Spis treści

Ja i moje ciało

Nasze ciało budują komórki, które tworzą narządy. Współpracujące ze sobą narządy tworzą układy narządów. Ich rolą jest utrzymanie takich czynności życiowych jak: oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, wydalanie, ruch oraz reagowanie na czynniki środowiska.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- procesy życiowe charakterystyczne dla istot żywych;

- ożywione elementy środowiska;

- różnice między ciałem kobiety i mężczyzny.

Twoje cele

- Wykażesz hierarchiczną budowę organizmu człowieka.

- Omówisz z jakich układów narządów zbudowany jest organizm człowieka.

- Wymienisz jakie narządy wchodzącą w skład każdego z układów narządów.

- Opiszesz jaką rolę pełni każdy z narządów.

- Wyjaśnisz na czym polega związek pomiędzy wybranymi układami narządów.

- Wskażesz na planszy układy budujące organizm człowieka oraz narządy zmysłów.

1. Twoje ciało

Nasze ciało składa się z ogromnej liczby komórek. Z komórek zaś zbudowane są tkanki, a z nich narządy. Te z kolei współpracują ze sobą, tworząc układy narządów.

Układy narządów człowieka i ich rola

Układ narządów

Narządy budujące układ

Funkcje układu

ruchu

kości tworzące szkielet, mięśnie

rusztowanie ciała, ochrona niektórych narządów, wykonywanie ruchów i przemieszczanie się

oddechowy

jama nosowa, gardło, krtań, tchawica, oskrzela, płuca

dostarczanie organizmowi tlenu, usuwanie dwutlenku węgla z organizmu podczas wydechu

pokarmowy

przewód pokarmowy zróżnicowany na odcinki: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube, ślinianki, wątroba, trzustka

pobieranie, rozdrabnianie, trawienie pokarmu, wchłanianie produktów trawienia, usuwanie niestrawionych resztek pokarmu

krwionośny

serce, naczynia krwionośne

rozprowadzanie po organizmie tlenu i substancji pokarmowych, obrona przed zakażeniami

rozrodczy

żeński: pochwa, macica, dwa jajowody, dwa jajniki,

męski: prącie, dwa nasieniowody, dwa jądra

wykształcenie męskich i żeńskich cech płciowych, wydawanie na świat potomstwa

Interaktywny komponent prezentujący na szkielecie wszystkie układy ciała człowieka: oddechowy, rozrodczy, pokarmowy, nerwowy, krwionośny, wydalniczy, mięśniowy. Po wybraniu odpowiedniej nazwy elementy układu pojawiają się na szkielecie.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/b/POD89yjLr

Układy w organizmie człowieka

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej informacji na temat budowy ciała znajdziesz w materiale „Twoje ciało”.

2. Jak się poruszamy?

Poruszanie się jest możliwe dzięki układowi ruchu. Tworzą go szkielet i mięśnie.

- Szkielet budują kości i stawy.

- Kości to twarde narządy zbudowane z białek i soli mineralnych.

- Stawy to ruchome połączenia kości, umożliwiające wykonywanie ruchów.

Funkcje układu szkieletowego:

- Czaszka – chroni mózg i narządy zmysłów oraz przednie odcinki przewodów pokarmowego i oddechowego.

- Kręgosłup – jest oparciem dla czaszki, klatki piersiowej i szkieletu kończyn.

- Klatka piersiowa – chroni serce i płuca.

- Szkielet kończyn – tworzy rusztowanie dla rąk i nóg. Szkielet kończyn dolnych umożliwia poruszanie się.

Mięśnie są zbudowane z komórek, które są zdolne do kurczenia się.

Układ kostny człowieka

Źródło: Dariusz Adryan, LadyofHats, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Więcej informacji na temat układu ruchu znajdziesz w materiale „Jak się poruszamy”.

3. Jak się odżywiamy?

Układ pokarmowy służy do pobierania, rozdrabiania i trawienia pokarmu. Niestrawione resztki pokarmu są usuwane z organizmu przez odbyt w postaci kału.

Trawienie to rozkład pokarmu na drobiny za pomocą substancji trawiących (enzymów trawiennych). Strawiony pokarm jest rozprowadzany do komórek ciała za pomocą krwi.

Narządy budujące układ pokarmowy i ich rola:

- jama ustna – rozdrabnianie pokarmu za pomocą zębów, mieszanie rozdrobnionego pokarmu ze śliną i formowanie kęsów;

- gardło – przełykanie pokarmów;

- przełyk – przesuwanie kęsów pokarmu do żołądka;

- żołądek – trawienie pokarmu;

- jelito cienkie – dalsze trawienie pokarmu, przenikanie drobin pokarmu do krwi (wchłanianie);

- jelito grube – wchłanianie wody, formowanie kału z niestrawionych resztek pokarmu i usuwanie na zewnętrz przez odbyt.

W trawieniu pokarmu ważną rolę pełnią ślinianki, wątroba i trzustka. Narządy te produkują substancje, które pomagają w trawieniu pokarmu. Ślinianki produkują ślinę, która zmiękcza i częściowo trawi pokarm. Wątroba i trzustka wytwarzają substancje, które dostają się do części jelita cienkiego znajdującego się tuż za żołądkiem. Wątroba produkuje żółć, która rozbija tłuszcz na kropelki, dzięki czemu tłuszcz jest szybciej rozkładany przez substancje trawiące. Trzustka wytwarza substancje rozkładające białka, cukry i tłuszcze.

Ilustracja interaktywna. Na poszczególnych elementach układu pokarmowego człowieka zostały umieszczone interaktywne punkty. Po kliknięciu pojawiają się dodatkowe okna z opisami wybranych elementów. Numer 1. Język W jamie ustnej pokarm jest rozdrabniany przez zęby i nawilżany przez ślinę. Język pomaga w formowaniu pokarmu w kęsy i przesuwaniu go do przełyku., Numer 2. Gardło bierze udział w przełykaniu pokarmów oraz stanowi połączenie drogi pokarmowej i oddechowej (łączy ze sobą jamę ustną, jamę nosową, krtań i przełyk)., Numer 3. Przełyk Ma postać wąskiej rury, którą pokarm dostaje się do żołądka., Numer 4. Wątroba Wytwarza substancje wspomagające trawienie pokarmów, a także magazynuje substancje odżywcze., Numer 5. Żołądek Wydziela substancje, które nie tylko trawią, ale i odkażają pokarm. Ściany żołądka są kurczliwe, ich skurcze mieszają pokarm, co ułatwia trawienie., Numer 6. Trzustka Wytwarza substancje trawiące pokarm., Numer 7. Jelito cienkie To długa na 4 – 5 metrów rura, w której odbywa się trawienie i wchłanianie pokarmu. Cząstki pożywienia przenikają przez jego ściany do krwi i są rozprowadzane po całym organizmie., Numer 8. Jelito grube Ma długość ok. 1,5 m. Odbywa się w nim wchłanianie wody, formowanie niestrawionych resztek w kał., Numer 9. Odbyt Odcinek układu pokarmowego, którym niestrawione resztki pokarmu usuwane są poza organizm.

Zasób oparty o element wizualny.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

1

Język

W jamie ustnej pokarm jest rozdrabniany przez zęby i nawilżany przez ślinę. Język pomaga w formowaniu pokarmu w kęsy i przesuwaniu go do przełyku.

2

Gardło

bierze udział w przełykaniu pokarmów oraz stanowi połączenie drogi pokarmowej i oddechowej (łączy ze sobą jamę ustną, jamę nosową, krtań i przełyk).

3

Przełyk

Ma postać wąskiej rury, którą pokarm dostaje się do żołądka.

4

Wątroba

Wytwarza substancje wspomagające trawienie pokarmów, a także magazynuje substancje odżywcze.

5

Żołądek

Wydziela substancje, które nie tylko trawią, ale i odkażają pokarm. Ściany żołądka są kurczliwe, ich skurcze mieszają pokarm, co ułatwia trawienie.

6

Trzustka

Wytwarza substancje trawiące pokarm.

7

Jelito cienkie

To długa na 4 – 5 metrów rura, w której odbywa się trawienie i wchłanianie pokarmu. Cząstki pożywienia przenikają przez jego ściany do krwi i są rozprowadzane po całym organizmie.

8

Jelito grube

Ma długość ok. 1,5 m. Odbywa się w nim wchłanianie wody, formowanie niestrawionych resztek w kał.

9

Odbyt

Odcinek układu pokarmowego, którym niestrawione resztki pokarmu usuwane są poza organizm.

Układ pokarmowy człowieka

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej informacji na temat układu pokarmowego znajdziesz w materiale „Jak się odżywiamy?”.

4. Jak oddychamy?

Układ oddechowy jest odpowiedzialny za przeprowadzanie procesu oddychania. Zawarty w powietrzu wdychanym tlen jest rozprowadzany przez krew do komórek ciała. Z komórek krew zabiera dwutlenek węgla i przenosi go do płuc.

Rytmiczne ruchy klatki piersiowej umożliwiają wykonywanie wdechów i wydechów. Są one możliwe dzięki skurczom i rozkurczom mięśni międzyżebrowych i przepony. Podczas wdechu mięśnie te się kurczą, klatka piersiowa się rozszerza i powietrze jest zasysane do płuc. Podczas wydechu mięśnie się rozkurczają, klatka piersiowa opada i powietrze wydostaje się z płuc.

Narządy budujące układ oddechowy i ich rola:

- jama nosowa – nawilżanie, ogrzewanie i oczyszczanie wdychanego powietrza;

- gardło – przepływ powietrza z jamy nosowej i jamy ustnej do krtani;

- krtań – podczas wydechu struny głosowe są wprawiane w drgania i powstają dźwięki;

- tchawica i oskrzela – oczyszczanie powietrza i doprowadzenie go do płuc;

- płuca – wymiana gazowa, która polega na przenikaniu do krwi tlenu a z krwi do płuc dwutlenku węgla.

Układ oddechowy człowieka

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej informacji na temat układu oddechowego znajdziesz w materiale „Jak oddychamy?”.

5. Układ krwionośny

Układ krwionośny odpowiada za transport substancji po organizmie:

- transportuje tlen z płuc do komórek ciała;

- transportuje składniki pokarmowe z jelita cienkiego do komórek ciała;

- zabiera z komórek niepotrzebne substancje i przenosi je do narządów, których zadaniem jest usunięcie ich z organizmu.

Narządy budujące układ krwionośny i ich rola:

- serce – kurcząc się i rozkurczając umożliwia szybki przepływ krwi w naczyniach krwionośnych;

- tętnice – naczynia krwionośne, które wyprowadzają krew z serca do tkanek; mają grube, elastyczne ściany; w tętnicach krew płynie szybko i ma wysokie ciśnienie;

- żyły – naczynia krwionośne, które doprowadzają krew z tkanek do serca; mają cienkie ściany; krew w żyłach płynie wolno i ma niskie ciśnienie.

W narządach układu krwionośnego płynie krew. Składa się ona z komórek, zwanych krwinkami oraz płynnej substancji  - osocza.

Budowa układu krwionośnego człowieka

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej informacji na temat układu krwionośnego znajdziesz w materiale „Układ krwionośny”.

6. Co to znaczy być kobietą lub mężczyzną?

Rozmnażanie to wydawanie na świat potomstwa. Człowiek rozmnaża się płciowo, czyli nowy organizm powstaje z połączenia się komórek rozrodczych żeńskiej (komórki jajowej) i męskiej (plemnika).

Do rozmnażania służą układy rozrodcze: żeński i męski.

Narządy budujące żeński układ rozrodczy i ich rola:

- parzyste jajniki – wytwarzają komórki jajowe, czyli żeńskie komórki rozrodcze;

- parzyste jajowody – miejsce połączenia się komórki jajowej i plemnika;

- macica – miejsce rozwoju zarodka;

- pochwa – kanał, przez który wydostaje się krew menstruacyjna, a podczas porodu dziecko.

Układ rozrodczy kobiety

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Narządy budujące męski układ rozrodczy i ich rola:

- parzyste jądra – wytwarzają plemniki, czyli męskie komórki rozrodcze; znajdują się one w ochronnym worku skórnym zwanym moszną lub workiem mosznowym.

- parzyste nasieniowody – wprowadzają plemniki z jąder do cewki moczowej;

- penis – narząd, przez który wydostaje się nasienie sperma (płyn zawierający plemniki);

- prostata – wytwarza substancje odżywiające plemniki;

- pęcherzyk nasienny – miejsce, w którym mogą być gromadzone plemniki.

Układ rozrodczy mężczyzny

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej informacji na temat układu rozrodczego znajdziesz w materiale „[Co to znaczy być kobietą lub mężczyzną?]project-link={D6iI203jR}”.

7. Rozwój człowieka

Zapłodnienie to połączenie się komórki jajowej z plemnikiem – w ten sposób powstaje zarodek. Odżywia się on i oddycha dzięki łożysku, które się tworzy w macicy. Łącznikiem między łożyskiem a zarodkiem jest pępowina.

Ciąża rozpoczyna się zapłodnieniem i kończy porodem. U ludzi ciąża trwa około 9 miesięcy i zazwyczaj rodzi się jedno dziecko. Poród to proces, podczas którego dziecko wydostaje się z macicy przez pochwę.

Etapy rozwoju człowieka – od poczęcia do starości

Etap rozwoju

Czas trwania

Typowe cechy

zarodkowy

od zapłodnienia do końca 2 miesiąca ciąży

zaczynają tworzyć się części ciała i narządy

płodowy

od 3 miesiąca ciąży do porodu

wzrost i rozwój części ciała i narządów wewnętrznych.

noworodkowy

od urodzenia do końca pierwszego miesiąca życia

dziecko większą część doby przesypia

niemowlęcy

do końca pierwszego roku życia

dziecko raczkuje, siada, gaworzy, wyrastają mu pierwsze zęby mleczne, pod koniec tego okresu próbuje stać i chodzić

poniemowlęcy

1-3 lata

dziecko uczy się chodzić, wyrastają mu wszystkie zęby mleczne, pod koniec buduje proste zdania

przedszkolny

3-6 lat

dziecko bawi się z rówieśnikami, szybko nabywa nowe umiejętności

szkolny

7-10 dziewczęta, 7-12 chłopcy

dziecku wypadają zęby mleczne i wyrastają stałe, wzrasta sprawność fizyczna i zdolności intelektualne

dojrzewania

do ok. 20 lat

osiągnięcie wyglądu osoby dorosłej (dojrzałość fizyczna), przygotowanie do pełnienia ról społecznych (dojrzałość społeczna), zdolność do panowania nad emocjami (dojrzałość psychiczna)

dorosłości

do około 65 lat

osoby dorosłe podejmują decyzje dotyczące pracy, miejsca zamieszkania, małżeństwa, posiadania dzieci

starości

do śmierci

osoby w tym wieku są mniej aktywne, mogą częściej chorować, skóra staje się mniej elastyczna, ruchy są wolniejsze

Dojrzewanie to okres, w którym dziewczynka staje się kobietą a chłopiec mężczyzną. Zmiany w okresie dojrzewania dotyczą:

- budowy i wyglądu – jest to dojrzewanie płciowe;

- postaw, zachowania – jest to dojrzewanie psychiczne;

- stosunku do innych ludzi, przestrzegania reguł w społeczeństwie – jest to dojrzewanie społeczne.

Animacja przedstawia rozwój człowieka od zapłodnienia do narodzin (bez porodu).

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1HiR8mlnbXif

Rozwój człowieka od zapłodnienia do narodzin

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Animacja przedstawia rozwój człowieka od zapłodnienia do narodzin (bez porodu).

8. Jak widzimy?

Narządem zmysłu wzroku są oczy. Za ich pomocą widzimy przedmioty i odróżniamy kolory.

Kiedy światło dociera do oka, przedostaje się przez źrenicę i przez soczewkę jest skupiane na siatkówce. Tam bodźce świetlne są przekształcane w impulsy nerwowe i przesyłane do mózgu. Obraz powstający na siatkówce jest pomniejszony i odwrócony. Położenie oczu blisko siebie i z przodu głowy pozwala na widzenie przestrzenne.

Animacja przedstawia budowę oka człowieka.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RE02gDhjy1wWQ

Budowa ludzkiego oka

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Animacja przedstawia budowę oka człowieka.

Obraz na siatkówce jest pomniejszony i odwrócony. W oku znajdują się komórki reagujące na światło, które przesyłają informacje do mózgu. Tam sygnały są przetwarzane w taki sposób, że widzimy obraz normalnie, a nie „do góry nogami”.

Jak powstaje widziany przez nas obraz?

Promienie świetlne przenikają przez soczewkę, a następnie trafiają na powierzchnię siatkówki. Po drodze zostają załamane, dzięki czemu na siatkówce tworzy się ostry obraz.

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.

9. Jak słyszymy?

Człowiek odbiera dźwięki za pomocą zmysłu słuchu, którego narządem są uszy.  Dźwięk przechodzi najpierw przez przewód słuchowy w uchu zewnętrznym, a następnie dociera do ucha wewnętrznego. Tam zamieniany jest na impulsy nerwowe, które następnie docierają do mózgu.

Animacja przedstawia drogę fali dźwiękowej w uchu.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RNPWg33xmhUfl

Odbieranie fal dźwiękowych przez człowieka

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Animacja przedstawia drogę fali dźwiękowej w uchu.

10. Inne zmysły też są ważne

Narządy zmysłów służą do odbierania informacji ze środowiska, takich jak: światło, dźwięk, zapach, smak, dotyk, ciepło, zimno. Najważniejszą rolę w codziennym życiu odgrywają wzrok i słuch, ale inne zmysły są też ważne.

Zmysł węchu znajduje się w nosie. Odbiera informacje o zapachach unoszących się w powietrzu. Za pomocą tego zmysłu odróżniamy zapachy. Zmysł węchu ostrzega nas przed niebezpieczeństwem, np. ulatniającym się gazem. Zmysł węchu szybko się „męczy” – tzn. że po chwili zapach może nawet przestać być wyczuwalny.

Zmysł smaku znajduje się na języku. Odbiera informacje o substancjach zawartych w pokarmach. Pozwala na ocenę, czy potrawa jest smaczna, jadalna i świeża. Człowiek odróżnia smaki: słodki, słony, kwaśny, gorzki i mięsny. Zmysł smaku ostrzega przed zjedzeniem nieświeżej potrawy lub niejadalnej substancji. Zmysły smaku i węchu są ze sobą powiązane, dlatego podczas kataru smak potraw jest słabo wyczuwalny.

Zmysł dotyku znajduje się w skórze. Odbiera informacje o temperaturze otoczenia oraz sile uścisku, dotyku i bólu. Najbardziej wrażliwa jest skóra na wargach i opuszkach palców.

Slajd 1 z 4

Przykłady sytuacji, w których potrzebny lub pomocny jest zmysł węchu

Slajd 1 z 4

Przykładowe sytuacje, w których przydaje się zmysł smaku

Slajd 1 z 4

Przykładowe sytuacje, w których przydaje się zmysł dotyku

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Przyporządkuj każdemu procesowi jego funkcję.

uwolnienie energii z pokarmu

oddychaniePołączony z: uwolnienie energii z pokarmu

dostarczenie pokarmu komórkom

wydalaniePołączony z: dostarczenie pokarmu komórkom

usuwanie z organizmu szkodliwych substancji

rozmnażaniePołączony z: usuwanie z organizmu szkodliwych substancji

wydawanie na świat potomstwa

odżywianiePołączony z: wydawanie na świat potomstwa

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 2

Do każdego układu narządów dopasuj przykłady narządów, które go budują.

układ oddechowy

układ kostny

układ pokarmowy

układ rozrodczy

Przenieś element.jelito

Przenieś element.czaszka

Przenieś element.macica

Przenieś element.przełyk

Przenieś element.klatka piersiowa

Przenieś element.tchawica

Przenieś element.jajnik

Przenieś element.płuca

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Wskaż wszystkie funkcje układu szkieletowego.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- transport tlenu do komórek

- ochrona narządów wewnętrznych

- utrzymanie postawy ciała

- regulacja temperatury ciała

- miejsce przyczepu mięśni

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 4

Połącz ze sobą elementy z miejscem, w którym występują.

staw barkowy

kończyna dolnaPołączony z: staw barkowy

staw kolanowy

kończyna górnaPołączony z: staw kolanowy

żebra

czaszkaPołączony z: żebra

szczęki

klatka piersiowaPołączony z: szczęki

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Wybierz poprawne dokończenie zdania.

Staw łokciowy łączy kości:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- ramieniową i łopatkę.

- ramieniową i przedramienia.

- przedramienia i ręki.

- ręki i ramieniową.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Oceń prawdziwość zdań.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Tylko w żołądku odbywa się trawienie pokarmu.

Trawienie to rozkład pokarmu do substancji, które mogą przenikać do krwi.

Po strawieniu pokarmu jest on usuwany przez odbyt na zewnątrz ciała.

Odżywianie polega na dostarczaniu pokarmu komórkom.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Ułóż procesy w kolejności, w jakiej zachodzą w przewodzie pokarmowym.

1. Poziom 1:trawienie pokarmu

2. Poziom 2:rozdrabnianie pokarmu

3. Poziom 3:wchłanianie pokarmu do krwi

4. Poziom 4:pobieranie pokarmu

5. Poziom 5:usuwanie niestrawionych resztek pokarmu

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 8

Dokończ zdanie, zaznaczając poprawną odpowiedź.

Zadaniem układu pokarmowego nie jest:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- rozdrabnianie pokarmu

- pobieranie pokarmu

- transport pokarmu do komórek

- trawienie pokarmu

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

Uporządkuj elementy układu pokarmowego tak, by ukazywały drogę, jaką pokonuje pokarm.

1. Poziom 1:odbyt

2. Poziom 2:przełyk

3. Poziom 3:jelito grube

4. Poziom 4:jelito cienkie

5. Poziom 5:jama ustna

6. Poziom 6:żołądek

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 10

Wskaż narząd, w którym wchłaniany jest pokarm.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- żołądek

- przełyk

- jelito cienkie

- jama ustna

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Ułóż we właściwej kolejności drogę powietrza z tlenem w organizmie.

1. Poziom 1:tchawica

2. Poziom 2:nos

3. Poziom 3:komórki

4. Poziom 4:płuca

5. Poziom 5:krtań

6. Poziom 6:krew

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 12

Uporządkuj elementy w takiej kolejności, w jakiej powietrze wydostaje się z naszego organizmu.

1. Poziom 1:tchawica

2. Poziom 2:gardło

3. Poziom 3:krtań

4. Poziom 4:jama nosowa

5. Poziom 5:płuca

6. Poziom 6:oskrzela

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 13

Wskaż narząd, w którym krew pobiera tlen i oddaje dwutlenek węgla.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- tchawica

- żołądek

- płuca

- serce

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 14

Uzupełnij luki w tekście poprawnymi wyrażeniami.

Krew wpływa do serca    , a wypływa    . Tętnice mają     ścianę. Płynie nimi krew    , która ma     ciśnienie.

Żyły natomiast mają     ścianę i płynie nimi krew    , która ma     ciśnienie.

tętnicami     grubą     wysokie     niskie     z serca     żyłami     cienką     do serca

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 15

Połącz narząd z funkcją, jaką pełni.

miejsce zapłodnienia

MacicaPołączony z: miejsce zapłodnienia

rozwój zarodka i płodu

JądroPołączony z: rozwój zarodka i płodu

produkcja komórek jajowych

NasieniowódPołączony z: produkcja komórek jajowych

produkcja plemników

JajnikPołączony z: produkcja plemników

droga plemników z jąder

JajowódPołączony z: droga plemników z jąder

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 16

Uzupełnij schematyczny zapis obrazujący rozmnażanie człowieka.

Kiedy plemnik i     łączą się, powstaje    . Proces ten to    . Część układu rozrodczego, w którym dochodzi do tego procesu, to    .

macica     jajowód     zarodek     płód     zapłodnienie     jajnik     komórka jajowa

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 17

Dokończ zdanie, zaznaczając poprawną odpowiedź.

Dziecko w tym okresie bardzo szybko rośnie i rozwija się. Próbuje siadać i zaczyna samodzielnie stać i chodzić. Wyrastają mu pierwsze zęby mleczne. Opis dotyczy okresu:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- przedszkolnego

- niemowlęcego

- zarodkowego

- noworodkowego

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 18

Ustal, które oznaki dojrzewania są charakterystyczne dla dziewcząt, a które dla chłopców.

dziewczęta

chłopcy

Przenieś element.owłosienie łonowe i pachowe

Przenieś element.poszerzenie się bioder

Przenieś element.owłosienie łonowe i pachowe

Przenieś element.mutacja

Przenieś element.rozwój piersi

Przenieś element.zarost na twarzy

Przenieś element.polucje

Przenieś element.poszerzenie się barków

Przenieś element.trądzik

Przenieś element.miesiączka

Przenieś element.trądzik

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 19

Wskaż cechy obrazu oglądanego przedmiotu, jaki powstaje na siatkówce oka.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- powiększony

- tej samej wielkości

- pomniejszony

- nieodwrócony

- odwrócony

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 20

Uporządkuj części oka w taki sposób, by powstał schemat przedstawiający drogę światła w oku.

1. Poziom 1:soczewka

2. Poziom 2:rogówka

3. Poziom 3:siatkówka

4. Poziom 4:źrenica

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 21

Czy odżywianie i trawienie i oznaczają to samo? Uzasadnij odpowiedź.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 22

Wskaż układy narządów, które współpracują z układem oddechowym podczas wykonywania wdechów i wydechów. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 23

Rozwiąż krzyżówkę.

1.

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 1 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 2 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 3 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 4 z 9

Fragment hasła

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 5 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 6 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 7 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 8 z 9

Pytanie Dziecko zaraz po urodzeniu.Znak 9 z 9

2.

Pytanie Pompuje krew.Znak 1 z 5

Pytanie Pompuje krew.Znak 2 z 5

Pytanie Pompuje krew.Znak 3 z 5

Fragment hasła

Pytanie Pompuje krew.Znak 4 z 5

Pytanie Pompuje krew.Znak 5 z 5

3.

Pytanie Budują kręgosłup.Znak 1 z 5

Pytanie Budują kręgosłup.Znak 2 z 5

Pytanie Budują kręgosłup.Znak 3 z 5

Pytanie Budują kręgosłup.Znak 4 z 5

Fragment hasła

Pytanie Budują kręgosłup.Znak 5 z 5

4.

Pytanie Umożliwiają zginanie kończyn.Znak 1 z 5

Pytanie Umożliwiają zginanie kończyn.Znak 2 z 5

Pytanie Umożliwiają zginanie kończyn.Znak 3 z 5

Fragment hasła

Pytanie Umożliwiają zginanie kończyn.Znak 4 z 5

Pytanie Umożliwiają zginanie kończyn.Znak 5 z 5

5.

Pytanie Rozwijają się w nim komórki jajowe.Znak 1 z 6

Pytanie Rozwijają się w nim komórki jajowe.Znak 2 z 6

Pytanie Rozwijają się w nim komórki jajowe.Znak 3 z 6

Pytanie Rozwijają się w nim komórki jajowe.Znak 4 z 6

Fragment hasła

Pytanie Rozwijają się w nim komórki jajowe.Znak 5 z 6

Pytanie Rozwijają się w nim komórki jajowe.Znak 6 z 6

6.

Pytanie Nawilża pokarm w jamie ustnej.Znak 1 z 5

Pytanie Nawilża pokarm w jamie ustnej.Znak 2 z 5

Pytanie Nawilża pokarm w jamie ustnej.Znak 3 z 5

Fragment hasła

Pytanie Nawilża pokarm w jamie ustnej.Znak 4 z 5

Pytanie Nawilża pokarm w jamie ustnej.Znak 5 z 5

7.

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 1 z 8

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 2 z 8

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 3 z 8

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 4 z 8

Fragment hasła

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 5 z 8

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 6 z 8

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 7 z 8

Pytanie Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.Znak 8 z 8

8.

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 1 z 7

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 2 z 7

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 3 z 7

Fragment hasła

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 4 z 7

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 5 z 7

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 6 z 7

Pytanie Podstawowy element budujący każdy organizm.Znak 7 z 7

1. 1.  Dziecko zaraz po urodzeniu.

2. 2.  Pompuje krew.

3. 3.  Budują kręgosłup.

4. 4.  Umożliwiają zginanie kończyn.

5. 5.  Rozwijają się w nim komórki jajowe.

6. 6.  Nawilża pokarm w jamie ustnej.

7. 7.  Znajduje się w oku, mikroskopie i lupie.

8. 8.  Podstawowy element budujący każdy organizm.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Tekst do ćw. 24

Poniższa tabela przedstawia wynik doświadczenia, podczas którego uczniowie przez 15 sekund wąchali substancje, a następnie informowali, jak intensywny czuli zapach.

Badany materiał

Wrażenia zapachowe

Bezpośrednio po przysunięciu do nosa

Po 1 minucie

Po 2 minutach

perfumy

silny zapach

słaby zapach

bardzo słaby zapach

cebula

silny zapach

słaby zapach

bardzo słaby zapach

jabłko

słaby zapach

bardzo słaby zapach

brak zapachu

Ćwiczenie 24

Oceń, jakie wnioski można wyciągnąć na podstawie tego doświadczenia.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Narząd węchu po pewnym czasie słabiej reaguje na ten sam zapach.

- Po dwóch minutach perfumy wietrzeją.

- Narząd węchu reaguje tylko na niektóre zapachy.

- Substancje różnią się intensywnością zapachu.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jaki był cel doświadczenia?

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 25

Zaplanuj i przeprowadź doświadczenie, w którym ocenisz, że narząd smaku i węchu są ze sobą powiązane. Napisz cel doświadczenia, sposób wykonania, wynik, wniosek.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.