Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia trzy flagi wiszące na ścianie budynku. Dwie z nich są z napisem Solidarność, a trzecia to flaga Polski.

Systemy partyjne – Polska po 1989 r. – ewolucja systemu partyjnego

Źródło: Silar, licencja: CC BY 3.0.

System partyjny i jego konstrukcja to jeden z najważniejszych czynników definiujących współczesne państwa demokratyczne. W tych krajach bazuje on najczęściej na podziałach socjopolitycznych i wynika z rywalizacji o poparcie tradycyjnych klas społecznych. Tradycja funkcjonowania partii politycznych w państwach o ustabilizowanej demokracji sięga XIX w. Przechodziły one zmiany wewnętrzne i w systemach wyborczych pojawiły się nowe obszary programowe, zmieniały się oczekiwania elektoratu. Zawsze jednak główna oś podziału między partiami przebiegała na linii lewica – prawica. W ten sposób one same pozycjonowały się na scenie politycznej i szukały poparcia w określonych grupach elektoratu. W państwach dawnego bloku wschodniego, również w Polsce, programy partii nie odzwierciedlają podziałów socjopolitycznych, tzn. przynależności do określonych grup interesów społeczno-ekonomicznych. Nowo powstałe partie bardzo rzadko odwołują się również do przedwojennych tradycji. Problem stanowi także umiejscowienie ich na osi prawica – lewica. Trzeba pamiętać, że system autorytarny, występujący w Polsce przed 1989 r., generował brak zainteresowania obywateli sprawami publicznymi i nikły udział w realnym budowaniu programów istniejących wówczas partii politycznych. Po 1989 r. obywatele zaczęli w większym stopniu dostrzegać możliwość wpływania na sprawy państwa, co zaowocowało pojawieniem się na scenie politycznej ok. 300 partii o różnym znaczeniu i odmiennych programach politycznych. Linia podziału biegła jednak na linii partie postkomunistyczne – partie postsolidarnościowe. Dopiero kolejne zmiany polityczne i stabilizacja systemu doprowadziły do uporządkowania i instytucjonalizacji partii politycznych oraz systemu partyjnego w Polsce.

Twoje cele

- Przeanalizujesz genezę powstania polskich partii politycznych.

- Scharakteryzujesz czynniki wpływające na konsolidację polskiego systemu partyjnego.

- Ocenisz przyczyny braku zainteresowania obywateli członkostwem w partiach.

Przeczytaj

Lech Wałęsa podczas wiecu wyborczego przed wyborami w 1989 r.

Źródło: Stefan Kraszewski/zbiory Europejskiego Centrum Solidarności, licencja: CC BY-SA 4.0.

Rok 1989 to początek transformacji ustrojowej w Polsce. Jedną z podstawowych zmian, które wpłynęły na powstanie demokratycznego systemu politycznego, był nowy kształt relacji międzypartyjnych. W okresie PRL-u funkcjonował w Polsce system z partią hegemoniczną, a wyniki wyborów były ustalane w Komitecie Centralnym Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i zawsze było wiadomo, która partia uzyska największą liczbę głosów.

W wyniku obrad Okrągłego Stołu wprowadzono w Polsce zasadę pluralizmu politycznego, co zapoczątkowało kształtowanie się nowego systemu partyjnego. W pierwszych, kontraktowych wyborach, które odbyły się 4 czerwca 1989 r., wzięły udział dwa bloki polityczne. Dawne partie satelickie znalazły się w 65% mandatów zakontraktowanych przy Okrągłym Stole. Mandaty wolne, czyli pozostałe 35% miejsc w parlamencie, dzięki suwerennej decyzji obywateli zostały obsadzone przez przedstawicieli opozycji, którzy wystartowali pod szyldem Komitetu Obywatelskiego.

Początkowo mogło się wydawać, że polska scena polityczna zostanie zdominowana przez dwa bloki polityczne, czyli obóz postkomunistyczny i postsolidarnościowy. Wzdłuż tej linii przebiegała rywalizacja w trakcie kampanii wyborczej, a symbolem tego podziału były plakaty kandydatów, na których fotografowali się oni z Lechem Wałęsą.

Ze względu na duże poparcie dla opozycji i klęskę obozu rządzącego postanowiono jednak odejść od postanowień Okrągłego Stołu i po obu stronach nastąpiły przetasowania. Zjednoczone Stronnictwo Ludowe zaczęło nawiązywać do swoich przedwojennych tradycji i przy wyborze prezydenta złamało wcześniejsze ustalenia. Również po stronie opozycji doszło do podziałów światopoglądowych, które zakończyły się powstaniem nowych partii politycznych.

Wskaż czynniki, które wpłynęły na powstanie dwóch bloków politycznych na początku transformacji ustrojowej w Polsce.

Procesy dekompozycji zaczęły się przede wszystkim w obozie władzy. Przegrana w wyborach, a przede wszystkim klęska tzw. listy krajowej, spowodowała, że partie popierające PZPR postanowiły pójść własną drogą. Partie małe, popierające „przewodnią siłę”, takie jak Unia Chrześcijańsko-Społeczna czy PAX, będące alibi dla partii rządzącej, zostały całkowicie zmarginalizowane, podobnie jak Stronnictwo Demokratyczne, niemająca struktur partia, która miała reprezentować inteligencję i ludzi wolnych zawodów. Jedyną partią, która utrzymała się na scenie politycznej, było ZSL. Zjednoczyła się z tzw. PSL wilanowskim, które nawiązywało do tradycji mikołajczykowskiej, zmieniła nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe, zaczęła odwoływać się do przedwojennej tradycji i do dziś jest jedną z partii mających realny wpływ na rządzących (jako koalicjant lub będąca „języczkiem u wagi” opozycja).

Partia hegemoniczna również przeszła wewnętrzne rozbicie. W 1990 r. nastąpiło rozwiązanie PZPR, której ostatnim sekretarzem był Mieczysław Rakowski. Konsekwencją było powstanie Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej. Partia ta powstała wokół dwóch młodych polityków, Aleksandra Kwaśniewskiego i Leszka Millera. Nowa partia przejęła większość materialnych zasobów PZPR, wokół których skupiło się kilku polityków o lewicowych poglądach. Szybko zostały odbudowane struktury na terenie całej Polski. W krótkim czasie SdRP stała się jedną z ważnych opozycyjnych partii na arenie politycznej.

Rozpad zwycięskiej w wyborach czerwcowych opozycji rozpoczął się nieco później. Jeszcze wybory samorządowe w 1990 r. przebiegały pod hasłem jedności ruchu solidarnościowego. Na obrzeżach opozycji funkcjonowała Konfederacja Polski Niepodległej, partia założona jeszcze w latach 70. jako nielegalna opozycja. Na czele tego ugrupowania stał Leszek Moczulski, który kreował siebie i swoją partię jako jedyną siłę opozycyjną i nawiązywał do tradycji piłsudczykowskich. Pozostała część obozu opozycyjnego zaczęła budować nową rzeczywistość sceny politycznej po rozpoczętej w 1990 r. akcji Lecha i Jarosława Kaczyńskich, której celem była zmiana prezydenta. Akcji tej patronował Lech Wałęsa. Z jednej strony był przeciwny prezydenturze Wojciecha Jaruzelskiego, a kolejne zwycięstwa opozycji przekonały go, że układy okrągłostołowe powinny już ulec ostatecznej zmianie; z drugiej strony, marginalizowany przez rząd Tadeusza Mazowieckiego, chciał wrócić do ogólnopolskiej polityki.

Tadeusz Mazowiecki, pierwszy niekomunistyczny premier Polski

Źródło: Artur Klose, licencja: CC BY-SA 2.0.

Wykorzystał działania braci Kaczyńskich i razem doprowadzili do podziału obozu solidarnościowego na zwolenników Tadeusza Mazowieckiego i zwolenników Lecha Wałęsy. W konsekwencji zostały zarejestrowane nowe partie polityczne. Jarosław Kaczyński założył Porozumienie Centrum, a na czele jednej z największych partii postsolidarnościowych – Unii Demokratycznej – stanął Tadeusz Mazowiecki. Poza tymi dwoma ugrupowaniami reprezentującymi głównych oponentów powstały również Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe, odwołujące się do doktryny chadeckiej, którego liderem został Wiesław Chrzanowski; uważająca się za jedyną prawicę Unia Polityki Realnej z Januszem Korwin-Mikkem na czele czy Kongres Liberalno-Demokratyczny Donalda Tuska. W ten sposób doszło do rozbicia obozu opozycji postsolidarnościowej, czego przyczyną były spory doktrynalne i ambicje polityczne jego przywódców.

Określ pozycję poszczególnych partii powstałych w 1990 r. na osi prawica – lewica.

Politycy PPPP, z prawej Janusz Rewiński w koszulce z logo partii

Źródło: domena publiczna.

Scena polityczna była w tamtym okresie bardzo ustabilizowana. Dzięki temu część wyborców zainteresowała się pomysłem Janusza Rewińskiego, który pół żartem, pół serio rzucił pomysł Polskiej Partii Przyjaciół Piwa. Partia ta weszła do parlamentu, wprowadzając do sejmu 16 posłów. Ze względu na obowiązującą w tych wyborach formułę liczenia głosów, zgodnie z przewidywaniami do sejmu weszła cała plejada ugrupowań reprezentujących poglądy od lewa do prawa.

Podziały ideowo-programowe między partiami parlamentarnymi miały często nieostry charakter. Polaryzacja sceny politycznej w dalszym ciągu biegła między partiami postpeerelowskimi, jak SDRP i PSL, oraz postopozycyjnymi, które prezentowały poglądy od prawicowo-narodowej Wyborczej Akcji Katolickiej po lewicową Unię Pracy. Między tymi blokami lokowała się ideowo Polska Partia Przyjaciół Piwa. Podobnie jak PPPP, większość ugrupowań na scenie politycznej to partie efemeryczno-kanapowe, przede wszystkim powstałe ze względu na ambicje przywódców. Miały one charakter wodzowski i brakowało im terenowych struktur, które mogłyby zagwarantować trwałość tych ugrupowań. W dużo lepszej sytuacji, ze względu na określone oblicze ideowe i pewien potencjał kadrowy, były inne partie, takie jak: Związek Chrześcijańsko-Narodowy, Unia Demokratyczna, Polskie Stronnictwo Ludowe i Socjaldemokracja Rzeczpospolitej Polskiej. Partie te miały również rozbudowane struktury terenowe.

System wielopartyjny, który był efektem tak rozdrobnionej sceny politycznej, nie miał szans przetrwać. Podtrzymywała go wybrana formuła wyborcza, sprzyjająca reprezentacji małych partii w parlamencie, ale równocześnie powodowała jego rozdrobnienie. Poza partiami i partyjkami do sejmu weszły także organizacje związkowe. Sformowanie rządu w takiej sytuacji było bardzo trudne i koalicja rządząca okazała się nietrwała. Wewnętrzne spory wśród partii postsolidarnościowych doprowadziły do upadku rządów Jana Olszewskiego i Hanny Suchockiej, a w konsekwencji skrócenia kadencji parlamentu i konieczności przeprowadzenia nowych wyborów.

Zastanów się, czy na współczesnej polskiej scenie politycznej istnieją partie kanapowe. Jaki jest ich wpływ na rządzących?

Kryzys parlamentu doprowadził do prób uporządkowania sceny politycznej przez wprowadzenie nowej ordynacji wyborczej. Przed kolejnymi wyborami, które odbyły się w 1993 r., wprowadzone zostały progi wyborcze: 5% dla partii i 8% dla koalicji. Zmieniono także sposób przeliczania głosów na mandaty dzięki wprowadzeniu formuły D’Hondta. Otoczenie Lecha Wałęsy próbowało również stworzyć postsolidarnościową koalicję. Na wzór międzywojennego BBWR-u zaproponowano proprezydencki blok, którego skrót brzmiał tak samo, a nazwę rozwijano jako Bezpartyjny Blok Wspierania Reform.

W konsekwencji tych działań, po kolejnej elekcji, z sejmu zniknęły małe, kanapowe partyjki oraz wszelkie niepartyjne podmioty polityczne. Do sejmu weszły wyłącznie ugrupowania najsilniejsze i najlepiej zorganizowane. Wyłoniony w wyniku tych wyborów sejm przetrwał całą kadencję, jednak brakowało w nim właściwego odzwierciedlenia preferencji politycznych społeczeństwa. Scena polityczna została zdominowana przez partie postpeerelowskie, które stworzyły większościową koalicję. Z partii postsolidarnościowych do parlamentu weszły Unia Pracy, Konfederacja Polski Niepodległej i Unia Demokratyczna. Mandaty zdobyła także BBWR. Partie, które próbowały lokować się na prawej stronie sceny politycznej, nie zdobyły mandatów. Dotyczy to przede wszystkim Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego.

W ten sposób ukształtował się system wielopartyjny. Nastąpiło również umocnienie się głównych podmiotów sceny politycznej. Pozostała także linia podziału na partie postsolidarnościowe i postpeerelowskie, które niekoniecznie różniły się programem, np. SDRP i UP, ale różnice historyczne uniemożliwiały im współpracę.

Wykres kołowy. Sejm 1993 – podział mandatów po wyborach. Lista elementów: Sojusz Lewicy Demokratycznej; Wartość: 171; Udział procentowy: 37,17%Polskie Stronnictwo Ludowe; Wartość: 132; Udział procentowy: 28,7%Unia Demokratyczna; Wartość: 74; Udział procentowy: 16,09%Unia Pracy; Wartość: 41; Udział procentowy: 8,91%Konfederacja Polski Niepodległej; Wartość: 22; Udział procentowy: 4,78%Bezpartyjny Blok Wspierania Reform; Wartość: 16; Udział procentowy: 3,48%Mniejszość Niemiecka; Wartość: 4; Udział procentowy: 0,87%

Sejm 1993 – podział mandatów po wyborach

- Label : Sojusz Lewicy Demokratycznej

Value : 37,2%

- Label : Polskie Stronnictwo Ludowe

Value : 28,7%

- Label : Unia Demokratyczna

Value : 16,1%

- Label : Unia Pracy

Value : 8,9%

- Label : Konfederacja Polski Niepodległej

Value : 4,8%

- Label : Bezpartyjny Blok Wspierania Reform

Value : 3,5%

- Label : Mniejszość Niemiecka

Value : 0,9%

Źródło: oprac. na podst.: Wybory parlamentarne w Polsce w 1993 roku, wikipedia.org.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Z partii parlamentarnych KPN wydawała się już zbyt anachroniczna ze względu na odwołania do patriotycznych tradycji walki o niepodległość. W stabilizującym się politycznie i społecznie państwie poparcie dla niej regularnie spada. Kontrowersyjna prezydentura Lecha Wałęsy nie pomogła w uzyskaniu stałego poparcia przez BBWR, dlatego powstała na bazie porozumienia PSL i SLD koalicja rządowa nie miała problemu z przetrwaniem całej kadencji.

Zastanów się, co zdecydowało o głosowaniu przez obywateli na postpeerelowskie partie w 1993 r.

Konsekwencją wygranej postpezetpeerowskiej partii w wyborach były próby zjednoczenia postsolidarnościowej prawicy. W ten sposób chciano przeciwstawić się dominacji partii wywodzących się z poprzedniego układu. Zadanie to stawało się coraz trudniejsze, ponieważ historyczne podziały w społeczeństwie zmieniały się na bazujące na różnicach programowych. Było to konsekwencją transformacji gospodarczej, która zmieniła sposób postrzegania rzeczywistości przez wielu obywateli. Ważniejsze były propozycje socjalne, walka z bezrobociem czy koncepcje dotyczące rozwoju i integracji ze wspólnotami europejskimi, niż historyczne hołdowanie piłsudczykowskim tradycjom i etos Solidarności. Linie podziału, zamiast podłoża historycznego, zaczęły biec na linii prawica – lewica.

Coraz głębsza transformacja gospodarcza spowodowała naturalne w gospodarce wolnorynkowej rozwarstwienie majątkowe społeczeństwa. Dawne grupy uprzywilejowane, zwłaszcza finansowo, zaczęły tracić swoją pozycję na rzecz drobnego biznesu i udziałowców prywatyzowanych firm. Doprowadziło to do pojawienia się dużych, zmarginalizowanych i niezadowolonych grup społecznych. Skutkiem tego była tęsknota za PRL-em i radykalizacja nastrojów społecznych.

Logo Akcji Wyborczej Solidarność

Źródło: domena publiczna.

W tych warunkach Marian Krzaklewski dokonał w 1997 r. zjednoczenia pod sztandarem Solidarności prawicowo-centrowej większości partii posierpniowych i stworzył Akcję Wyborczą Solidarność. Do koalicji weszły prawie wszystkie ugrupowania postsolidarnościowe, poza Ruchem Odbudowy Polski Jana Olszewskiego, który był bardziej prawicowy. Był to zapewne ostatni moment, aby ugrupowania postsolidarnościowe mogły tworzyć wspólną koncepcję działania i szukania wspólnego poparcia wśród obywateli.

Konsolidacja nastąpiła również po lewej stronie sceny politycznej, zarówno w szeregach posierpniowych, jak i w przypadku SLD. Z dwóch partii liberalnych: Unii Demokratycznej i Kongresu Liberalno-Demokratycznego Donalda Tuska stworzono Unię Wolności, która dominowała w środowiskach inteligenckich. Sojusz Lewicy Demokratycznej w wyborach z 1997 r. powiększył bazę swojego poparcia kosztem Unii Pracy, której nie udało się wejść do sejmu. Polskie Stronnictwo Ludowe, pozostające rzecznikiem interesów rolników, napotkało na silną konkurencję ze strony Samoobrony, która stopniowo sięgała po głosy ludzi zmarginalizowanych w nowym systemie, mając nadzieję stać się głównym rywalem PSL w środowisku wiejskim.

Oceń możliwość koalicji partii postsolidarnościowych i postpeerelowskich w końcu XX w.

Okazało się jednak, że różnice między partiami, które tworzyły AWS, były głębsze, a ambicje ich liderów wpłynęły na powolny rozpad jej struktur. Równocześnie w 2000 r. lider i twórca koalicji, Marian Krzaklewski, przegrał wybory prezydenckie (w I turze wygrał przedstawiciel drugiej strony sceny politycznej – Aleksander Kwaśniewski), co przyspieszyło erozję obozu władzy. Zaczęło się od rezygnacji Unii Wolności z udziału w koalicji rządzącej, co doprowadziło do konieczności powołania mniejszościowego rządu. Tracące wpływy partie polityczne zaczęły się rozpadać i znikać ze sceny. Przykładem może być Konfederacja Polski Niepodległej, której anachroniczny charakter nie przetrwał próby czasu.

W obozie rządzącym doszło również do głębokich konfliktów między działaczami i liderami poszczególnych ugrupowań. Zapanowała panika i idea „ratuj się, kto może”. Oznaczało to kolejny rozpad po prawej stronie sceny politycznej i brak możliwości wspólnego startu w kolejnych wyborach. Rządy koalicji AWS-Unia Wolności pokazały spory wewnątrz niej, ale również niezdolność do skutecznego rządzenia. Powodem porażki, poza różnicami programowymi i ambicjami poszczególnych działaczy, był brak kompetentnych kadr i niechęć do szukania fachowców poza strukturami partii. Wiele partii wchodzących w skład AWS miało kanapowy charakter i nie było zdolnych do samodzielnego funkcjonowania na scenie politycznej. Ostatnią próbą budowania koalicji odwołującej się do etosu Solidarności było utworzenie Akcji Wyborczej Solidarność Prawicy, na której czele stanął ówczesny premier Jerzy Buzek, ale ugrupowanie to nie przekroczyło progu wyborczego i nie weszło do sejmu.

Okazało się, że przełom XX i XXI w. to czas, kiedy nie można już budować programów politycznych na historii, ponieważ znaczna część obywateli zainteresowana jest przyszłością. Na początku XXI w. linia podziału zaczęła biec bardziej między euroentuzjastami a eurosceptykami, zmiany zaś były bezpośrednio związane z planami akcesji Polski do Unii Europejskiej. W tej sytuacji bracia Lech i Jarosław Kaczyńscy, bazując na popularności tego pierwszego jako ministra sprawiedliwości i na dawnych działaczach Porozumienia Centrum, powołali do życia Prawo i Sprawiedliwość. Partia ta uzyskała wynik powyżej klauzuli zaporowej, a jej przedstawiciele otrzymali mandaty parlamentarne.

Logo Ligi Polskich Rodzin

Źródło: domena publiczna.

Do sejmu weszła jeszcze jedna partia sytuująca się bardziej na prawo niż PiS i reprezentująca narodowo-religijny program i całkowity eurosceptycyzm. Była to Liga Polskich Rodzin z Romanem Giertychem. Rozpad nastąpił również w Unii Wolności. Wykorzystując dobry wynik Andrzeja Olechowskiego w wyborach prezydenckich, grupa młodszych działaczy UW z Donaldem Tuskiem na czele porozumiała się z Olechowskim i Maciejem Płażyńskim, doszło więc do utworzenia Platformy Obywatelskiej. Odwoływali się oni do centro-liberalnego elektoratu inteligenckiego, wcześniej popierającego Unię Wolności. Po lewej stronie sceny politycznej doszło do konsolidacji Sojuszu Lewicy Demokratycznej, który w 1997 r. wystartował w wyborach jako koalicja partii wrażliwych społecznie z obu historycznych bloków. Lider lewicy, Leszek Miller, zmarginalizował postsolidarnościową Unię Pracy, a koalicja przekształciła się w partię polityczną o nazwie Sojusz Lewicy Demokratycznej. Oczywiście na scenie politycznej działała również Samoobrona, która weszła do parlamentu, i Polskie Stronnictwo Ludowe, będące coraz bardziej centrową partią, która ma możliwość szerokiego uczestnictwa w koalicjach rządowych. W ten sposób na początku XXI w. ukształtował się w Polsce system wielopartyjny i mimo prób budowania w kolejnych latach nowych ugrupowań, podstawą jego funkcjonowania są partie powstałe właśnie na przełomie wieków.

Sprawdź podobieństwa i różnice w programach najważniejszych partii początku wieku. Zastanów się, z czego wynikały późniejsze koalicje.

Słownik

alternacja władzy

wymiana władzy między rywalizującymi w państwie partiami politycznymi następująca na podstawie demokratycznych procedur

koalicjant

partia polityczna wchodząca w skład koalicji rządowej; najczęściej partia o mniejszym znaczeniu politycznym, która jest potrzebna do otrzymania większości parlamentarnej

partie efemeryczno-kanapowe

pogardliwe określenie partii politycznej małej liczebnie, nieodgrywającej istotnej roli w życiu politycznym kraju, często pojawiającej się na scenie politycznej przed wyborami, niemającej struktur partyjnych

pluralizm polityczny

prawo do zrzeszania się obywateli w partie polityczne i organizacje, dzięki czemu możliwa jest duża reprezentatywność obywateli na scenie politycznej i wpływ na sposób sprawowania władzy

system partyjny

partie polityczne i organizacje społeczne działające na scenie politycznej danego państwa oraz wszelkie relacje zachodzące między nimi

transformacja ustrojowa

zmiany zachodzące wewnątrz systemu politycznego i partyjnego danego kraju lub też ich grupy; zmiany związane z jakościową zmianą sposobu rządzenia, sprawowania władzy; najczęściej oznacza przejście z reżimu autorytarnego do demokracji

Schemat

Polecenie 1

Zapoznaj się z wykresem i schematem interaktywnym, a następnie wykonaj ćwiczenia. Sprawdź, które partie znajdują się obecnie na scenie politycznej i jak wygląda ich działalność

Zmiany na polskiej scenie politycznej

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ilustracja interaktywna przedstawiająca w tabeli logotypy i nazwy partii parlamentarnych działających w latach 1989-2013 oraz deklarowanie przez te partie ideologie: Ruch Palikota (lewica), Polska Jest Najważniejsza (centroprawica), Polskie Stronnictwo Ludowe (centrolewica), Platforma Obywatelska (centroprawica), Prawo i Sprawiedliwość (prawica), Sojusz Lewicy Demokratycznej (lewica), Lewica i Demokraci (centrolewica), Samoobrona (lewica), Liga Polskich Rodzin (prawica), Partia Demokratyczna – demokraci.pl (centrolewica), Socjaldemokracja Polska (lewica), Unia Pracy (lewica), Akcja Wyborcza Solidarność (centroprawica), Unia Wolności (centrum), Ruch Odbudowy Polski (prawica), Unia Demokratyczna (centrum), Konfederacja Polski Niepodległej (centroprawica), Kongres Liberalno-Demokratyczny (centroprawica), NSZZ Solidarność (prawica), Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe(prawica), Porozumienie Centrum (prawica), Unia Polityki Realnej (prawica), Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (lewica), Stronnictwo Demokratyczne (centrolewica), Polski Związek Katolicko-Społeczny (prawica), Kukiz (centroprawica), Zieloni (lewica), Kongres Nowej Prawicy (prawica), Twój Ruch (centrolewica), Prawica Rzeczypospolitej (prawica), Solidarna Polska (prawica), Ruch Narodowy (prawica), Bezpartyjny Blok Wspierania Reform (prawica), Partia Chrześcijańskich Demokratów (prawica), Porozumienie Ludowe (prawica), Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (lewica), Unia Chrześcijańsko Społeczna (prawica), Obywatelski Klub Parlamentarny (prawica), Klub Parlamentarny PAX (prawica), Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna (centrum), Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej (lewica). Opis punktów znajdujących się w tabeli: 1. Platforma Obywatelska Rzeczypospolitej Polskiej Powstała w 2001 r. po kryzysie Unii Wolności. Jej genezę można łączyć z wysokim wynikiem Andrzeja Olechowskiego w wyborach prezydenckich. Platforma Obywatelska od początku deklarowała przynależność do rodziny partii liberalno-konserwatywnych. Jej członkowie identyfikowali się z centrum sceny politycznej. Byli oni zwolennikami reżimu parlamentarno-gabinetowego, wzmocnionego decentralizacją państwa i oddaniem kompetencji w ręce samorządów lokalnych. Opowiadali się za liberalizmem gospodarczym. W sferze kulturowej deklarowali przyjazny rozdział Kościoła od państwa. Partia była zwolenniczką bliskiej współpracy z Unią Europejską., 2. Prawo i Sprawiedliwość Powstało w 2001 r. z inicjatywy Jarosława i Lecha Kaczyńskich. Początkowo była to partia akcentująca konieczność walki z korupcją, zaostrzenia prawa karnego oraz przeprowadzenia rozliczeń z komunistyczną przeszłością. Z czasem zaczęła włączać do swojego programu elementy prosocjalne i antyelitarne. Przeciwstawia się pogłębianiu integracji europejskiej i postuluje przeprowadzenie radykalnych reform w sądownictwie. Ugrupowanie stoi na gruncie konserwatywnych zasad obyczajowych oraz popiera bliskie relacje państwa i Kościoła., 3. Sojusz Lewicy Demokratycznej Jako partia polityczna SLD został zarejestrowany w 1991 r., wcześniej była to koalicja wielu ugrupowań lewicowych. Jego głównymi liderami byli Leszek Miller, Marek Borowski i Włodzimierz Cimoszewicz. SLD określał się jako partia nowoczesnej, demokratycznej, europejskiej lewicy. Był członkiem Międzynarodówki Socjalistycznej. Członkowie partii to zwolennicy demokratycznego państwa prawnego ingerującego w gospodarkę, społecznej gospodarki rynkowej, upodmiotowienia obywateli, dbałości o ich bezpieczeństwo socjalne i osobiste, głoszący neutralność światopoglądową., 4. Samoobrona RP Działalność ugrupowania wiąże się z inicjatywami publicznymi Andrzeja Leppera. Początki Samoobrony RP sięgają 1991 r., kiedy Andrzej Lepper zorganizował pierwszy protest w Darłowie. Powodem manifestacji były problemy w spłacie zadłużenia przez rolników indywidualnych. W 1992 r. doszło do utworzenia Związku Zawodowego Rolnictwa „Samoobrona”. W 1992 r. związek przekształcił się w partię polityczną, która w 2001 r. weszła do parlamentu. Samoobronę można określić jako partię antyestablishmentową, aż do momentu wejścia do koalicji rządowej. Nie miała ona jednolitego programu politycznego, a jej główne postulaty odwoływały się do spraw istotnych dla jej wyborców., 5. Liga Polskich Rodzin Partia powstała w 2001 r. Bazą LPR był ogólnopolski katolicki ruch społeczny powstały wokół Radia „Maryja”. Jednym z założycieli ugrupowania był Roman Giertych. Partia określała się jako ugrupowanie prawicowe o narodowym i katolickim profilu ideowym. Opowiadała się za przyjęciem wielu elementów doktryny religijnej w prawodawstwie państwowym. W jej programie pojawiła się wizja scentralizowanego państwa, zrównoważenie kompetencji sejmu i senatu. Od samego początku była to partia eurosceptyczna, przeciwna integracji Polski ze strukturami Unii Europejskiej., 6. Akcja Wyborcza „Solidarność” To koalicja partii prawicowych. W swoim programie postawiła na budowę „prawej Polski” z silną rodziną i odpowiednim miejscem w Europie. Zwiększenie poziomu życia rodzin zapewnić miały: rozwój budownictwa, tworzenie nowych miejsc pracy, reforma służby zdrowia, ubezpieczeń społecznych oraz edukacji. W programie gospodarczym koalicja stawiała na własność prywatną oraz mechanizmy rynkowe, jednak, jak zaznaczano, przeobrażenia muszą się dokonać przy akceptacji głównych sił społecznych. Postulowano budowę silnego i bezpiecznego państwa, na które miała złożyć się gruntowna przebudowa administracji, stworzenie profesjonalnej służby cywilnej oddzielonej od polityki, przeprowadzenie lustracji, usprawnienie sądownictwa, reforma prokuratury, przywrócenie pluralizmu w mediach, reforma i profesjonalizacja policji oraz służb specjalnych, a także modernizacja wojska., 7. Unia Demokratyczna Partia, powstała w 1990 r., została założona po przegranych przez Tadeusza Mazowieckiego wyborach prezydenckich. Unia Demokratyczna była partią masową, mającą swoje struktury terenowe i odwołującą się do szerokiego elektoratu. Była ugrupowaniem frakcyjnym, odwoływała się do idei chrześcijańskiej demokracji, liberalizmu, socjalliberalizmu i liberalizmu konserwatywnego. W sferze gospodarczej członkowie i zwolennicy partii opowiadali się za wolnym rynkiem, równocześnie uznając konieczność prowadzenia przez państwo aktywnej polityki społecznej. Postulowali przyjazny rozdział Kościoła od państwa, mimo głoszenia wartości chrześcijańskich i konieczności ich obecności w życiu społecznym. Byli zwolennikami systemu parlamentarnego. Za najważniejszy cel polityki zagranicznej uznawali wstąpienie Polski w struktury NATO i Unii Europejskiej., 8. Konfederacja Polski Niepodległej Partia powstała jeszcze w 1979 r., czyli w schyłkowym PRL-u, gdzie działała jako struktura nielegalna. Jej przywódcą od początku był Leszek Moczulski. Została zarejestrowana w 1990 r., a wykreślona z ewidencji partii politycznych w 2003 r. W 2007 r. zarejestrowano ją ponownie. Głównym celem ideowym partii była niepodległość Polski. KPN prezentowała zdecydowane poglądy antykomunistyczne. Domagała się ustąpienia Wojciecha Jaruzelskiego z funkcji prezydenta i zdecydowanej lustracji oraz dekomunizacji. Opowiadała się za działaniami wspierającymi polską przedsiębiorczość i popierała polskie firmy produkujące na eksport. W szeroko pojętej sferze życia społecznego opowiadała się za respektowaniem moralnych wartości chrześcijańskich. W sferze politycznej partia dążyła do stworzenia demokratycznego ustroju państwa., 9. Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe Partia powstała w 1989 r. Nawiązywała do tradycji ruchu narodowego. Opowiadała się za oparciem życia społecznego i państwowego na zasadach etyki katolickiej i wartościach narodowych. Odwoływała się też do idei solidaryzmu społecznego. Głosiła konieczność ograniczenia prawa do aborcji, wprowadzenia religii do szkół oraz konkordatu ze Stolicą Apostolską. Jej zwolennicy opowiadali się za wprowadzeniem kar za posiadanie narkotyków, ściganiem pornografii i karaniem za jej rozpowszechnianie. ZChN uznawało demokrację za najbardziej skuteczną formę rywalizacji politycznej, jednak zdaniem jego członków każdy werdykt wyborczy powinien podlegać ocenie moralnej. W programie gospodarczym ZChN akceptowało model gospodarki rynkowej i było zwolennikiem umiarkowanej interwencji państwa., 10. Porozumienie Centrum Partia powstała w 1991 r. Porozumienie Centrum było ugrupowaniem prawicowym, wywodzącym się z ruchu postsolidarnościowego. Powstało w wyniku tzw. wojny na górze zainicjowanej przez Lecha Wałęsę, którego głównym doradcą był wówczas Jarosław Kaczyński. Partia zaliczana jest do centrowego nurtu polskiej chadecji z odchyleniem w kierunku konserwatywnej prawicy. Opowiadała się za jak najszybszą ratyfikacją przez sejm konkordatu i przeciwko aborcji. Partia była zdecydowanie za lustracją i dekomunizacją. W sferze gospodarczej członkowie PC byli zwolennikami wolnego rynku i własności prywatnej. Ograniczony interwencjonizm państwowy dopuszczalny był ich zdaniem tylko w okresie transformacji. Członkowie partii byli też zwolennikami przystąpienia Polski do struktur Unii Europejskiej i NATO., 11. Unia Polityki Realnej Partia powstała w 1989 r., a jej liderem był Janusz Korwin-Mikke. Była to partia konserwatywna w wymiarze kulturowym i światopoglądowym oraz liberalna w zakresie praw jednostki i kwestii ekonomicznych. Była ugrupowaniem jednoznacznie i konsekwentnie sprzeciwiającym się integracji europejskiej. Partia preferowała reżim polityczny oparty na monteskiuszowskim podziale władzy. Członkowie UPR byli zwolennikami separacji władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. To również przeciwnicy parlamentarnej odpowiedzialności władzy wykonawczej.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj wykres i wskaż zmiany, które dokonały się na polskiej scenie partyjnej w okresie transformacji ustrojowej w Polsce.

Ćwiczenie 2

Opisz, na czym mogły polegać problemy w porozumieniu między partiami w Komisji Konstytucyjnej.

Ćwiczenie 3

Zastanów się, w którym momencie doszło do zasadniczej zmiany na scenie politycznej, kiedy linia podziału zaczęła odzwierciedlać różnice ideowe, a nie historyczne.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Kształt sceny politycznej w Polsce w okresie transformacji ustrojowej

Zasadniczych zmian będących konsekwencją tej ewolucji politycznej dokonano w grudniu 1989 r. Zmiana konstytucji dokonana w grudniu 1989 r. przekreśliła ostatnie pozostałości zawartego przy Okrągłym Stole układu politycznego, który już i tak okazał się martwy. Wśród tych zmian konstytucyjnych wykreślono także art. 3 o przewodniej roli partii w budowie socjalizmu, co było logiczną konsekwencją dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości politycznej. Wówczas w miejsce tego przepisu wprowadzono do konstytucji (w rozdz. I o podstawach ustroju politycznego i gospodarczego) art. 4 dotyczący partii politycznych o następującej treści:

1. „Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości obywateli RP w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa.

2. O sprzeczności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznej orzeka TK”.

Źródło: Kształt sceny politycznej w Polsce w okresie transformacji ustrojowej, [w:] Hanna Suchocka, Toruńskie studia polsko-włoskie, Toruń 2016, s. 16.

Dokończ zdanie.

Najważniejsza zmiana, która wpłynęła na kształt polskiego systemu partyjnego, to…

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- kompetencje przyznane Trybunałowi Konstytucyjnemu.

- zniesienie pozostałości Okrągłego Stołu.

- wprowadzenie zasady pluralizmu politycznego.

- zniesienie przewodniej roli PZPR.

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Kształt sceny politycznej w Polsce w okresie transformacji ustrojowej

Zależności pomiędzy ewolucją systemu partyjnego a kształtowaniem się polskiej sceny politycznej są wyraźne. Swoiste idealistyczne założenie – utrzymania jedności środowiska postsolidarnościowego, jakie leżało u podstaw tworzenia Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie i następnie obywatelskiego Klubu parlamentarnego w Sejmie – bardzo szybko okazało się mrzonką. Kluczowym momentem była decyzja o kandydowaniu w wyborach prezydenckich w 1990 r. i stanięciu przeciwko sobie dwóch liderów solidarnościowych – Lecha Wałęsy i Tadeusza Mazowieckiego. W tej kampanii wyborczej ugrupowania postsolidarnościowe przestały działać przeciwko wspólnemu „przeciwnikowi”, jakim była Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, a zaczęły działać przeciwko sobie. Fakt ten miał przemożny wpływ na późniejszy kształt sceny politycznej. Doprowadził do stworzenia dwóch zasadniczych bloków na gruncie dawnego OKP, utworzonych wokół dwóch kandydatów solidarnościowych kandydujących na urząd prezydenta. Kolejną tendencją po rozpadzie OKP było tworzenie mniejszych partii politycznych budowanych w oparciu o ambicje personalne kolejnych polityków dawnego wspólnego obozu solidarnościowego. Po drugiej, umownie nazwanej postkomunistycznej stronie sceny politycznej, tworzyła się nowa lewica, jaka powstała po rozwiązaniu PZPR w styczniu 1990 r.

Źródło: Kształt sceny politycznej w Polsce w okresie transformacji ustrojowej, [w:] Hanna Suchocka, Toruńskie studia polsko-włoskie, Toruń 2016, s. 19.

Zdecyduj, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Postsolidarnościowe środowisko polityczne było reprezentowane w wyborach 1989 r. przez Komitety Obywatelskie.

Geneza podziałów w środowisku postsolidarnościowym zaczęła się od tzw. „wojny na górze”.

Rozbicie Komitetu Obywatelskiego na małe partie polityczne spowodowane zostało różnicami ideologicznymi i ambicjami personalnymi.

Partie postsolidarnościowe w 1990 r. zaczęły współpracować z Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą.

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenie.

Źródło: Marta Włodarska, dostępny w internecie: muzeumkarykatury.pl [dostęp 19.06.2020 r.], tylko do użytku edukacyjnego.

Zaznacz właściwe zakończenia zdania.

Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii partie polityczne miały szansę…

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- przenieść kampanie wyborcze do internetu.

- wyeliminować konieczność kontaktowania się swoich członków bezpośrednio z wyborcami.

- wykorzystać nowe technologie do pozyskiwania zwolenników.

- skłonić do udziału w wyborach znacznie większą grupę obywateli.

- dotrzeć do większej grupy wyborców.

Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Komitety Obywatelskie

W ciągu kilku tygodni kampanii wyborczej KO „S” stały się znaczącą siłą polityczną, w wielu ośrodkach znacznie bardziej wpływową i lepiej zorganizowaną niż ogniwa samej „S”. Obawy przed zdominowaniem ruchu związkowego przez obywatelski doprowadziły do podjęcia 17 VI 1989 przez KKW uchwały o rozwiązaniu regionalnych KO „S”; decyzja ta doprowadziła do wielu protestów i ostatecznie nie została wprowadzona w życie. Zamiast tego powołano Komisję ds. reorganizacji Komitetu Obywatelskiego, mającą przygotować propozycje kształtu przyszłej struktury całego ruchu obywatelskiego. Jej członkowie (m.in. B. Geremek i Marcin Król) przedstawiali w następnych miesiącach rozmaite projekty stworzenia tzw. Rady Ruchu Obywatelskiego, ale były one odrzucane zarówno przez KKW, jak i przez większość działaczy komitetów lokalnych, obawiających się centralizacji ruchu.

Źródło: Komitety Obywatelskie, dostępny w internecie: encysol.pl [dostęp 19.06.2020 r.].

Uzupełnij tekst.

Członkowie Komitetu Obywatelskiego, działającego w Polsce przed wyborami w     byli zwolennikami budowy    . Kampania wyborcza, w której uczestniczyły     miała miejsce przed wyborami    . Liczebność i poparcie dla Komitetów Obywatelskich były większe niż dla    . Powodowało to konflikty między członkami     i Komitetów Obywatelskich. Konflikty doprowadziły do powołania    . Na czele komisji stanął m.in. ekspert z czasów strajków sierpniowych    . Konsekwencją sporów między Związkami Zawodowymi i Komitetami Obywatelskimi była    , która doprowadziła do ukształtowania     sceny politycznej.

jednopartyjnej     wojna na dole     komisji ds. reorganizacji Komitetu Obywatelskiego     1988 r.     społeczeństwa komunistycznego     wielopartyjnej     partii zawodowej     kontraktowymi     Lech Wałęsa     komunistów     Komitety Obywatelskie Wolności     wojna na górze     1989 r.     Komitetów Komunistycznych     NSZZ „Solidarność”     Bronisław Geremek     społeczeństwa obywatelskiego     Komitety Obywatelskie Solidarności     komisji ds. wolności     związku zawodowego     prezydenckimi

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z wykresami i wykonaj polecenie.

Slajd 1 z 2

Wykres kolumnowy. Wybory z czerwca 1989 r.

Sejm. Lista elementów: 1. zestaw danych:Nazwa Partii: Polska Zjednoczona Partia RobotniczaLiczba mandatów: 1732. zestaw danych:Nazwa Partii: Komitet Obywatelski „Solidarność”Liczba mandatów: 1613. zestaw danych:Nazwa Partii: Zjednoczone Stronnictwo LudoweLiczba mandatów: 764. zestaw danych:Nazwa Partii: Stronnictwo DemokratyczneLiczba mandatów: 275. zestaw danych:Nazwa Partii: Stowarzyszenie „Pax”Liczba mandatów: 106. zestaw danych:Nazwa Partii: Unia Chrześcijańsko-Społeczna (UChS)Liczba mandatów: 87. zestaw danych:Nazwa Partii: Polski Związek Katolicko-SpołecznyLiczba mandatów: 5

Wybory z czerwca 1989 r.

Sejm

- nazwa_partii : Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

liczba_mandatów : 173

- nazwa_partii : Komitet Obywatelski „Solidarność”

liczba_mandatów : 161

- nazwa_partii : Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

liczba_mandatów : 76

- nazwa_partii : Stronnictwo Demokratyczne

liczba_mandatów : 27

- nazwa_partii : Stowarzyszenie „Pax”

liczba_mandatów : 10

- nazwa_partii : Unia Chrześcijańsko-Społeczna (UChS)

liczba_mandatów : 8

- nazwa_partii : Polski Związek Katolicko-Społeczny

liczba_mandatów : 5

Źródło: oprac. na podst.: Wybory 4 czerwca 1989 r. w Polsce, dzieje.pl. 11.06.2018, [online, dostęp: 19.06.2020].

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Przejdź do następnego slajdu

Rozstrzygnij, czy w wyniku wyborów parlamentarnych z 1989 r. zarysowała się polaryzacja sceny politycznej na partie postsolidarnościowe i postpeerelowskie. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do danych z wykresów.

Rozstrzygnięcie:  taknie

Uzasadnienie:

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z opisem grafiki i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z grafiką i wykonaj polecenie.

Źródło: Joanna Kurek-Bąk, Transformacja polskiego systemu partyjnego po 1989 r., tylko do użytku edukacyjnego.

Zdecyduj, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Na polskiej scenie politycznej następowała po kolejnych kadencjach wymiana władzy między partiami peerelowskimi i postkomunistycznymi.

Z wykresu można wywnioskować, że na polskiej scenie politycznej w latach 1993–2005 istniała polaryzacja wynikająca z genezy istniejących partii politycznych, a nie odzwierciedlająca różnice ideowe.

W 2005 r., kiedy partia postsolidarnościowa przejęła władzę, zawiązała koalicję z PSL. Był to koniec historycznych podziałów.

Z wykresu wynika, że obywatele w swoich wyborach brali pod uwagę wyłącznie względy historyczne i główną przyczyną decyzji wyborczych była niechęć do PRL.

Materiał źródłowy do ćwiczeń nr 7 i 8

Jarosław Heydrych

Amerykański system wyborczy – czy w Polsce również się sprawdzi?

Próbując odpowiedzieć na pytanie dotyczące ewolucji systemu wyborczego w Polsce, należy uświadomić, komu i czemu ma on służyć? Odpowiedź jest prosta i nasuwa się sama- ma służyć wyłonieniu osób do najważniejszych organów w państwie. I w tym miejscu pojawi się pierwsza niejasność. Czy system ma służyć obywatelowi, łącząc go ze swoim „wybrańcem”, czyni go współodpowiedzialnym za losy kraju, wzmacniając ideę demokracji w społeczeństwie, czy ma służyć partykularnym interesom partii, które twierdzą, że poznały cudowny lek na całe zło świata. Pozytywna odpowiedź na pierwszą część postawionego powyżej pytania – automatycznie przenosi nas na grunt meritum tego artykułu, czyli systemu wyborczego.(…) Analizując za i przeciw, uważam, że w Polsce istnieją merytoryczne przesłanki na wprowadzenie systemu dwupartyjnego lub dwublokowego, opartego na jednomandatowych okręgach wyborczych. Rozwiązanie to, w mojej ocenie, wprowadzi ład i porządek na polską scenę polityczną, czyniąc ją bardziej przejrzystą i przewidywalną. W polskich warunkach system większościowy wzmocni politykę zagraniczną, wprowadzając na salony władzy partie, których idee i wartości są do siebie zbliżone, a różnic między nimi doszukiwać się można w programie politycznym, tak jak ma to miejsce w Stanach Zjednoczonych Ameryki.

Źródło: Jarosław Heydrych, Amerykański system wyborczy – czy w Polsce również się sprawdzi?, 2010 r., dostępny w internecie: repozytorium.amu.edu.pl [dostęp 19.06.2020 r.].

Ćwiczenie 7

Nazwij system wyborczy, którego wprowadzenie w Polsce zaproponował autor tekstu. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do tekstu.

Ćwiczenie 8

Rozstrzygnij, czy po wprowadzeniu jednomandatowych okręgów wyborczych w Polsce powstanie system dwupartyjny. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do tekstu.

Rozstrzygnięcie:  taknie

Uzasadnienie:

Dla nauczyciela

Autorka: Anna Wąsiel-Alberska

Przedmiot: wiedza o społeczeństwie

Temat: Jakie czynniki wpłynęły na ewolucję polskiego systemu partyjnego?

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres rozszerzony

VII. Rywalizacja o władzę.

Uczeń:

6) charakteryzuje etapy rozwoju systemu partyjnego w Rzeczypospolitej Polskiej.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- klasyfikuje partie na scenie politycznej na podstawie genezy historycznej i ideowej;

- ocenia znaczenie historycznych powodów podziałów na polskiej scenie politycznej;

- ilustruje przykładami programowymi propozycje partii politycznych.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- burza mózgów;

- analiza materiału źródłowego;

- mapa myśli.

Formy zajęć:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg zajęć:

Faza wstępna

1. Uczniowie proszeni są o przypomnienie zasad głosowania w wyborach do parlamentu w 1989 r. Przedstawiają, w jaki sposób został ustalony sposób podziału mandatów między partie polityczne.

2. Wykorzystując burzę mózgów, uczniowie przypominają definicje transformacji ustrojowej, pluralizmu politycznego i alternacji władzy.

3. Nauczyciel podaje temat i cele lekcji.

Faza realizacyjna

1. Na tablicy zapisana jest fraza „ewolucja systemu politycznego RP”. Uczniowie, wykorzystując multimedia, wpisują nazwy partii politycznych, które były reprezentowane w parlamencie po pierwszych, kontraktowych wyborach.

2. Następuje budowanie schematu przekształcania się nowych partii politycznych po rozpadzie, a łączenie się partii przed kolejnymi wyborami parlamentarnymi. Uczniowie wykorzystują schemat.

3. Uczniowie przygotowują krótkie informacje na temat programów partii, powodów ich rozpadu lub łączenia się. Wykorzystują przygotowane przez nauczyciela materiały źródłowe.

Faza podsumowująca

1. Uczniowie wskazują, jaki model systemu partyjnego wykształcił się w Polsce. Szukają relacji między zmianami w ordynacji wyborczej a kształtem systemu partyjnego.

2. Wybrana osoba ocenia kierunki rozwoju systemu partyjnego w Polsce.

Praca domowa:

Uczniowie proszeni są o przygotowanie scenariusza rozwoju systemu partyjnego w Polsce.

Materiały pomocnicze:

Leksykon polskich partii politycznych, red. Rafał Glajcar, Agnieszka Turska-Kawa, Waldemar Wojtasik, Toruń 2017.

Paweł Dzieciński, Kształtowanie i ewolucja systemu partyjnego w Polsce po 1989 r., „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie”, t. III, 2009.

Fragmenty programów partii politycznych przygotowane przez nauczyciela.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Może zostać wykorzystane do porównania z przygotowaną przez uczniów mapą myśli.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Schemat

Sprawdź się

Dla nauczyciela