W roku 1941 Baczyński przeżył „porażenie okupacyjne” (określenie Kazimierza Wyki) i w jego poezji pojawiła się figura, którą można dostrzec także w Elegii o… [chłopcu polskim]. Coraz częściej bohaterem jego wierszy staje się jednostka szlachetna, prometeiczna, ponosząca klęskę. “Była w tym już zapowiedź dialogu poety ze społeczeństwem w imię ocalenia go przed groźbą defetyzmu, upadku wiary w sens człowieczeństwa, obrony osoby ludzkiej jako wartości najwyższej”Indeks górny 1 Indeks górny koniec1. Łączy to Baczyńskiego z polskimi romantykami – głównie Juliuszem Słowackim i Cyprianem Kamilem Norwidem. Widać to na przykład w wizji poety jako duchowego przywódcy narodu, a także w postulatach (często nieformułowanych wprost) postępowania według norm moralnych i zachowania postawy humanistycznej w czasach rozchwiania etycznych norm.

Katastrofizm pokolenia Kolumbów został przez badaczy nazwany katastrofizmem generacyjnym. Od tego przedwojennego różni się przede wszystkim tym, że nie wynika z przeczucia nadchodzącej tragedii, ale jej przeżycia. Stąd inna nazwa tego pokolenia – pokolenie Apokalipsy spełnionej.

Ireneusz Opacki

Elegia optymistyczna. O poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego

Zacznijmy od metaforyki: ona ujawnia długotrwałość tego procesu kształcenia. To, co w pierwszej strofie zaskakuje czytelnika, to dziwny niedosyt grozy. Grozy, która powinna tu wystąpić z pełną siłą - wszak strofa ta przynosi katalog największych potworności wojny: krew, pożogi, szubienice. W ogromnym natężeniu to całe krajobrazy pożóg, to całe morze szubienic. I choć w tak bezpośrednich formułach jest to ujawnione – groza paradoksalnie głęboko się ukrywa, jest niezwykle słabo wyczuwalna.

Niweluje ją bowiem kategoria spojrzenia na ten niszczejący świat. To ani spojrzenie przez pryzmat pojęć moralnych ani przez pryzmat istotnych wymiarów prezentowanych rzeczy. To spojrzenie przez pryzmat estetyki, w sensie dosłownym: świat wojny jest ukazany jako dzieło sztuki, jako wyszywanka, malowidło, haft. Jest oglądany jak obrazkowa historyjka, bawiąca oko kolorami: rudością, żółcizną ściegu.

Źródło: Ireneusz Opacki, Elegia optymistyczna. O poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, [w:] tegoż, Poetyckie dialogi z kontekstem. Szkice o poezji XX wieku, Katowice 1979, s. 312–313.

Ireneusz Opacki komentuje trzy ostatnie wersy utworu:

Ireneusz Opacki

Elegia optymistyczna. O poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego

Pomnik Małego Powstańca przy ul. Podwale na Starym Mieście w Warszawie

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Tu się kończy Baczyńskiego elegia o człowieczeństwie czasów pogardy. [...]

Bo werset następny – nie jest już elegią. Przynosi zjawisko, które w świetle zrealizowanego procesu edukacji nie miało prawa nastąpić. Zjawisko, które łamie skuteczność tego procesu - tak, jak łamie żelazną do tej pory konsekwencję rozwoju fabularnego wiersza. [...] Łamie nie tylko dlatego, że odbywa się niejako poza programem edukacji. Łamie dlatego przede wszystkim, że wykonany przez „polskiego chłopca” gest jawi się przeciw temu procesowi, staje się odwrotnością wyników przewidywanych. Wszak zamiast strzału [...] ręka czyni gest  przeżegnania ziemi. Wszak gest ten oznacza również, zamyka w sobie - gest inny, wcześniejszy: gest odrzucenia broni. Wszak zostało odczute zło, dokonała się rzecz, na którą przemierzenie najwstydliwszych ludzkich dróg miało chłopca uodpornić skutecznie.

Nie, kończące ten wiersz pytanie, nie jest pytaniem retorycznym. Tu naprawdę nie wiadomo, czy to kula postrzeliła serce, czy istotnie pękło ono pod naporem ogromu niespodziewanie odczutego zła [...].

Ten wiersz Baczyńskiego – to najjaśniejsza, najpełniejsza wiary w niezniszczalność człowieczeństwa biografia pokolenia wielkiej wojny, pokolenia czasów pogardy człowieka. Biografia optymistyczna wbrew śmierci [...].

Źródło: Ireneusz Opacki, Elegia optymistyczna. O poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, [w:] tegoż, Poetyckie dialogi z kontekstem. Szkice o poezji XX wieku, Katowice 1979, s. 314–315.

Krzysztof Kamil Baczyński

Elegia o… [chłopcu polskim]

Odǳielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,

haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,

malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,

wyszywali wisielcami drzew płynące morze.

Wyuczyli cię, syneczku, ziemi twej na pamięć,

gdyś jej ścieżki powycinał żelaznymi łzami.

Odchowali cię w ciemności, odkarmili bochnem trwóg,

przemierzyłeś po omacku najwstydliwsze z luǳkich dróg.

I wyszedłeś, jasny synku, z czarną bronią w noc,

i poczułeś, jak się jeży w dźwięku minut — zło.

Zanim padłeś, jeszcze ziemię przeżegnałeś ręką.

Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?

20 III 1944 r.

Źródło: Krzysztof Kamil Baczyński, Elegia o… [chłopcu polskim], [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. J. Święch, Kraków 1989, s. 241.

O autorze

Informacje o Krzysztofie Kamilu Baczyńskim znajdziesz m.in. w lekcji: „W żalu najczystszym…” – rzeczywistość okupacyjna w utworach Krzysztofa Kamila BaczyńskiegoOtwiera się w nowym oknie

Tablica upamiętniająca Krzysztofa Kamila Baczyńskiego przy ul. Bagatela 10 w Warszawie

Źródło: Adrian Grycuk, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

W twórczości Baczyńskiego można wyróżnić dwie główne grupy utworów: wiersze miłosne i erotyczne ofiarowane żonie poety, Barbarze z Drapczyńskich, oraz wiersze podejmujące temat wojny. Cechą charakterystyczną utworów wojennych jest powracanie do pytania o moralną słuszność wojny, sprzeciw wobec zabijania, przy jednoczesnym głębokim poczuciu obowiązki walki za ojczyznę. Podmiot liryczny wielu utworów Baczyńskiego jest bohaterem tragicznym, rozdartym pomiędzy niedającymi się pogodzić w sytuacji wojny postawami – patriotyzmem i pacyfizmem.

Słownik

defetyzm

(fr. defaitisme) brak wiary w zwycięstwo lub powodzenie jakiejś sprawy, wyrażający się w ciągłym przewidywaniu porażki

determinizm

(łac. determinare – ograniczyć, określić) – pogląd zakładający, że egzystencja i działania człowieka są niezależne od wolnej woli, lecz uwarunkowane przez czynniki biologiczne, środowiskowe i historyczne

elegia

(gr. elegeía – pieśń żałobna) – 1) w poezji antycznej utwór pisany dystychem elegijnym, czyli (w starożytnej metryce) dwuwierszem złożonym z heksametru i pentametru; początkowo mianem tym określano utwory o tematyce żałobnej, z czasem o szerokim zakresie tematycznym, w liryce rzymskiej przede wszystkim miłosne; 2) w liryce nowożytnej utwór liryczny o tematyce żałobnej, pożegnalnej

fatalizm

(łac. fatalis – wyznaczony losem) – wiara w przeznaczenie; pogląd, w myśl którego, wszystko co dzieje się na świecie jest nieuchronne i zdeterminowane przyczyną znajdującą się poza naturą; zły nieunikniony los

historiozofia

(gr. historía - badanie wiedzy, sophia – mądrość) filozofia dziejów, badanie dziejów z punktu widzenia filozofii; dziedzina ogólnych rozważań filozoficznych nad siłami napędowymi, celowością, istotą i przebiegiem procesu dziejowego; filozofia historii

katastrofizm

(gr. katastrophḗ – przewrót, punkt zwrotny) – pesymistyczna postawa życiowa oparta na przeświadczeniu o nieuchronności klęski, upadku świata, zagładzie zagrażającej współczesnemu światu, a zwłaszcza tradycjom, instytucjom i wartościom kultury europejskiej

pokolenie Kolumbów

pokolenie literackie obejmujące pisarzy polskich urodzonych ok. 1920 roku, których doświadczeniem formującym była II wojna światowa. Termin używany także ogólnie, odnoszący się do wszystkich ludzi urodzonych w tym okresie. Nazwa została zaczerpnięta z powieści Romana Bratnego, pt. Kolumbowie. Rocznik 20, opisującej wojenne oraz powojenne losy grupy młodych ludzi biorących udział w walce z hitlerowskim okupantem

prometeizm

(gr. Prometheus - Prometeusz) postawa moralna, której wyrazem jest poświęcenie się jednostki dla dobra ogółu

Mapa myśli

Polecenie 1

Zapoznaj się z mapą myśli. Uzupełnij przykłady środków stylistycznych użytych w wierszu.

- Mapa myśli.

- Nazwa kategorii: „Elegia o... [chłopcu polskim]”.

- Elementy należące do kategorii „Elegia o... [chłopcu polskim]”

- Nazwa kategorii: Główne motywy

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne

- Koniec elementów należących do kategorii „Elegia o... [chłopcu polskim]”

- Nazwa kategorii: Główne motywy.

- Elementy należące do kategorii Główne motywy

- Nazwa kategorii: „Elegia o... [chłopcu polskim]”

- Nazwa kategorii: tragedia pokolenia okupacyjnego, wyboru między walką o wolność ojczyzny a poświęceniem życia twórczości poetyckiej

- Nazwa kategorii: moralność – etyka – historia – rozważania pojęć poddanych sprawdzianowi wojny

- Nazwa kategorii: świadectwo czasów wojny

- Nazwa kategorii: odrealniony świat rzeczywisty

- Nazwa kategorii: metaforyczny obraz matki (interpretowanej zarówno jako zwykła matka, jak i matka-ojczyzna) rozpaczającej nad utratą dziecka i wyrażającej sprzeciw wobec okrucieństw wojny

- Koniec elementów należących do kategorii Główne motywy

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe.

- Elementy należące do kategorii Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: „Elegia o... [chłopcu polskim]”

- Nazwa kategorii: budowa

- Nazwa kategorii: rymy

- Nazwa kategorii: współczesność

- Nazwa kategorii: starożytność

- Koniec elementów należących do kategorii Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne.

- Elementy należące do kategorii Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: „Elegia o... [chłopcu polskim]”

- Nazwa kategorii: epitety

- Nazwa kategorii: porównanie

- Nazwa kategorii: metafory

- Nazwa kategorii: anafora

- Nazwa kategorii: pytanie retoryczne

- Koniec elementów należących do kategorii Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: tragedia pokolenia okupacyjnego, wyboru między walką o wolność ojczyzny a poświęceniem życia twórczości poetyckiej.

- Elementy należące do kategorii tragedia pokolenia okupacyjnego, wyboru między walką o wolność ojczyzny a poświęceniem życia twórczości poetyckiej

- Nazwa kategorii: Główne motywy

- Koniec elementów należących do kategorii tragedia pokolenia okupacyjnego, wyboru między walką o wolność ojczyzny a poświęceniem życia twórczości poetyckiej

- Nazwa kategorii: moralność – etyka – historia – rozważania pojęć poddanych sprawdzianowi wojny.

- Elementy należące do kategorii moralność – etyka – historia – rozważania pojęć poddanych sprawdzianowi wojny

- Nazwa kategorii: Główne motywy

- Koniec elementów należących do kategorii moralność – etyka – historia – rozważania pojęć poddanych sprawdzianowi wojny

- Nazwa kategorii: świadectwo czasów wojny.

- Elementy należące do kategorii świadectwo czasów wojny

- Nazwa kategorii: Główne motywy

- Koniec elementów należących do kategorii świadectwo czasów wojny

- Nazwa kategorii: odrealniony świat rzeczywisty.

- Elementy należące do kategorii odrealniony świat rzeczywisty

- Nazwa kategorii: Główne motywy

- Koniec elementów należących do kategorii odrealniony świat rzeczywisty

- Nazwa kategorii: metaforyczny obraz matki (interpretowanej zarówno jako zwykła matka, jak i matka-ojczyzna) rozpaczającej nad utratą dziecka i wyrażającej sprzeciw wobec okrucieństw wojny.

- Elementy należące do kategorii metaforyczny obraz matki (interpretowanej zarówno jako zwykła matka, jak i matka-ojczyzna) rozpaczającej nad utratą dziecka i wyrażającej sprzeciw wobec okrucieństw wojny

- Nazwa kategorii: Główne motywy

- Koniec elementów należących do kategorii metaforyczny obraz matki (interpretowanej zarówno jako zwykła matka, jak i matka-ojczyzna) rozpaczającej nad utratą dziecka i wyrażającej sprzeciw wobec okrucieństw wojny

- Nazwa kategorii: zawiera zarówno klasyczne rymy męskie, jak i tzw. rymy niedokładne, operujące na podobieństwach brzmieniowych zakończeń wyrazów.

- Elementy należące do kategorii zawiera zarówno klasyczne rymy męskie, jak i tzw. rymy niedokładne, operujące na podobieństwach brzmieniowych zakończeń wyrazów

- Nazwa kategorii: użycie rymów niedokładnych stanowi nawiązanie do poezji starogreckiej, w której klasyczne rymy występowały niezwykle rzadko i były charakterystyczne dla raczej dla żartobliwych, lekkich utworów

- Nazwa kategorii: rymy

- Koniec elementów należących do kategorii zawiera zarówno klasyczne rymy męskie, jak i tzw. rymy niedokładne, operujące na podobieństwach brzmieniowych zakończeń wyrazów

- Nazwa kategorii: utwór zbudowany jest z trzech strof, z których każda posiada cztery wersy, nie posiadają stałej liczby sylab.

- Elementy należące do kategorii utwór zbudowany jest z trzech strof, z których każda posiada cztery wersy, nie posiadają stałej liczby sylab

- Nazwa kategorii: budowa

- Koniec elementów należących do kategorii utwór zbudowany jest z trzech strof, z których każda posiada cztery wersy, nie posiadają stałej liczby sylab

- Nazwa kategorii: epitety.

- Elementy należące do kategorii epitety

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: budują one sugestywny obraz okropieństw wojny, zwracają uwagę na wizualny aspekt wizji doświadczanych przez podmiot liryczny

- Koniec elementów należących do kategorii epitety

- Nazwa kategorii: porównanie.

- Elementy należące do kategorii porównanie

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: wyeksponowanie piękna istnienia, którego doświadczanie przez syna zostało zabrane przez wojnę

- Koniec elementów należących do kategorii porównanie

- Nazwa kategorii: metafory.

- Elementy należące do kategorii metafory

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: uniwersalizują one obraz wojny, a także podkreślają tragedię przeżywaną przez podmiot liryczny

- Koniec elementów należących do kategorii metafory

- Nazwa kategorii: anafora.

- Elementy należące do kategorii anafora

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: zwraca uwagę na kontrast pomiędzy niewinnym synem, a krwiożerczą, złą wojną

- Koniec elementów należących do kategorii anafora

- Nazwa kategorii: pytanie retoryczne.

- Elementy należące do kategorii pytanie retoryczne

- Nazwa kategorii: Środki stylistyczne

- Nazwa kategorii: puentuje cały utwór i wskazuje na wojenną traumę, która powoduje cierpienie u podmiotu lirycznego

- Koniec elementów należących do kategorii pytanie retoryczne

- Nazwa kategorii: budowa.

- Elementy należące do kategorii budowa

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: utwór zbudowany jest z trzech strof, z których każda posiada cztery wersy, nie posiadają stałej liczby sylab

- Koniec elementów należących do kategorii budowa

- Nazwa kategorii: rymy.

- Elementy należące do kategorii rymy

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: zawiera zarówno klasyczne rymy męskie, jak i tzw. rymy niedokładne, operujące na podobieństwach brzmieniowych zakończeń wyrazów

- Koniec elementów należących do kategorii rymy

- Nazwa kategorii: współczesność.

- Elementy należące do kategorii współczesność

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: utwór liryczny, należący do typu liryki bezpośredniej, o treści refleksyjnej utrzymany w nastroju melancholijnym, w tonie smutnego rozpamiętywania

- Koniec elementów należących do kategorii współczesność

- Nazwa kategorii: starożytność.

- Elementy należące do kategorii starożytność

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: (gr. „elegeia” – pieśń żałobna) elegia jako gatunek rozwijała się w VII i VI w. p.n.e. w liryce greckiej i rzymskiej

- Nazwa kategorii: elegie patriotyczne

- Nazwa kategorii: elegie miłosne

- Koniec elementów należących do kategorii starożytność

- Nazwa kategorii: utwór liryczny, należący do typu liryki bezpośredniej, o treści refleksyjnej utrzymany w nastroju melancholijnym, w tonie smutnego rozpamiętywania.

- Elementy należące do kategorii utwór liryczny, należący do typu liryki bezpośredniej, o treści refleksyjnej utrzymany w nastroju melancholijnym, w tonie smutnego rozpamiętywania

- Nazwa kategorii: współczesność

- Koniec elementów należących do kategorii utwór liryczny, należący do typu liryki bezpośredniej, o treści refleksyjnej utrzymany w nastroju melancholijnym, w tonie smutnego rozpamiętywania

- Nazwa kategorii: (gr. „elegeia” – pieśń żałobna) elegia jako gatunek rozwijała się w VII i VI w. p.n.e. w liryce greckiej i rzymskiej.

- Elementy należące do kategorii (gr. „elegeia” – pieśń żałobna) elegia jako gatunek rozwijała się w VII i VI w. p.n.e. w liryce greckiej i rzymskiej

- Nazwa kategorii: starożytność

- Koniec elementów należących do kategorii (gr. „elegeia” – pieśń żałobna) elegia jako gatunek rozwijała się w VII i VI w. p.n.e. w liryce greckiej i rzymskiej

- Nazwa kategorii: elegie patriotyczne.

- Elementy należące do kategorii elegie patriotyczne

- Nazwa kategorii: starożytność

- Nazwa kategorii: gatunek ten wywodzi się z elegii patriotycznych popularnych w starożytnej Grecji, mistrzem ich był Tyrteusz, spartański poeta głoszący pochwałę bohaterskiego czynu, zagrzewający do walki, opiewający bohaterstwo

- Koniec elementów należących do kategorii elegie patriotyczne

- Nazwa kategorii: elegie miłosne.

- Elementy należące do kategorii elegie miłosne

- Nazwa kategorii: starożytność

- Nazwa kategorii: mistrzem ich był grecki poeta Anakreont, zwany piewcą miłości i wina

- Koniec elementów należących do kategorii elegie miłosne

- Nazwa kategorii: użycie rymów niedokładnych stanowi nawiązanie do poezji starogreckiej, w której klasyczne rymy występowały niezwykle rzadko i były charakterystyczne dla raczej dla żartobliwych, lekkich utworów.

- Elementy należące do kategorii użycie rymów niedokładnych stanowi nawiązanie do poezji starogreckiej, w której klasyczne rymy występowały niezwykle rzadko i były charakterystyczne dla raczej dla żartobliwych, lekkich utworów

- Nazwa kategorii: zawiera zarówno klasyczne rymy męskie, jak i tzw. rymy niedokładne, operujące na podobieństwach brzmieniowych zakończeń wyrazów

- Koniec elementów należących do kategorii użycie rymów niedokładnych stanowi nawiązanie do poezji starogreckiej, w której klasyczne rymy występowały niezwykle rzadko i były charakterystyczne dla raczej dla żartobliwych, lekkich utworów

- Nazwa kategorii: budują one sugestywny obraz okropieństw wojny, zwracają uwagę na wizualny aspekt wizji doświadczanych przez podmiot liryczny.

- Elementy należące do kategorii budują one sugestywny obraz okropieństw wojny, zwracają uwagę na wizualny aspekt wizji doświadczanych przez podmiot liryczny

- Nazwa kategorii: epitety

- Nazwa kategorii: Przykłady:

- Koniec elementów należących do kategorii budują one sugestywny obraz okropieństw wojny, zwracają uwagę na wizualny aspekt wizji doświadczanych przez podmiot liryczny

- Nazwa kategorii: wyeksponowanie piękna istnienia, którego doświadczanie przez syna zostało zabrane przez wojnę.

- Elementy należące do kategorii wyeksponowanie piękna istnienia, którego doświadczanie przez syna zostało zabrane przez wojnę

- Nazwa kategorii: porównanie

- Nazwa kategorii: Przykład:

- Koniec elementów należących do kategorii wyeksponowanie piękna istnienia, którego doświadczanie przez syna zostało zabrane przez wojnę

- Nazwa kategorii: uniwersalizują one obraz wojny, a także podkreślają tragedię przeżywaną przez podmiot liryczny.

- Elementy należące do kategorii uniwersalizują one obraz wojny, a także podkreślają tragedię przeżywaną przez podmiot liryczny

- Nazwa kategorii: metafory

- Nazwa kategorii: Przykłady:

- Koniec elementów należących do kategorii uniwersalizują one obraz wojny, a także podkreślają tragedię przeżywaną przez podmiot liryczny

- Nazwa kategorii: puentuje cały utwór i wskazuje na wojenną traumę, która powoduje cierpienie u podmiotu lirycznego.

- Elementy należące do kategorii puentuje cały utwór i wskazuje na wojenną traumę, która powoduje cierpienie u podmiotu lirycznego

- Nazwa kategorii: pytanie retoryczne

- Nazwa kategorii: Przykład:

- Koniec elementów należących do kategorii puentuje cały utwór i wskazuje na wojenną traumę, która powoduje cierpienie u podmiotu lirycznego

- Nazwa kategorii: zwraca uwagę na kontrast pomiędzy niewinnym synem, a krwiożerczą, złą wojną.

- Elementy należące do kategorii zwraca uwagę na kontrast pomiędzy niewinnym synem, a krwiożerczą, złą wojną

- Nazwa kategorii: anafora

- Nazwa kategorii: Przykład:

- Koniec elementów należących do kategorii zwraca uwagę na kontrast pomiędzy niewinnym synem, a krwiożerczą, złą wojną

- Nazwa kategorii: mistrzem ich był grecki poeta Anakreont, zwany piewcą miłości i wina.

- Elementy należące do kategorii mistrzem ich był grecki poeta Anakreont, zwany piewcą miłości i wina

- Nazwa kategorii: elegie miłosne

- Koniec elementów należących do kategorii mistrzem ich był grecki poeta Anakreont, zwany piewcą miłości i wina

- Nazwa kategorii: Przykłady:.

- Elementy należące do kategorii Przykłady:

- Nazwa kategorii: budują one sugestywny obraz okropieństw wojny, zwracają uwagę na wizualny aspekt wizji doświadczanych przez podmiot liryczny

- Koniec elementów należących do kategorii Przykłady:

- Nazwa kategorii: Przykład:.

- Elementy należące do kategorii Przykład:

- Nazwa kategorii: wyeksponowanie piękna istnienia, którego doświadczanie przez syna zostało zabrane przez wojnę

- Koniec elementów należących do kategorii Przykład:

- Nazwa kategorii: Przykłady:.

- Elementy należące do kategorii Przykłady:

- Nazwa kategorii: uniwersalizują one obraz wojny, a także podkreślają tragedię przeżywaną przez podmiot liryczny

- Koniec elementów należących do kategorii Przykłady:

- Nazwa kategorii: Przykład:.

- Elementy należące do kategorii Przykład:

- Nazwa kategorii: zwraca uwagę na kontrast pomiędzy niewinnym synem, a krwiożerczą, złą wojną

- Koniec elementów należących do kategorii Przykład:

- Nazwa kategorii: Przykład:.

- Elementy należące do kategorii Przykład:

- Nazwa kategorii: puentuje cały utwór i wskazuje na wojenną traumę, która powoduje cierpienie u podmiotu lirycznego

- Koniec elementów należących do kategorii Przykład:

- Nazwa kategorii: gatunek ten wywodzi się z elegii patriotycznych popularnych w starożytnej Grecji, mistrzem ich był Tyrteusz, spartański poeta głoszący pochwałę bohaterskiego czynu, zagrzewający do walki, opiewający bohaterstwo.

- Elementy należące do kategorii gatunek ten wywodzi się z elegii patriotycznych popularnych w starożytnej Grecji, mistrzem ich był Tyrteusz, spartański poeta głoszący pochwałę bohaterskiego czynu, zagrzewający do walki, opiewający bohaterstwo

- Nazwa kategorii: elegie patriotyczne

- Koniec elementów należących do kategorii gatunek ten wywodzi się z elegii patriotycznych popularnych w starożytnej Grecji, mistrzem ich był Tyrteusz, spartański poeta głoszący pochwałę bohaterskiego czynu, zagrzewający do walki, opiewający bohaterstwo

Polecenie 2

Prześledź główne motywy występujące w wierszu. Zinterpretuj sens utworu zgodnie z kontekstem biograficznym.

Uzupełnij

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj podmiot liryczny w wierszu Elegia o… [chłopcu polskim].

Uzupełnij

Ćwiczenie 2

Zastanów się i nazwij co najmniej 10 uczuć, jakie towarzyszą podmiotowi lirycznemu wiersza Elegia o… [chłopcu polskim].

Uzupełnij

Ćwiczenie 3

Uzupełnij tabelę, wpisując nazwy środków stylistycznych bądź ilustrujące je cytaty z wiersza Baczyńskiego, a następnie określ funkcję wszystkich wskazanych środków.

Środek stylistyczny

Cytat

Funkcja

metafora

"rudą krwią"

zdrobnienie

"oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą"

Ćwiczenie 4

Potraktuj treść wiersza Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim] jak opis wojennej edukacji. Opisz poszczególne jej etapy, posługując się konkretnymi fragmentami tekstu.

Uzupełnij

Ćwiczenie 5

Zaznacz typy liryki, jakie reprezentuje utwór Baczyńskiego.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- liryka zwrotu do adresata

- liryka pośrednia

- liryka roli

- liryka maski

- liryka podmiotu zbiorowego

- liryka bezpośrednia

Ćwiczenie 6

Zinterpretuj symbol krzyża, który zostaje przywołany w ostatnim geście syna-żołnierza.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

Wynotuj cechy gatunkowe elegii na podstawie utworu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim]. Do cech dopisz przykłady – cytaty z wiersza.

Uzupełnij mapę myśli o cechy gatunkowe elegii na podstawie utworu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim]. Do cech dopisz przykłady – cytaty z wiersza.

Mapa myśli. Lista elementów:

- Nazwa kategorii: Elegia

Elementy należące do kategorii Elegia
- Nazwa kategorii:

Elementy należące do kategorii
- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:
Koniec elementów należących do kategorii

- Nazwa kategorii:

Elementy należące do kategorii
- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:
Koniec elementów należących do kategorii

- Nazwa kategorii:

Elementy należące do kategorii
- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:
Koniec elementów należących do kategorii
Koniec elementów należących do kategorii Elegia

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Zapoznaj się z komentarzem Ireneusza Opackiego do trzech ostatnich wersów utworu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim]. Zastanów się, czy zgadzasz się z opinią historyka literatury. Sformułuj swoje stanowisko w 7–8 zdaniach.

Przeczytaj komentarz Ireneusza Opackiego do trzech ostatnich wersów utworu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim]. Zastanów się, czy zgadzasz się z opinią historyka literatury. Sformułuj swoje stanowisko w 7–8 zdaniach.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Anna Grabarczyk

Przedmiot: Język polski

Temat: Czy Elegia o... [chłopcu polskim] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego ma wymiar optymistyczny?

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

1) rozumie podstawy periodyzacji literatury, sytuuje utwory literackie w poszczególnych okresach: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.;

2) rozpoznaje konwencje literackie i określa ich cechy w utworach (fantastyczną, symboliczną, mimetyczną, realistyczną, naturalistyczną, groteskową);

4) rozpoznaje w tekście literackim środki wyrazu artystycznego poznane w szkole podstawowej oraz środki znaczeniowe: oksymoron, peryfrazę, eufonię, hiperbolę; leksykalne, w tym frazeologizmy; składniowe: antytezę, paralelizm, wyliczenie, epiforę, elipsę; wersyfikacyjne, w tym przerzutnię; określa ich funkcje;

9) rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi; poddaje ją refleksji;

10) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania: świata przedstawionego (fabuły, bohaterów, akcji, wątków, motywów), narracji, sytuacji lirycznej; interpretuje je i wartościuje;

14) przedstawia propozycję interpretacji utworu, wskazuje w tekście miejsca, które mogą stanowić argumenty na poparcie jego propozycji interpretacyjnej;

15) wykorzystuje w interpretacji utworów literackich potrzebne konteksty, szczególnie kontekst historycznoliteracki, historyczny, polityczny, kulturowy, filozoficzny, biograficzny, mitologiczny, biblijny, egzystencjalny;

16) rozpoznaje obecne w utworach literackich wartości uniwersalne i narodowe; określa ich rolę i związek z problematyką utworu oraz znaczenie dla budowania własnego systemu wartości.

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

10) w interpretacji przedstawia propozycję odczytania tekstu, formułuje argumenty na podstawie tekstu oraz znanych kontekstów, w tym własnego doświadczenia, przeprowadza logiczny wywód służący uprawomocnieniu formułowanych sądów;

11) stosuje zasady poprawności językowej i stylistycznej w tworzeniu własnego tekstu; potrafi weryfikować własne decyzje poprawnościowe;

12) wykorzystuje wiedzę o języku w pracy redakcyjnej nad tekstem własnym, dokonuje korekty tekstu własnego, stosuje kryteria poprawności językowej.

IV. Samokształcenie.

5. dokonuje krytycznej selekcji źródeł;

6. wybiera z tekstu odpowiednie cytaty i stosuje je w wypowiedzi;

8. posługuje się słownikami ogólnymi języka polskiego oraz słownikami specjalistycznymi (np. etymologicznymi, frazeologicznymi, skrótów, gwarowymi), także w wersji on-line;

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Lektura obowiązkowa

33) wybrane wiersze następujących poetów: Bolesław Leśmian, Julian Tuwim, Jan Lechoń, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Kazimiera Iłłakowiczówna, Julian Przyboś, Józef Czechowicz, Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- zinterpretuje wiersz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim];

- scharakteryzuje podmiot liryczny, nazywając jego uczucia;

- wskaże środki stylistyczne w wierszu Elegia o … [chłopcu polskim] i omówi ich funkcje.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Nauczyciel prosi, aby uczniowie zapoznali się z Elegią o... [chłopcu polskim] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel omawia z uczniami kontekst biograficzny wiersza. Uczestnicy zajęć formułują również definicję elegii.

2. Nauczyciel podaje cel i temat zajęć. Ustala z uczniami kryteria sukcesu.

Faza realizacyjna:

1. Uczniowie indywidualnie zapoznają się z sekcją „Przeczytaj”.

2. Nauczyciel zadaje uczniom pytanie: Czy Elegia o… [chłopcu polskim] ma wydźwięk optymistyczny? Prosi o dyskusję związaną z tym tematem.

3. Następnie dzieli uczniów na grupy. Każdy zespół pracuje nad swoim zadaniem.

I – Scharakteryzujcie podmiot liryczny w wierszu Elegia o… [chłopcu polskim]. Nazwijcie co najmniej 10 uczuć, jakie towarzyszą podmiotowi lirycznemu.

II – Wpisują nazwy środków stylistycznych bądź ilustrujące je cytaty z wiersza Baczyńskiego i określają funkcję wszystkich wskazanych środków. Uzupełniają również mapę myśli o przykłady środków stylistycznych użytych w wierszu. III – Interpretują symbol krzyża, który zostaje przywołany w ostatnim geście syna-żołnierza. Uzupełniają również mapę myśli o cechy gatunkowe elegii na podstawie utworu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Elegia o… [chłopcu polskim].

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie analizują dwa fragmenty tekstu I. Opackiego w sekcji „Przeczytaj”. Następnie wykonują ćwiczenie 8.

2. Nauczyciel zadaje uczniom pytanie: Czy Elegia o… [chłopcu polskim] ma wydźwięk optymistyczny? Kieruje dyskusją. Uczniowie podają przykłady, argumentują.

Praca domowa:

1. Prześledź główne motywy występujące w wierszu. Zinterpretuj sens utworu zgodnie z kontekstem biograficznym.

Materiały pomocnicze:

- Andrzej Krzysztof Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945,, T.1. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1987.

- Wiesław Budzyński, Śladami Baczyńskiego, Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2009.

Wskazówki metodyczne

- Nauczyciel może wykorzystać medium w sekcji „Mapa myśli” do podsumowania lekcji.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela