Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Galeria zdjęć interaktywnych

Mapa myśli

Dla nauczyciela

Nowe zjawiska w kulturze dwudziestolecia międzywojennego

Natalia Gonczarowa, Cyklista, 1913

Źródło: domena publiczna.

Dwudziestolecie międzywojenne to trudny czas zarówno dla historii Polski, jak i świata. Wybitny krytyk polskiej poezji, Jerzy Kwiatkowski, zwrócił uwagę, że uwarunkowania historyczne spowodowały postrzeganie roku 1918

Jerzy Kwiatkowski

Dwudziestolecie międzywojenne

jako granicy między epoką polityczno-społecznych ideałów a epoką ich realizacji, między latami narzucanej przez historię nieodpowiedzialności a okresem, kiedy odpowiedzialność ta za własne państwo, za jego ustrój, za jego prawa, za jego istnienie – spadła z dnia na dzień na barki społeczeństwa.

Źródło: Jerzy Kwiatkowski, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2001, s. 205.

Działania wojenne przyniosły zagładę wielu miejscowości i śmierć milionów ludzi na całym świecie. Traumatyczne wydarzenia miały niewątpliwie wpływ na rozwój nowych form życia literackiego. Pojawiły się różne tendencje w światowej literaturze.

Twoje cele

- Omówisz nowe zjawiska w kulturze dwudziestolecia międzywojennego.

- Scharakteryzujesz kierunki w literaturze i sztuce XX-lecia.

- Wskażesz wspólne cechy kierunków w sztuce dwudziestolecia międzywojennego.

Przeczytaj

Periodyzacja i nazwy epoki

Za datę rozpoczynającą dwudziestolecie międzywojenne przyjmuje się najczęściej rok 1918, w którym zakończyła się I wojna światowa, a Polska odzyskała niepodległość. Wybuch kolejnej wojny w 1939 r. zamyka ten dwudziestoletni okres w dziejach literatury. Pod koniec XX w. w badaniach literackich pojawiła się inna propozycja periodyzacji literatury początku XX w. – epoka nazwana trzydziestoleciem miałaby obejmować lata 1914–1944. Rozpoczynałaby się w roku wybuchu I wojny, natomiast kończyła wraz z II wojną światową.

Fabryka Izraela Poznańskiego, ul. Ogrodowa 17, Łódź

Źródło: domena publiczna.

Według innych badaczy dwudziestolecie międzywojenne z jego ruchami awangardowymi, poszukiwaniem nowych form wyrazu, przeformułowaniem koncepcji człowieka, społeczeństwa i tradycji stanowi szczytowy etap rozwoju modernizmu w najszerszym rozumieniu tego pojęcia. Trudno jednoznacznie rozdzielić zjawiska historyczne i literackie. Z pewnością rok 1914 – rok wybuchu I wojny – przyniósł Polsce nadzieję na odzyskanie wolności. Doświadczenia wojenne odcisnęły piętno na świadomości wielu twórców debiutujących w początkach XX w. Radykalna zmiana tematów i form artystycznych nastąpiła jednak dopiero około 1918 r.

Grupy poetyckie

Ścieranie się różnych koncepcji doprowadziło do wyłonienia się dwu zasadniczych grup poetyckich: radykalnie nowatorskiej (np. Awangarda Krakowska) i nawiązującej do tradycji (np. Skamander). Poeci dwudziestolecia prezentujący różne poglądy na sztukę chcieli, by ich głos brzmiał donośniej – dlatego organizowali się w grupy poetyckie. Do najważniejszych zalicza się Skamandra, Awangardę Krakowską, Kwadrygę, Żagary (grupa poetycka powstała w Wilnie; w twórczości jej członków –

np. Czesława Miłosza – dominowała tonacja katastroficzna), a także futurystów.

Edward Okuń, My i wojna, pomiędzy 1917 a 1923

Źródło: domena publiczna.

Nowe kierunki w poezji

W poezji pojawiły się nowe kierunki. Jednym z nich był ekspresjonizm korzeniami sięgający do średniowiecza, baroku i romantyzmu. Dominującą potrzebą artysty była ekspresja, powiązana z pięknem i harmonią w poezji.

Nurt ekspresjonistyczny (zapoczątkowany w 1910 r. w Niemczech) rozprzestrzenił sięw całej Europie (w Polsce jego hasła propagowało pismo „Zdrój” w latach 1917–1922), także w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, muzyka, film).

We Włoszech i w Rosji rozwinął się futuryzm (nazwa wywodzi się sie od futurus – przyszły). Jego prekursorem był Filippo Tommaso Marinetti. Zwolennicy tego kierunku zwalczali tradycję i radykalnie przekształcali język poetycki. Byli zafascynowani nowoczesną cywilizacją, wynalazkami i urbanizacją.

W Szwajcarii powstał dadaizm. Jego wyznawcy wyrażali anarchiczny bunt przeciwko cywilizacji, sztuce, wojnie. W utworach zamieszczano reklamowe slogany, teksty z gazet, luźne słowa. Tworzyli tzw. kolaże ze szkła, papieru, słomy i innych materiałów.

Kolejnym nurtem był nadrealizm. Jego twórcy buntowali się przeciwko tradycjom klasycznym, głosząc „nowy romantyzm”, a także „rewolucję w psychice”. Do czołowych twórców zalicza się Paula Eluarda i Louisa Aragona. Utwory nadrealistów wykorzystywały skojarzenia z pogranicza jawy i snu oraz motywy pełne niezwykłości.

Nadrealizm znalazł swoje odzwierciedlenie nie tylko w poezji, ale także w malarstwie.

Nowy język poetycki i wyzwolenie ludzkiej wyobraźni to główne hasła francuskiej awangardy poetyckiej. Awangarda (franc. avan garde – straż przednia) była formacją ideowo-artystyczną (powstała po 1910 r.). Kierunek ten był ściśle inspirowany kubizmem malarskim.

Podstawowym założeniem kubizmu poetyckiego był montaż odległych od siebie znaczeniowo obrazów poetyckich. Ważną figurą poetycką była tu elipsa.

Podsumowanie

Rozpoczęty w okresie Młodej Polski proces odejścia od naturalizmu znalazł w dwudziestoleciu międzywojennym swoich kontynuatorów. Uwidoczniło się to zarówno w sposobach przedstawiania rzeczywistości, jak również w odmiennych metodach kształtowania podmiotu wypowiedzi (dla przykładu model podmiotu lirycznego u Przybosia lub narrator Ferdydurke Gombrowicza).

S. Jaworski

Literatura lat 1918-1939

Rozległość horyzontów umysłowych twórców awangardy, przenikliwe wizje przyszłości Stanisława Ignacego Witkiewicza, głębokie analizy Gombrowicza, mitotwórstwo Schulza, świadomość polityczna literatury lat trzydziestych, trzeźwa i wywracająca wszystko na nice myśl Irzykowskiego, nade wszystko zaś – tragiczny heroizm, zagadnienie moralnej odpowiedzialności u katastrofistów – wszystko to było dziedzictwem bezpośrednich następców. Dodajmy jeszcze do tego wyliczenia – metaforyczność w poezji, która pozwalała na skrót i zaskakujące zestawienie oraz groteskę – jako sposób ujęcia świata.

Źródło: S. Jaworski, Literatura lat 1918-1939, [w:] Historia literatury polskiej w zarysie, red. A. Wilkoń, M. Stępień, Warszawa 1980, s. 445.

Słownik

elipsa

(gr. élleipsis – brak, nieobecność) - pominięcie w zdaniu lub wyrażeniu elementu, który można odtworzyć na podstawie kontekstu; jego brak pozostaje widoczny w strukturze składniowej

kubizm

(łac. cubus – sześcian, kostka) kierunek w sztuce powstały we Francji na początku XX w., postulujący sprowadzanie przedmiotów i postaci do układów podstawowych brył geometrycznych

naturalizm

(łac. naturalis – przyrodniczy, naturalny, wrodzony) – prąd literacki powstały w 2. poł. XIX w. wykorzystujący osiągnięcia nauk przyrodniczych, związany z poglądami deterministycznymi i ewolucjonistycznymi, często operujący silnymi środkami wyrazu, niestroniący od szczegółowego opisywania scen drastycznych, ukazujący ludzi w ich biologicznych uwarunkowaniach; naturaliści opisywali zazwyczaj życie niższych warstw społecznych w ich codziennym środowisku, ukazując takie problemy, jak brak higieny, edukacji, ucisk wyższych klas i niesprawiedliwość losu

Galeria zdjęć interaktywnych

Polecenie 1

Zapoznaj się z galerią zdjęć i opisz wybrany kierunek, wyjaśniając, w jaki sposób odwołuje się do powojennej rzeczywistości.

Uzupełnij

Slajd 1 z 5

Obraz impresjonistyczny przedstawia stojącą na moście postać z podłużną, wykrzywioną twarzą, która krzyczy. Jest łysa, trzyma się za głowę obiema rękami, ubrana jest w czarny strój. Za nią po moście idą jeszcze dwie postaci. Za mostem jest ciemnoniebieska woda składająca się z długich pociągnięć pędzlem, wyżej jest pomarańczowe niebo namalowane w podobny sposób.

Opis punktów znajdujących się na ilustracji:

1. Ekspresjonizm. Charakterystyka

• Rozwijał się od ok. 1910 roku do początku lat 30., głównie w Niemczech i stamtąd oddziaływał na inne kraje.

• Wprowadzał utopijno-moralistycznego programu przebudowy świata przez przywrócenie człowiekowi poczucia autentycznej, ponadosobowej więzi z ogólnoludzką wspólnotą, naturą czy Bogiem.

• Prowadził do aktywizmu, wyrażającego się m.in w ostrych atakach na instytucje społeczeństwa mieszczańskiego i ustroju kapitalistycznego, także w potępieniu militaryzmu.

• Uznawał siły duchowych ponad tworami materii.

2. Ekspresjonizm. Literatura

• Szczyt rozwoju przypadł na lata pierwszej wojny światowej, powojennego wrzenia rewolucyjnego i kryzysu gospodarczego.

• Najpełniej wystąpił w twórczości poetyckiej i dramatycznej.

• W liryce wykształcił styl patetyczny i ekstatyczny, poszukujący środków maksymalnej ekspresji, (min. dynamiczne kontrasty, deformacje o charakterze hiperbolicznym, karykaturalnym czy groteskowym).

• W dramacie zwykle moralistycznym lub agitacyjno-politycznym, nawiązywanie do symbolicznych i alegorycznych form scenicznych (misterium, moralitet), umożliwiających wprowadzenie bohaterów typowych i zbiorowych, reprezentujących określone idee i grupy społeczne często.

• Wykorzystywane motywy to wizje, halucynacje, snen, rozszczepienie osobowości.

• Polscy twórcy: S. Przybyszewski (Confiteor), J. Kasprowicz, W. Berent.

3. Ekspresjonizm. Sztuka

• Niezbędnym elementem było przedstawianie emocji.

• Dzieło stanowiło odzwierciedlenie wnętrza artysty, a nie bezduszną kopię rzeczywistości.

• Często stosowano deformację widzianego świata, dynamizm, subiektywny dobór kolorów, wyraźne linie.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

1

Ekspresjonizm

Charakterystyka

• Rozwijał się od ok. 1910 roku do początku lat 30., głównie w Niemczech i stamtąd oddziaływał na inne kraje.

• Wprowadzał utopijno-moralistycznego programu przebudowy świata przez przywrócenie człowiekowi poczucia autentycznej, ponadosobowej więzi z ogólnoludzką wspólnotą, naturą czy Bogiem.

• Prowadził do aktywizmu, wyrażającego się m.in w ostrych atakach na instytucje społeczeństwa mieszczańskiego i ustroju kapitalistycznego, także w potępieniu militaryzmu.

• Uznawał siły duchowych ponad tworami materii.

2

Ekspresjonizm

Literatura

• Szczyt rozwoju przypadł na lata I wojny światowej, powojennego wrzenia rewolucyjnego i kryzysu gospodarczego.

• Najpełniej wystąpił w twórczości poetyckiej i dramatycznej.

• W liryce wykształcił styl patetyczny i ekstatyczny, poszukujący środków maksymalnej ekspresji, (min. dynamiczne kontrasty, deformacje o charakterze hiperbolicznym, karykaturalnym czy groteskowym).

• W dramacie, zwykle moralistycznym lub agitacyjno-politycznym, nawiązywanie do symbolicznych i alegorycznych form scenicznych (misterium, moralitet), umożliwiających wprowadzenie bohaterów typowych i zbiorowych, reprezentujących określone idee i grupy społeczne często.

• Wykorzystywane motywy to wizje, halucynacje, sen, rozszczepienie osobowości.

• Polscy twórcy: S. Przybyszewski (Confiteor), J. Kasprowicz, W. Berent.

3

Ekspresjonizm

Sztuka

• Niezbędnym elementem było przedstawianie emocji.

• Dzieło stanowiło odzwierciedlenie wnętrza artysty, a nie bezduszną kopię rzeczywistości.

• Często stosowano deformację widzianego świata, dynamizm, subiektywny dobór kolorów, wyraźne linie.

Edvard Munch, Krzyk, 1893

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Na podstawie: Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2009.

Polecenie 2

Na podstawie galerii wskaż wspólne cechy kierunków w sztuce dwudziestolecia międzywojennego, zwracając uwagę na ich funkcje, rolę artysty i sposób rozumienia dzieła.

Uzupełnij

Mapa myśli

Polecenie 1

Przeanalizuj mapę myśli i scharakteryzuj kierunki awangardowe i tradycjonalistyczne, wskazując na stawiane sobie cele i opozycję między nimi.

Uzupełnij

- Mapa myśli.

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce.

- Elementy należące do kategorii Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Formiści

- Nazwa kategorii: Poznańska grupa Bunt

- Nazwa kategorii: Łódzka grupa artystyczno-literacka Jung Idysz

- Nazwa kategorii: Nowy klasycyzm

- Nazwa kategorii: Polski konstruktywizm

- Nazwa kategorii: Druga awangarda

- Nazwa kategorii: Kapiści i koloryści

- Nazwa kategorii: Tradycjonaliści

- Nazwa kategorii: Realizm magiczny

- Koniec elementów należących do kategorii Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Formiści.

- Elementy należące do kategorii Formiści

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Najważniejszymi członkami byli Leon Chwistek i Witkacy; pierwszy był teoretykiem grupy, drugi realizatorem – dramaturgiem i powieściopisarzem

- Nazwa kategorii: Witkacy jest autorem teorii Czystej Formy, która stanowi istotę dzieła sztuki jako jedność składających się na nią wielu rozmaitych elementów jakościowych.

- Nazwa kategorii: Celem formistów było stworzenie nowoczesnego stylu narodowego, który odpowiadałby nowym realiom politycznym oraz społecznym. W tym celu inspirowali się sztuką średniowiecza, a także malarstwem XVII i XVIII wieku tudzież podhalańskimi obrazami na szkle.

- Nazwa kategorii: W latach 1917-1922 formiści stali się szerokim ruchem artystycznym, obecnym nie tylko w Krakowie, ale i w Warszawie, Lwowie oraz w Poznaniu.

- Koniec elementów należących do kategorii Formiści

- Nazwa kategorii: Poznańska grupa Bunt.

- Elementy należące do kategorii Poznańska grupa Bunt

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Związana z literacko-artystycznym czasopismem “Zdrój”, zainicjowanym przez Jerzego Hulewicza i redagowanym przez Stanisława Przybyszewskiego

- Nazwa kategorii: Grupa była silnie zaangażowana w problematykę społeczno-polityczną, jej członkowie podejmowali śmiałe eksperymenty formalne głównie w zakresie technik graficznych - drzeworytu i linorytu.

- Koniec elementów należących do kategorii Poznańska grupa Bunt

- Nazwa kategorii: Łódzka grupa artystyczno-literacka Jung Idysz.

- Elementy należące do kategorii Łódzka grupa artystyczno-literacka Jung Idysz

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Celem było stworzenie narodowego stylu żydowskiego. Grupa czerpała inspiracje z rodzimego folkloru. Twórcy obrazowali żydowskie obyczaje i rytuały, odwoływali się do symboliki zawartej w żydowskiej literaturze.

- Koniec elementów należących do kategorii Łódzka grupa artystyczno-literacka Jung Idysz

- Nazwa kategorii: Nowy klasycyzm.

- Elementy należące do kategorii Nowy klasycyzm

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Drugim obok Warszawy ośrodkiem nowego klasycyzmu było Wilno.

- Nazwa kategorii: Inspiracji poszukiwano też w sztuce ludowej, która uważana była za źródło narodowego poczucia formy.

- Nazwa kategorii: Warszawskie Stowarzyszenie Artystów Plastyków “Rytm” (1922-1932) odzwierciedlało rozpowszechniające się w Europie neoklasycystyczne tendencje. Postawa członków stowarzyszenia nawiązywała do idei “nowego klasycznego porządku”, odwoływała się także do koncepcji Akropolis wawelskiego stworzonego przez Stanisława Wyspiańskiego.

- Koniec elementów należących do kategorii Nowy klasycyzm

- Nazwa kategorii: Polski konstruktywizm.

- Elementy należące do kategorii Polski konstruktywizm

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Ruch konstruktywistyczny w Polsce został zainicjowany “Wystawą Nowej Sztuki”, która odbyła się w 1923 roku w Wilnie. Dała ona początek Blokom Kubistów, Suprematystów i Konstruktywistów.

- Nazwa kategorii: Organem ugrupowania było czasopismo “Blok”. Jego założenia programowe przejęła w 1926 roku grupa Praesens, kontynuowała je zaś grupa “a.r.” (artyści rewolucyjni-awangarda rzeczywista).

- Nazwa kategorii: Konstruktywiści występowali przeciwko indywidualizmowi i subiektywizmowi w sztuce. W ich ujęciu artysta powinien dążyć do osiągnięcia maksymalnej czystości i ścisłości form, a struktura dzieła powinna odzwierciedlać prostotę i logikę budowy maszyn.

- Nazwa kategorii: Konstruktywiści zastąpili pojęcie piękna pojęciem społecznej użyteczności sztuki.

- Koniec elementów należących do kategorii Polski konstruktywizm

- Nazwa kategorii: Druga awangarda.

- Elementy należące do kategorii Druga awangarda

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Grupa Krakowska

- Nazwa kategorii: Grupa “artes”

- Koniec elementów należących do kategorii Druga awangarda

- Nazwa kategorii: Grupa Krakowska.

- Elementy należące do kategorii Grupa Krakowska

- Nazwa kategorii: Druga awangarda

- Nazwa kategorii: Utworzona przez studentów krakowskiej ASP i Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej w 1933 roku. Patronat nad grupą objął Leon Chwistek.

- Nazwa kategorii: Jej członkowie buntowali się przeciwko tradycyjnej estetyce, postulowali “sztukę rewolucyjną” – polegała ona w ich mniemaniu na całkowitej autonomii twórczości artystycznej.

- Nazwa kategorii: Inspirowali się nadrealizmem i abstrakcją.

- Koniec elementów należących do kategorii Grupa Krakowska

- Nazwa kategorii: Grupa “artes”.

- Elementy należące do kategorii Grupa “artes”

- Nazwa kategorii: Druga awangarda

- Nazwa kategorii: Jej członkowie ulegali wpływom kubizmu, futuryzmu, a zwłaszcza nadrealizmu. W ich rozumieniu twórczość nie powinna wykluczać świadomej ingerencji artysty.

- Nazwa kategorii: Nie wysunęła określonego programu artystycznego, została założona we Lwowie w 1929 roku

- Koniec elementów należących do kategorii Grupa “artes”

- Nazwa kategorii: Utworzona przez studentów krakowskiej ASP i Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej w 1933 roku. Patronat nad grupą objął Leon Chwistek..

- Elementy należące do kategorii Utworzona przez studentów krakowskiej ASP i Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej w 1933 roku. Patronat nad grupą objął Leon Chwistek.

- Nazwa kategorii: Grupa Krakowska

- Koniec elementów należących do kategorii Utworzona przez studentów krakowskiej ASP i Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej w 1933 roku. Patronat nad grupą objął Leon Chwistek.

- Nazwa kategorii: Jej członkowie buntowali się przeciwko tradycyjnej estetyce, postulowali “sztukę rewolucyjną” – polegała ona w ich mniemaniu na całkowitej autonomii twórczości artystycznej. .

- Elementy należące do kategorii Jej członkowie buntowali się przeciwko tradycyjnej estetyce, postulowali “sztukę rewolucyjną” – polegała ona w ich mniemaniu na całkowitej autonomii twórczości artystycznej.

- Nazwa kategorii: Grupa Krakowska

- Koniec elementów należących do kategorii Jej członkowie buntowali się przeciwko tradycyjnej estetyce, postulowali “sztukę rewolucyjną” – polegała ona w ich mniemaniu na całkowitej autonomii twórczości artystycznej.

- Nazwa kategorii: Inspirowali się nadrealizmem i abstrakcją..

- Elementy należące do kategorii Inspirowali się nadrealizmem i abstrakcją.

- Nazwa kategorii: Grupa Krakowska

- Koniec elementów należących do kategorii Inspirowali się nadrealizmem i abstrakcją.

- Nazwa kategorii: Kapiści i koloryści.

- Elementy należące do kategorii Kapiści i koloryści

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Fundamentem rozwijającego się koloryzmu stało się kryterium “dobrego malarstwa”, uznanie uniwersalizmu jakości czysto estetycznych

- Nazwa kategorii: Szczególnie martwa natura kojarzona jest z tym kierunkiem; motyw wywodzący się z tradycji muzealnej, malarstwa Cezanne’a, Bonnarda czy Matisse’a. Taki wybór zapewniał neutralność wobec kwestii kulturowej odrębności Polski, a także społecznej utopii, jaką propagowały ugrupowania awangardowe.

- Nazwa kategorii: W twórczości kapistów dominowała kameralna tematyka, jak martwa natura, pejzaż oraz portret.

- Koniec elementów należących do kategorii Kapiści i koloryści

- Nazwa kategorii: Tradycjonaliści.

- Elementy należące do kategorii Tradycjonaliści

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Ugrupowania: Bractwo św. Łukasza, Szkoła Warszawska, Loża Wolnomalarska i Grupa Czwarta

- Nazwa kategorii: W dziełach pojawiają się pejzaż, martwa natura i tematyka współczesna. Obecne są także elementy pastiszu i groteski, nabierają wagi dekoracyjne jakości obrazów.

- Koniec elementów należących do kategorii Tradycjonaliści

- Nazwa kategorii: Realizm magiczny.

- Elementy należące do kategorii Realizm magiczny

- Nazwa kategorii: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

- Nazwa kategorii: Jednym z twórców był Rafał Malczewski, który posługiwał się jednorodnymi płaszczyznami lśniących, żywych barw i nawarstwiającymi planami kompozycyjnymi. W jego twórczości pojawiają się motywy industrialne, inspirowane pobytem na Górnym Śląsku: huty, kopalnie, cynkownie oraz hałdy.

- Nazwa kategorii: “Przesunięta rzeczywistość”, pejzaże o nadrealnym nastroju.

- Koniec elementów należących do kategorii Realizm magiczny

- Nazwa kategorii: Najważniejszymi członkami byli Leon Chwistek i Witkacy; pierwszy był teoretykiem grupy, drugi realizatorem – dramaturgiem i powieściopisarzem.

- Elementy należące do kategorii Najważniejszymi członkami byli Leon Chwistek i Witkacy; pierwszy był teoretykiem grupy, drugi realizatorem – dramaturgiem i powieściopisarzem

- Nazwa kategorii: Formiści

- Koniec elementów należących do kategorii Najważniejszymi członkami byli Leon Chwistek i Witkacy; pierwszy był teoretykiem grupy, drugi realizatorem – dramaturgiem i powieściopisarzem

- Nazwa kategorii: Witkacy jest autorem teorii Czystej Formy, która stanowi istotę dzieła sztuki jako jedność składających się na nią wielu rozmaitych elementów jakościowych..

- Elementy należące do kategorii Witkacy jest autorem teorii Czystej Formy, która stanowi istotę dzieła sztuki jako jedność składających się na nią wielu rozmaitych elementów jakościowych.

- Nazwa kategorii: Formiści

- Koniec elementów należących do kategorii Witkacy jest autorem teorii Czystej Formy, która stanowi istotę dzieła sztuki jako jedność składających się na nią wielu rozmaitych elementów jakościowych.

- Nazwa kategorii: Celem formistów było stworzenie nowoczesnego stylu narodowego, który odpowiadałby nowym realiom politycznym oraz społecznym. W tym celu inspirowali się sztuką średniowiecza, a także malarstwem XVII i XVIII wieku tudzież podhalańskimi obrazami na szkle..

- Elementy należące do kategorii Celem formistów było stworzenie nowoczesnego stylu narodowego, który odpowiadałby nowym realiom politycznym oraz społecznym. W tym celu inspirowali się sztuką średniowiecza, a także malarstwem XVII i XVIII wieku tudzież podhalańskimi obrazami na szkle.

- Nazwa kategorii: Formiści

- Koniec elementów należących do kategorii Celem formistów było stworzenie nowoczesnego stylu narodowego, który odpowiadałby nowym realiom politycznym oraz społecznym. W tym celu inspirowali się sztuką średniowiecza, a także malarstwem XVII i XVIII wieku tudzież podhalańskimi obrazami na szkle.

- Nazwa kategorii: W latach 1917-1922 formiści stali się szerokim ruchem artystycznym, obecnym nie tylko w Krakowie, ale i w Warszawie, Lwowie oraz w Poznaniu..

- Elementy należące do kategorii W latach 1917-1922 formiści stali się szerokim ruchem artystycznym, obecnym nie tylko w Krakowie, ale i w Warszawie, Lwowie oraz w Poznaniu.

- Nazwa kategorii: Formiści

- Koniec elementów należących do kategorii W latach 1917-1922 formiści stali się szerokim ruchem artystycznym, obecnym nie tylko w Krakowie, ale i w Warszawie, Lwowie oraz w Poznaniu.

- Nazwa kategorii: Związana z literacko-artystycznym czasopismem “Zdrój”, zainicjowanym przez Jerzego Hulewicza i redagowanym przez Stanisława Przybyszewskiego.

- Elementy należące do kategorii Związana z literacko-artystycznym czasopismem “Zdrój”, zainicjowanym przez Jerzego Hulewicza i redagowanym przez Stanisława Przybyszewskiego

- Nazwa kategorii: Poznańska grupa Bunt

- Koniec elementów należących do kategorii Związana z literacko-artystycznym czasopismem “Zdrój”, zainicjowanym przez Jerzego Hulewicza i redagowanym przez Stanisława Przybyszewskiego

- Nazwa kategorii: Grupa była silnie zaangażowana w problematykę społeczno-polityczną, jej członkowie podejmowali śmiałe eksperymenty formalne głównie w zakresie technik graficznych - drzeworytu i linorytu..

- Elementy należące do kategorii Grupa była silnie zaangażowana w problematykę społeczno-polityczną, jej członkowie podejmowali śmiałe eksperymenty formalne głównie w zakresie technik graficznych - drzeworytu i linorytu.

- Nazwa kategorii: Poznańska grupa Bunt

- Koniec elementów należących do kategorii Grupa była silnie zaangażowana w problematykę społeczno-polityczną, jej członkowie podejmowali śmiałe eksperymenty formalne głównie w zakresie technik graficznych - drzeworytu i linorytu.

- Nazwa kategorii: Celem było stworzenie narodowego stylu żydowskiego. Grupa czerpała inspiracje z rodzimego folkloru. Twórcy obrazowali żydowskie obyczaje i rytuały, odwoływali się do symboliki zawartej w żydowskiej literaturze..

- Elementy należące do kategorii Celem było stworzenie narodowego stylu żydowskiego. Grupa czerpała inspiracje z rodzimego folkloru. Twórcy obrazowali żydowskie obyczaje i rytuały, odwoływali się do symboliki zawartej w żydowskiej literaturze.

- Nazwa kategorii: Łódzka grupa artystyczno-literacka Jung Idysz

- Koniec elementów należących do kategorii Celem było stworzenie narodowego stylu żydowskiego. Grupa czerpała inspiracje z rodzimego folkloru. Twórcy obrazowali żydowskie obyczaje i rytuały, odwoływali się do symboliki zawartej w żydowskiej literaturze.

- Nazwa kategorii: Drugim obok Warszawy ośrodkiem nowego klasycyzmu było Wilno..

- Elementy należące do kategorii Drugim obok Warszawy ośrodkiem nowego klasycyzmu było Wilno.

- Nazwa kategorii: Nowy klasycyzm

- Koniec elementów należących do kategorii Drugim obok Warszawy ośrodkiem nowego klasycyzmu było Wilno.

- Nazwa kategorii: Inspiracji poszukiwano też w sztuce ludowej, która uważana była za źródło narodowego poczucia formy..

- Elementy należące do kategorii Inspiracji poszukiwano też w sztuce ludowej, która uważana była za źródło narodowego poczucia formy.

- Nazwa kategorii: Nowy klasycyzm

- Koniec elementów należących do kategorii Inspiracji poszukiwano też w sztuce ludowej, która uważana była za źródło narodowego poczucia formy.

- Nazwa kategorii: Warszawskie Stowarzyszenie Artystów Plastyków “Rytm” (1922-1932) odzwierciedlało rozpowszechniające się w Europie neoklasycystyczne tendencje. Postawa członków stowarzyszenia nawiązywała do idei “nowego klasycznego porządku”, odwoływała się także do koncepcji Akropolis wawelskiego stworzonego przez Stanisława Wyspiańskiego..

- Elementy należące do kategorii Warszawskie Stowarzyszenie Artystów Plastyków “Rytm” (1922-1932) odzwierciedlało rozpowszechniające się w Europie neoklasycystyczne tendencje. Postawa członków stowarzyszenia nawiązywała do idei “nowego klasycznego porządku”, odwoływała się także do koncepcji Akropolis wawelskiego stworzonego przez Stanisława Wyspiańskiego.

- Nazwa kategorii: Nowy klasycyzm

- Koniec elementów należących do kategorii Warszawskie Stowarzyszenie Artystów Plastyków “Rytm” (1922-1932) odzwierciedlało rozpowszechniające się w Europie neoklasycystyczne tendencje. Postawa członków stowarzyszenia nawiązywała do idei “nowego klasycznego porządku”, odwoływała się także do koncepcji Akropolis wawelskiego stworzonego przez Stanisława Wyspiańskiego.

- Nazwa kategorii: Ruch konstruktywistyczny w Polsce został zainicjowany “Wystawą Nowej Sztuki”, która odbyła się w 1923 roku w Wilnie. Dała ona początek Blokom Kubistów, Suprematystów i Konstruktywistów..

- Elementy należące do kategorii Ruch konstruktywistyczny w Polsce został zainicjowany “Wystawą Nowej Sztuki”, która odbyła się w 1923 roku w Wilnie. Dała ona początek Blokom Kubistów, Suprematystów i Konstruktywistów.

- Nazwa kategorii: Polski konstruktywizm

- Koniec elementów należących do kategorii Ruch konstruktywistyczny w Polsce został zainicjowany “Wystawą Nowej Sztuki”, która odbyła się w 1923 roku w Wilnie. Dała ona początek Blokom Kubistów, Suprematystów i Konstruktywistów.

- Nazwa kategorii: Organem ugrupowania było czasopismo “Blok”. Jego założenia programowe przejęła w 1926 roku grupa Praesens, kontynuowała je zaś grupa “a.r.” (artyści rewolucyjni-awangarda rzeczywista)..

- Elementy należące do kategorii Organem ugrupowania było czasopismo “Blok”. Jego założenia programowe przejęła w 1926 roku grupa Praesens, kontynuowała je zaś grupa “a.r.” (artyści rewolucyjni-awangarda rzeczywista).

- Nazwa kategorii: Polski konstruktywizm

- Koniec elementów należących do kategorii Organem ugrupowania było czasopismo “Blok”. Jego założenia programowe przejęła w 1926 roku grupa Praesens, kontynuowała je zaś grupa “a.r.” (artyści rewolucyjni-awangarda rzeczywista).

- Nazwa kategorii: Konstruktywiści występowali przeciwko indywidualizmowi i subiektywizmowi w sztuce. W ich ujęciu artysta powinien dążyć do osiągnięcia maksymalnej czystości i ścisłości form, a struktura dzieła powinna odzwierciedlać prostotę i logikę budowy maszyn. .

- Elementy należące do kategorii Konstruktywiści występowali przeciwko indywidualizmowi i subiektywizmowi w sztuce. W ich ujęciu artysta powinien dążyć do osiągnięcia maksymalnej czystości i ścisłości form, a struktura dzieła powinna odzwierciedlać prostotę i logikę budowy maszyn.

- Nazwa kategorii: Polski konstruktywizm

- Koniec elementów należących do kategorii Konstruktywiści występowali przeciwko indywidualizmowi i subiektywizmowi w sztuce. W ich ujęciu artysta powinien dążyć do osiągnięcia maksymalnej czystości i ścisłości form, a struktura dzieła powinna odzwierciedlać prostotę i logikę budowy maszyn.

- Nazwa kategorii: Konstruktywiści zastąpili pojęcie piękna pojęciem społecznej użyteczności sztuki..

- Elementy należące do kategorii Konstruktywiści zastąpili pojęcie piękna pojęciem społecznej użyteczności sztuki.

- Nazwa kategorii: Polski konstruktywizm

- Koniec elementów należących do kategorii Konstruktywiści zastąpili pojęcie piękna pojęciem społecznej użyteczności sztuki.

- Nazwa kategorii: Jej członkowie ulegali wpływom kubizmu, futuryzmu, a zwłaszcza nadrealizmu. W ich rozumieniu twórczość nie powinna wykluczać świadomej ingerencji artysty..

- Elementy należące do kategorii Jej członkowie ulegali wpływom kubizmu, futuryzmu, a zwłaszcza nadrealizmu. W ich rozumieniu twórczość nie powinna wykluczać świadomej ingerencji artysty.

- Nazwa kategorii: Grupa “artes”

- Koniec elementów należących do kategorii Jej członkowie ulegali wpływom kubizmu, futuryzmu, a zwłaszcza nadrealizmu. W ich rozumieniu twórczość nie powinna wykluczać świadomej ingerencji artysty.

- Nazwa kategorii: Nie wysunęła określonego programu artystycznego, została założona we Lwowie w 1929 roku.

- Elementy należące do kategorii Nie wysunęła określonego programu artystycznego, została założona we Lwowie w 1929 roku

- Nazwa kategorii: Grupa “artes”

- Koniec elementów należących do kategorii Nie wysunęła określonego programu artystycznego, została założona we Lwowie w 1929 roku

- Nazwa kategorii: Fundamentem rozwijającego się koloryzmu stało się kryterium “dobrego malarstwa”, uznanie uniwersalizmu jakości czysto estetycznych.

- Elementy należące do kategorii Fundamentem rozwijającego się koloryzmu stało się kryterium “dobrego malarstwa”, uznanie uniwersalizmu jakości czysto estetycznych

- Nazwa kategorii: Kapiści i koloryści

- Koniec elementów należących do kategorii Fundamentem rozwijającego się koloryzmu stało się kryterium “dobrego malarstwa”, uznanie uniwersalizmu jakości czysto estetycznych

- Nazwa kategorii: Szczególnie martwa natura kojarzona jest z tym kierunkiem; motyw wywodzący się z tradycji muzealnej, malarstwa Cezanne’a, Bonnarda czy Matisse’a. Taki wybór zapewniał neutralność wobec kwestii kulturowej odrębności Polski, a także społecznej utopii, jaką propagowały ugrupowania awangardowe..

- Elementy należące do kategorii Szczególnie martwa natura kojarzona jest z tym kierunkiem; motyw wywodzący się z tradycji muzealnej, malarstwa Cezanne’a, Bonnarda czy Matisse’a. Taki wybór zapewniał neutralność wobec kwestii kulturowej odrębności Polski, a także społecznej utopii, jaką propagowały ugrupowania awangardowe.

- Nazwa kategorii: Kapiści i koloryści

- Koniec elementów należących do kategorii Szczególnie martwa natura kojarzona jest z tym kierunkiem; motyw wywodzący się z tradycji muzealnej, malarstwa Cezanne’a, Bonnarda czy Matisse’a. Taki wybór zapewniał neutralność wobec kwestii kulturowej odrębności Polski, a także społecznej utopii, jaką propagowały ugrupowania awangardowe.

- Nazwa kategorii: W twórczości kapistów dominowała kameralna tematyka, jak martwa natura, pejzaż oraz portret..

- Elementy należące do kategorii W twórczości kapistów dominowała kameralna tematyka, jak martwa natura, pejzaż oraz portret.

- Nazwa kategorii: Kapiści i koloryści

- Koniec elementów należących do kategorii W twórczości kapistów dominowała kameralna tematyka, jak martwa natura, pejzaż oraz portret.

- Nazwa kategorii: Ugrupowania: Bractwo św. Łukasza, Szkoła Warszawska, Loża Wolnomalarska i Grupa Czwarta.

- Elementy należące do kategorii Ugrupowania: Bractwo św. Łukasza, Szkoła Warszawska, Loża Wolnomalarska i Grupa Czwarta

- Nazwa kategorii: Tradycjonaliści

- Koniec elementów należących do kategorii Ugrupowania: Bractwo św. Łukasza, Szkoła Warszawska, Loża Wolnomalarska i Grupa Czwarta

- Nazwa kategorii: W dziełach pojawiają się pejzaż, martwa natura i tematyka współczesna. Obecne są także elementy pastiszu i groteski, nabierają wagi dekoracyjne jakości obrazów..

- Elementy należące do kategorii W dziełach pojawiają się pejzaż, martwa natura i tematyka współczesna. Obecne są także elementy pastiszu i groteski, nabierają wagi dekoracyjne jakości obrazów.

- Nazwa kategorii: Tradycjonaliści

- Koniec elementów należących do kategorii W dziełach pojawiają się pejzaż, martwa natura i tematyka współczesna. Obecne są także elementy pastiszu i groteski, nabierają wagi dekoracyjne jakości obrazów.

- Nazwa kategorii: Jednym z twórców był Rafał Malczewski, który posługiwał się jednorodnymi płaszczyznami lśniących, żywych barw i nawarstwiającymi planami kompozycyjnymi. W jego twórczości pojawiają się motywy industrialne, inspirowane pobytem na Górnym Śląsku: huty, kopalnie, cynkownie oraz hałdy..

- Elementy należące do kategorii Jednym z twórców był Rafał Malczewski, który posługiwał się jednorodnymi płaszczyznami lśniących, żywych barw i nawarstwiającymi planami kompozycyjnymi. W jego twórczości pojawiają się motywy industrialne, inspirowane pobytem na Górnym Śląsku: huty, kopalnie, cynkownie oraz hałdy.

- Nazwa kategorii: Realizm magiczny

- Koniec elementów należących do kategorii Jednym z twórców był Rafał Malczewski, który posługiwał się jednorodnymi płaszczyznami lśniących, żywych barw i nawarstwiającymi planami kompozycyjnymi. W jego twórczości pojawiają się motywy industrialne, inspirowane pobytem na Górnym Śląsku: huty, kopalnie, cynkownie oraz hałdy.

- Nazwa kategorii: “Przesunięta rzeczywistość”, pejzaże o nadrealnym nastroju..

- Elementy należące do kategorii “Przesunięta rzeczywistość”, pejzaże o nadrealnym nastroju.

- Nazwa kategorii: Realizm magiczny

- Koniec elementów należących do kategorii “Przesunięta rzeczywistość”, pejzaże o nadrealnym nastroju.

Ćwiczenie 1

Spośród podanych wskaż nowe kierunki poezji międzywojennej.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- symbolizm

- realizm

- naturalizm

- nadrealizm

- awangarda

- futuryzm

Polecenie 2

Na podstawie mapy myśli wyjaśnij, z czego wynika wielość kierunków w sztuce dwudziestolecia międzywojennego.

Uzupełnij

Ćwiczenie 2

Opierając się na poniższym fragmencie scharakteryzuj przemiany w sztuce, jakie dokonały się w okresie międzywojnia, a także podaj tego przyczyny.

S. Jaworski

Literatura lat 1918-1939

Rozległość horyzontów umysłowych twórców awangardy, przenikliwe wizje przyszłości Stanisława Ignacego Witkiewicza, głębokie analizy Gombrowicza, mitotwórstwo Schulza, świadomość polityczna literatury lat trzydziestych, trzeźwa i wywracająca wszystko na nice myśl Irzykowskiego, nade wszystko zaś – tragiczny heroizm, zagadnienie moralnej odpowiedzialności u katastrofistów – wszystko to było dziedzictwem bezpośrednich następców. Dodajmy jeszcze do tego wyliczenia – metaforyczność w poezji, która pozwalała na skrót i zaskakujące zestawienie oraz groteskę – jako sposób ujęcia świata.

Źródło: S. Jaworski, Literatura lat 1918-1939, [w:] Historia literatury polskiej w zarysie, red. A. Wilkoń, M. Stępień, Warszawa 1980, s. 445.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Anna Grabarczyk

Przedmiot: Język polski

Temat: Nowe zjawiska w kulturze dwudziestolecia międzywojennego

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

1) rozumie podstawy periodyzacji literatury, sytuuje utwory literackie w poszczególnych okresach: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.;

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

6) odczytuje pozaliterackie teksty kultury, stosując kod właściwy w danej dziedzinie sztuki;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

IV. Samokształcenie.

9) wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Zakres rozszerzony

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach: esej, interpretacja porównawcza, reportaż, felieton.

IV. Samokształcenie. spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1) sięga do literatury naukowej, aby pogłębiać swoją wiedzę przedmiotową;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- omówi nowe zjawiska w kulturze dwudziestolecia międzywojennego;

- scharakteryzuje kierunki w literaturze i sztuce XX-lecia;

- wskaże wspólne cechy kierunków w sztuce dwudziestolecia międzywojennego.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- burza mózgów.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał „Nowe zjawiska w kulturze dwudziestolecia międzywojennego”. Prosi uczestników zajęć o zapoznanie się z tekstem w sekcji „Przeczytaj” oraz „Galeria zdjęć interaktywnych”.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel wyświetla na tablicy temat i cele zajęć. Prosi, by na ich podstawie uczniowie sformułowali kryteria sukcesu.

2. Prowadzący zajęcia prosi uczniów.

- Omówcie periodyzację dwudziestolecia międzywojennego.

- Scharakteryzujcie krótko kierunki w literaturze i sztuce XX-lecia

Uczniowie udzielają swobodnych odpowiedzi, posiłkując się własną wiedzą i informacjami z e-materiału.

Faza realizacyjna:

1. Nauczyciel zapowiada, że uczniowie będą pracowali w grupach nad różnymi zagadnieniami związanymi z tematem lekcji. Dzieli uczestników zajęć na 4-osobowe zespoły. Każdy zespół zostaje opatrzony cyfrą: 1, 2 lub 3. Zespoły z jedynką charakteryzują przemiany w sztuce, jakie dokonały się w okresie międzywojnia, a także podają tego przyczyny (sekcja „Przeczytaj” i mapa myśli). Zespoły z dwójką zajmują się poleceniami związanymi z galerią zdjęć interaktywnych dotyczącymi kierunków w sztuce dwudziestolecia międzywojennego. Zespoły opatrzone trójką wykonują polecenia związane z mapą myśli (Przeanalizujcie mapę myśli i scharakteryzujcie kierunki awangardowe i tradycjonalistyczne, wskazując na stawiane sobie cele i opozycję między nimi). Prowadzący zapowiada, że w podsumowaniu lekcji zespoły podzielą się efektami swojej pracy. Formułuje problem, nad którym zastanawiają się wszystkie grupy: Z czego wynika wielość kierunków w literaturze sztuce dwudziestolecia międzywojennego?

Podczas pracy grup nauczyciel udziela uczniom wskazówek, jeśli ich potrzebują.

Faza podsumowująca:

1. Po upływie wyznaczonego czasu nauczyciel prosi przedstawicieli zespołów o przedstawienie wyników ich pracy. Członkowie innych grup oznaczonych tą samą cyfrą mogą uzupełniać odpowiedzi. W podsumowaniu zajęć nauczyciel wraca do pytania: Jakie były nowe kierunki poezji międzywojennej?

Praca domowa:

1. Wybierz dowolne zjawisko z dwudziestolecia międzywojennego i napisz esej na ten temat. Praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.

Materiały pomocnicze:

- Ryszard Waldemar Kluszczyński, Awangarda – rozważania teoretyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1997.

- Grzegorz Gazda, Awangarda - Nowoczesność i tradycja. W kręgu europejskich kierunków literackich pierwszych dziesięcioleci XX w., Łódź 1987.

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą wykorzystać multimedium „Galeria zdjęć interaktywnych” do przygotowania się do lekcji powtórkowej.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Galeria zdjęć interaktywnych

Mapa myśli

Dla nauczyciela