Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Fotografia przedstawiająca dwa wieżowce na tle lekko zachmurzonego nieba.

Instytucja państwa

Źródło: Sangeeth Sangi, domena publiczna.

Jak wynika z najczęściej przytaczanej definicji, państwo jest organizacją terytorialną i przymusową. Można by się jednak zastanowić, czy przymusowość instytucji państwa, realizowana zarówno jako przymus obywatelstwa, jak i przymus władzy państwowej, nie jest z punktu widzenia jednostki pozytywna. Państwo przez swoje instytucje spełnia nie tylko potrzebę przynależności, definiowaną już przez Arystotelesa, ale również potrzebę poczucia bezpieczeństwa.

Twoje cele

- Zdefiniujesz pojęcie państwa.

- Przeanalizujesz i objaśnisz różnice w sposobach rozumienia instytucji państwa.

- Określisz swój stosunek do instytucji państwa i uzasadnisz swoje zdanie.

Dla zainteresowanych

Geneza państwa

Istota państwa w koncepcjach starożytnych

Istota państwa w koncepcjach renesansowych

Państwo w ujęciu Maxa Webera

Geneza państwa – podsumowanie

Aparat państwowy

Czym jest państwo?

Funkcje państwa

Funkcja wewnętrzna państwa

Funkcja zewnętrzna państwa

Jak moje państwo spełnia swoje funkcje?

Przeczytaj

Państwo współczesne wywiera wpływ na każdą sferę ludzkiej działalności. Kształtuje lub kontroluje takie dziedziny, jak edukacja, opieka społeczna, warunki sanitarne czy porządek wewnętrzny i bezpieczeństwo. Pozostałe obszary życia jednostki nadzoruje lub reguluje. Poziom tej regulacji, zakazów i nakazów, zależy od sposobu patrzenia na rolę państwa w społeczeństwie, jaką wyznaczają mu rządzący i na jaką zgadza się społeczeństwo.

Państwo współczesne to zbiór instytucji, jednostka terytorialna, idea filozoficzna i instrument przymusu. Oczywiście wszystkie te aspekty państwa skupiają się na sposobie jego relacji ze społeczeństwem lub idealnej wizji tej relacji. Państwo bez społeczeństwa nie istnieje. Pytanie brzmi, jak wyobrażamy sobie istniejące państwo i jego zakres wpływu na życie jednostek i społeczeństwa.

Trzy perspektywy

W dzisiejszej politologii państwo może być rozumiane na trzy różne sposoby:

Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: perspektywy rozumienia[br] instytucji państwaElementy należące do kategorii perspektywy rozumienia[br] instytucji państwaNazwa kategorii: idealistycznaNazwa kategorii: funkcjonalistycznaNazwa kategorii: organizacyjnaKoniec elementów należących do kategorii perspektywy rozumienia[br] instytucji państwa

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Perspektywa idealistyczna

Źródło: Jakob Schlesinger, Portret filozofa Georga Wilhelma Friedricha Hegela, domena publiczna.

Jednym z twórców i zwolenników teorii idealistycznej koncepcji państwa był Georg Wilhelm Hegel.

Jego zdaniem istniały trzy elementy egzystencji społecznej, następujące po sobie w miarę uświadomienia: rodzina, społeczeństwo obywatelskie oraz państwo. Według Hegla rodzina opierała się na jednostkowym altruizmie, który wyrażał się w opiece nad słabszymi członkami rodziny, przede wszystkim nad dziećmi i osobami starszymi. Społeczeństwo obywatelskie działało na zasadzie indywidualnych egoizmów, które można realizować tylko przez współpracę. Natomiast państwo miało być wspólnotą etyczną. Jej podstawę stanowił powszechny altruizm. Można wnioskować, że zdaniem Hegla państwo stanowią nastawieni na dobro wspólne i działający w interesie państwa politycy. Takiemu postrzeganiu państwa trudno odmówić idealizmu. Problem z teorią Hegla polega na tym, że oczekuje on bezwzględnego szacunku dla państwa i nie odróżnia instytucji państwa od instytucji działających poza jego strukturami.

Perspektywa funkcjonalistyczna

Drugiej, funkcjonalistycznej perspektywie państwa trudno przypisać głównego autora. Jej zwolennicy kładą nacisk na rolę i funkcjonowanie instytucji państwowych. Za główne zadanie państwa uważają utrzymywanie ładu i porządku społecznego. Zgodnie z tą perspektywą państwo definiowane jest jako zbiór instytucji stojących na straży porządku społecznego i zapewniających obywatelom stabilność oraz poczucie bezpieczeństwa.

W ramach funkcjonalistycznego podejścia do państwa definiuje się je przez wszystkie instytucje stabilizujące życie społeczne. Zaliczamy do nich również rodzinę, środki masowego przekazu, kościoły i związki wyznaniowe. Działalność tych instytucji jest regulowana prawem państwowym, ale nie są to instytucje państwa. Można się więc zastanawiać nad precyzją definiowania państwa z perspektywy funkcjonalistycznej.

Perspektywa organizacyjna

Zwolennicy tego spojrzenia na państwo definiują je jako zbiór instytucji, które są wyraźnie publiczne. Oznacza to, że instytucje te odpowiadają za organizację oraz stabilność życia społecznego i finansowane są z pieniędzy publicznych. Zaliczymy do nich instytucje prawodawcze, edukacyjne, związane z wymiarem sprawiedliwości, zajmujące się zapewnieniem bezpieczeństwa, a także instytucje rządowe i administrację publiczną.

Zastanów się, która z perspektyw definiowania państwa twoim zdaniem najlepiej określa państwo współczesne.

Instytucja państwa i obszary jej odpowiedzialności

Definiując państwa współczesne, najbliżej nam do perspektywy organizacyjnej. W każdym państwie współczesnym mamy wiele instytucji, które gwarantują tzw. usługi publiczne. Zaliczamy do nich organizację edukacji, prawodawstwo, ochronę zdrowia, system opieki socjalnej i sprawnie działającą administrację. To oczywiście nie wszystkie obszary, za które współczesne państwa są odpowiedzialne, na razie jednak skupmy się na nich.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Zastanów się, które z usług publicznych regulowanych przez państwo najbardziej wpływają na twoje życie codzienne. Która z nich twoim zdaniem, z perspektywy definiowania państwa, najlepiej je określa?

Państwo a osobiste życie obywateli

Poza usługami publicznymi państwo reguluje również osobiste obszary życia obywateli. Przykładowo współczesne państwa demokratyczne zapewniają wszystkim swoim obywatelom wolność wyznania, jednak o stosunkach państwa z kościołami i związkami wyznaniowymi, obejmujących m.in. prawa majątkowe czy sposób finansowania działalności instytucji religijnych, decyduje prawo przez to państwo ustanowione. Państwo nie wskazuje, z kim jego obywatele mogą zawrzeć związek małżeński, ani nie nakazuje go zawierać. Jednak gdy się na to decydujemy, warunki zawarcia i rozwiązania związku małżeńskiego, a także liczne konsekwencje związane z umową małżeńską, wynikać będą z litery prawa państwowego. Stopień takiej ingerencji w życie osobiste obywateli bywa bardzo odmienny w różnych państwach.

Realizacja zadań państwa w omówionych powyżej obszarach możliwa jest dzięki dysponowaniu przez państwo władzą polityczną nad jego obywatelami.

Marek Chmaj, Marek Żmigrodzki

Wprowadzenie do teorii polityki

Władza polityczna to system stosunków społecznych, zachodzących pomiędzy określonymi podmiotami, polegający na stosowaniu trwałego i instytucjonalnego przymusu w celu zmuszenia drugiej strony do określonego postępowania.

Źródło: Marek Chmaj, Marek Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Lublin 2001, s. 116.

W dzisiejszym świecie państwo demokratyczne, realizując władzę polityczną, bierze pod uwagę oczekiwania społeczeństwa. To jednak państwo i jego instytucje mają prawo stosowania instytucjonalnego przymusu. Realizując usługi publiczne, państwo wymusza na przykład realizację obowiązku szkolnego. Jest więc instytucją, której obywatele przekazali prawo do stosowania wobec nich przymusu w określonych dziedzinach życia publicznego i regulowania innych jego obszarów. Współczesny świat bardzo wyraźnie pokazuje różny poziom ingerencji państwa w życie jednostki i jej oczekiwań wobec instytucji państwa.

Zastanów się, jak głęboko państwo powinno ingerować w twoje życie.

Słownik

altruizm

postawa polegająca na bezinteresownym działaniu na korzyść innych

funkcjonalizm

koncepcja, według której społeczeństwo (również zorganizowane w państwo) jest systemem składającym się z wzajemnie powiązanych części, z których każda pełni  w nim określoną funkcję

idealizm

koncepcja filozoficzna opierająca się na założeniu, że myśl pierwotna jest względem bytu; w odniesieniu do państwa: założenie, że państwo jest koncepcją abstrakcyjną, będącą świadectwem samoorganizacji narodu

keynesizm

XX-wieczna szkoła gospodarcza zaproponowana przez Johna Maynarda Keynesa; teoria ta wskazywała na konieczność wpływania przez państwo na obszary gospodarki i prowadzenia przez nie inwestycji w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego

kolektywizacja rolnictwa

proces łączenia gruntów chłopskich w duże gospodarstwa należące do spółdzielni lub państwa

planowanie gospodarcze

określenie przez państwo celów gospodarczych i środków służących do ich realizacji

protekcjonizm

pogląd gospodarczy, którego celem jest ochrona własnego rynku i gospodarki przez wprowadzanie ceł na towary importowane, koncesji i subsydiowanie produkcji krajowej

społeczeństwo obywatelskie

społeczeństwo aktywne, charakteryzujące się umiejętnością samoorganizacji i osiągania założonych celów; w takim społeczeństwie działa wiele organizacji pozarządowych, współpracujących z instytucjami państwa

subwencja oświatowa

ustalana corocznie w ustawie budżetowej kwota przekazywana jednostkom samorządu terytorialnego z przeznaczeniem finansowania zadań oświatowych przez nie realizowanych

usługi publiczne

usługi świadczone obywatelom przez administrację publiczną

Prezentacja multimedialna

Polecenie 1

Zapoznaj się z prezentacją i wykonaj ćwiczenie.

Koncepcje roli państwa jako instytucji w dzisiejszym świecie

Slajd-1

Slajd-2

Slajd-3

Slajd-4

Slajd-5

Slajd-6

Slajd-7

Slajd-8

Slajd-9

Slajd-10

Slajd-11

Slajd-12

Slajd-13

Slajd-14

Slajd-15

Slajd-16

Slajd-17

Slajd-18

Slajd-19

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:14

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo minimalne

Działanie państwa ograniczone jest do wyznaczania ludzkiej wolności. Państwo powinno powstrzymywać jednostki przed naruszaniem praw i wolności innych.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:14

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Głównym zadaniem państwa jest zapewnienie podstaw spokoju i porządku społecznego. To swego rodzaju „stróż nocny”, który potrzebny jest tylko w sytuacji, kiedy zagrożony jest porządek społeczny.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:12

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo minimalne spełnia trzy zadania:

– zapewnia porządek wewnętrzny;

– gwarantuje dotrzymanie umów między obywatelami;

– broni przed zewnętrzną agresją.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:13

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Instytucjonalny aparat państwa minimalnego ogranicza się do policji, sądownictwa i armii. Pozostałe obszary życia społecznego są domeną społeczeństwa obywatelskiego.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:17

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo rozwojowe

Państwo ingeruje w sferę gospodarczą. Jego celem jest promowanie rozwoju przemysłu i wzrostu gospodarczego. Polityka ta polega na budowaniu partnerstwa między państwem a dużymi narodowymi koncernami.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:07

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

U podłoża tej polityki często stoi ideologia konserwatywna i nacjonalistyczna.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:10

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo, realizując politykę rozwojową, dba również o ochronę interesów pracowników, uchwalając korzystne dla nich prawo pracy.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:10

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

W polityce państwa rozwojowego ważne jest wprowadzanie elementów planowania gospodarczego, mającego cele strategiczne, a nie doraźne.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:16

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo rozwojowe może również prowadzić politykę inwestycyjną, wykorzystując pieniądze budżetowe do rozbudowy infrastruktury. Często prowadzi również politykę protekcjonistyczną w międzynarodowej wymianie gospodarczej.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:24

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo socjaldemokratyczne

Prowadzi politykę interwencjonizmu w celu stworzenia społeczeństwa sprawiedliwości społecznej. Jest to związane z polityką rozwojową, elementami planowania gospodarczego i etatyzmem. Wprowadzane są progresywne podatki, a ich redystrybucja ma na celu ograniczanie różnic w poziomie życia obywateli.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:20

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo socjaldemokratyczne nie porządkuje życia obywateli i szanuje ich wolność, ale równocześnie stara się zmniejszyć nierówności społeczne będące konsekwencją gospodarki rynkowej. Wprowadza zasady „keynesizmu”, szanując wolność gospodarczą i gospodarkę rynkową.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:21

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo socjaldemokratyczne stawia interesy wspólne nad interesami jednostki, ale nie narzuca obywatelom żadnego modelu życia. Równocześnie przez politykę redystrybucyjną dba o poczucie bezpieczeństwa socjalnego obywateli, budując ich odpowiedzialność za siebie i za państwo.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:22

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo skolektywizowane

W takim modelu całość życia gospodarczego znajduje się pod kontrolą państwa. Likwiduje się sektor prywatny i wprowadza centralne sterowanie gospodarki. Państwo decyduje o wszystkich kierunkach rozwoju gospodarczego, wysokości cen surowców i produktów finalnych, a także płac.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:11

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Wprowadza się tzw. gospodarkę nakazową, co oznacza organizację gospodarki państwa za pomocą planowania kontrolowanego przez organy partii rządzącej.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:22

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Proces ten wywodzi się z przekonania zwolenników doktryny komunistycznej, że własność wspólna lepiej buduje wspólne działania i odpowiedzialność niż własność prywatna, tworząca zatomizowane społeczeństwo. Kształtowanie takich państw oznacza połączenie myśli Karola Marksa z wiarą w etatyzm i siłę państwa.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:16

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Państwo totalitarne

Najbardziej rozbudowana forma interwencji państwa w codzienne życie obywateli. Celem totalitaryzmu jest stworzenie instytucji, które będą wywierały wpływ na każdy element życia jednostki.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:16

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

W państwie totalitarnym rządzący przejmują kontrolę nad gospodarką, szkolnictwem, kulturą, religią i życiem rodzinnym. Oznacza to, że usługi publiczne stają się metodą nacisku państwa na obywatela.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:13

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Głównymi filarami systemów totalitarnych jest wszechobecna inwigilacja i terrorystyczny nadzór policyjny. Państwo całkowicie likwiduje prywatną stronę życia jednostki.

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj  00:00

Szukaj

00:26

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

Czasami podaje się, że państwo totalitarne jest odpowiedzią na heglowską wiarę w państwo jako „etyczną wspólnotę”, która może pobudzać wzajemne sympatie jej członków, współpracę i współodpowiedzialność. Jeśli przyjmiemy tę perspektywę, postęp cywilizacyjny oznacza wzrost obowiązków państwa, ale równocześnie ograniczenia wolności jego mieszkańców.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 1

Podaj, który z opisanych modeli koncepcji roli państwa jest twoim zdaniem najbliższy Polsce. Odpowiedź uzasadnij.

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Yanina Dymitrowska

Rola państwa prorozwojowego w kształtowaniu ładu społeczno-gospodarczego krajów rozwijających się

W czasie powojennym w Japonii prowadzono bowiem aktywną, pozytywną, długookresową politykę wspierania rozwoju gospodarczego za pośrednictwem szerokiego wachlarza narzędzi polityki gospodarczej (między innymi kredytów, przydziałów dewiz, ulg podatkowych oraz innych (…) z współistniejącym silnym i rozległym sektorem prywatnym. Jednocześnie w kraju udało się stworzyć system oparty na znacznej oraz efektywnej współpracy administracji państwowej, przede wszystkim gospodarczej (głównie przez MITI – Ministerstwo Handlu Zagranicznego i Przemysłu), z biznesem.

Źródło: Yanina Dymitrowska, Rola państwa prorozwojowego w kształtowaniu ładu społeczno-gospodarczego krajów rozwijających się, „Zeszyty Naukowe Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze” 2017, nr 7, s. 123.

Zaznacz, który typ państwa został przedstawiony w tekście.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- państwo rozwojowe

- państwo totalitarne

- państwo skolektywizowane

- państwo minimalne

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Robert Olesiński

Państwo opiekuńcze: wybór czy konieczność

Realizacja państwa opiekuńczego najlepiej sprawdza się w krajach skandynawskich. Zdaniem prof. Stanisławy Golinowskiej wynika to np. w przypadku modelu szwedzkiego z długiego okresu rządów socjaldemokratycznych ze stabilnymi zasadami, wśród których należy wymienić: solidaryzm społeczny, tolerancję, emancypację, szacunek dla pracy i umiar w konsumpcji. W Danii z kolei realizowana jest polityka społeczna według hasła opieki państwa nad każdym obywatelem „od kołyski aż po grób”.

Źródło: Robert Olesiński, Państwo opiekuńcze: wybór czy konieczność, 11.10.2018 r., dostępny w internecie: pte.pl [dostęp 4.02.2020 r.].

Podaj dwie cechy państwa socjaldemokratycznego, o których mowa w tekście.

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenie.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Zastanów się, czy autor rysunku satyrycznego jest zwolennikiem państwa opiekuńczego. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do elementów graficznych.

Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Władysław Masiarz

Totalitaryzm. Zagadnienia ogólne

Najwybitniejsza badaczka totalitaryzmu Hannah Arendt, która porównywała nazizm i stalinizm, uznała, że wspólnymi cechami reżimów totalitarnych są:

– połączenie władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej;

– istnienie tylko jednej partii politycznej – rządzącej;

– głoszenie ideologii hegemonistycznej;

– kontrola policyjna społeczeństwa;

– mobilizacja mas;

– represje i eliminacja pewnych kategorii ludzi.

Później jeszcze dodała, że totalitaryzm służy do niszczenia jednostki przez:

– karzący system prawny;

– system włączania jednostki do systemu terroru;

– mechanizm niszczenia zdolności do buntu przez wzrost poczucia strachu i utraty oparcia w sobie, stąd bierne przyzwolenie na system represyjny.

Natomiast większość badaczy jest zgodna, że totalitaryzm jest zjawiskiem:

– specyficznym dla XX wieku – nieistniejącym przedtem w takiej postaci;

– odmiennym od wszelkich innych niedemokratycznych systemów rządzenia;

– polegającym na całkowitej negacji społeczeństwa obywatelskiego;

– charakteryzującym się dążeniem do całkowitego opanowania wszystkich dziedzin życia społecznego i indywidualnego ludzi, a w postaci dojrzałej cechuje się nieograniczoną władzą zorganizowanej grupy na czele z wodzem, legitymującej się posiadaniem jedynej prawdy itd.

Źródło: Władysław Masiarz, Totalitaryzm. Zagadnienia ogólne, [w:] Totalitaryzm przetrwał do XXI wieku, Kraków 2011, s. 18–19.

Zaznacz prawdziwe stwierdzenia.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- W państwie totalitarnym społeczeństwo jest stale mobilizowane, by popierać władzę.

- W państwie totalitarnym represjonuje się osoby, które nie zgadzają się z linią rządzącej partii.

- W państwie totalitarnym prężnie działa społeczeństwo obywatelskie.

- W państwie totalitarnym istnieje dowolna liczba partii politycznych, które wpływają na rządy w państwie.

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z materiałem źródłowym i wykonaj polecenie.

Źródło: Friedrich Hayek, Jan Lewiński, Droga do zniewolenia, tylko do użytku edukacyjnego.

Podaj, jaki typ państwa przedstawił autor. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do dwóch elementów graficznych.

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Renata Jedlińska

Instytucja państwa w dobie globalizacji

Nowoczesne państwo rozwijało się w XVIII i XIX w. Dokonujące się procesy rozwojowe oznaczały m.in. zeświecczenie sfery politycznej, prowadzące do religijnej neutralności państwa; wytworzenie się charakterystycznej dla nowoczesnego państwa suwerenności wewnętrznej i zewnętrznej; zmianę struktur panowania od państwa wieków średnich opartego na osobistych powiązaniach oraz stosunkach między rządzącymi i rządzonymi do państwa terytorialnego, funkcjonującego na określonym terytorium. Jednocześnie jednak następował rozwój nowoczesnych społeczeństw. Gospodarczy kapitalizm wymuszał nowy sposób gospodarowania i myślenia. W miejsce religijno-teologicznego prawa natury pojawił się racjonalny system wartości, zaczęto podkreślać prymat jednostki ludzkiej, jej naturalnych praw, z prawem do życia, wolnością i własnością na czele.

Źródło: Renata Jedlińska, Instytucja państwa w dobie globalizacji, „Studia Ekonomiczne” 2015, nr 210, s. 139.

Zdecyduj, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

W państwach współczesnych obowiązuje rozdział Kościoła od państwa.

W państwach współczesnych nowoczesne społeczeństwa oparte są na prymacie prawa jednostki.

W państwach współczesnych wzajemne relacje między organami władzy oparte są na rodzinnych i osobistych relacjach.

Zmiany instytucjonalne we współczesnych państwach zostały sprowokowane rozwojem kapitalizmu.

Ćwiczenie 7

Zapoznaj się z wykresem i wykonaj polecenie.

Wykres skumulowany z danymi podanymi w procentach. Zaufanie do instytucji

% osób w wieku 16 lat i więcej. Lista elementów: 1. zestaw danych:Instytucja: straż pożarnaZdecydowanie mam zaufanie: 39,4Raczej mam zaufanie: 54,1Raczej nie mam zaufania: 2,5Zdecydowanie nie mam zaufania: 0,7Trudno powiedzieć: 3,32. zestaw danych:Instytucja: pogotowie ratunkoweZdecydowanie mam zaufanie: 22,9Raczej mam zaufanie: 61,2Raczej nie mam zaufania: 9,5Zdecydowanie nie mam zaufania: 2,2Trudno powiedzieć: 4,23. zestaw danych:Instytucja: wojskoZdecydowanie mam zaufanie: 16,2Raczej mam zaufanie: 56,3Raczej nie mam zaufania: 10,1Zdecydowanie nie mam zaufania: 2,9Trudno powiedzieć: 14,54. zestaw danych:Instytucja: policjaZdecydowanie mam zaufanie: 11,2Raczej mam zaufanie: 56,1Raczej nie mam zaufania: 19,2Zdecydowanie nie mam zaufania: 6,1Trudno powiedzieć: 7,45. zestaw danych:Instytucja: Kościół rzymskokatolickiZdecydowanie mam zaufanie: 17,5Raczej mam zaufanie: 49,1Raczej nie mam zaufania: 15,5Zdecydowanie nie mam zaufania: 8,6Trudno powiedzieć: 9,36. zestaw danych:Instytucja: władze lokalne miasta/gminyZdecydowanie mam zaufanie: 5,7Raczej mam zaufanie: 43,8Raczej nie mam zaufania: 27,9Zdecydowanie nie mam zaufania: 9,6Trudno powiedzieć: 13,07. zestaw danych:Instytucja: sądyZdecydowanie mam zaufanie: 5,8Raczej mam zaufanie: 40,9Raczej nie mam zaufania: 24,4Zdecydowanie nie mam zaufania: 11,3Trudno powiedzieć: 17,68. zestaw danych:Instytucja: rządZdecydowanie mam zaufanie: 3,2Raczej mam zaufanie: 24,1Raczej nie mam zaufania: 32,7Zdecydowanie nie mam zaufania: 25,9Trudno powiedzieć: 14,19. zestaw danych:Instytucja: sejm i senatZdecydowanie mam zaufanie: 2,9Raczej mam zaufanie: 22,4Raczej nie mam zaufania: 32,7Zdecydowanie nie mam zaufania: 26,4Trudno powiedzieć: 15,6

Oprac. na podst. GUS, Jakość życia w Polsce w 2015 roku. Wyniki badania spójności społecznej, stat.gov.pl.

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podaj obszar odpowiedzialności państwa, w którym według respondentów najlepiej realizowane są zadania państwa. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do danych liczbowych z przytoczonego badania.

Ćwiczenie 8

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Robert Nozick

Anarchia, państwo i utopia

Państwo (…) uważa nas [obywateli – dop. red.] za nienaruszalne jednostki, których innym nie wolno używać (…) jako środka, narzędzia, instrumentu czy zasobu, uważa nas za osoby mające indywidualne prawa i obdarzone wynikającą z tego godnością. Respektując nasze prawa, a przez to szanując nas, pozwala nam indywidualnie albo z kim tylko zechcemy decydować o naszym życiu i realizować nasze cele oraz koncepcję nas samych tak dalece, jak tylko potrafimy, przy dobrowolnym wsparciu ze strony innych, obdarzonych taką samą godnością.

Źródło: Robert Nozick, Anarchia, państwo i utopia, Warszawa 2010, s. 385–386.

Rozstrzygnij, czy przytoczony cytat jest charakterystyką znaczenia i pozycji jednostki zgodną z założeniami państwa minimalnego. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rozstrzygnięcie:  taknie

Uzasadnienie:

Dla nauczyciela

Autorka: Anna Wąsiel-Alberska

Przedmiot: Wiedza o społeczeństwie

Temat: Instytucja państwa

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres rozszerzony

V. Państwo, myśl polityczna i demokratyzacja.

Uczeń:

2) charakteryzuje atrybuty państwa jako organizacji politycznej (terytorialność, przymusowość, suwerenność zewnętrzna i wewnętrzna); przedstawia cechy władzy państwowej.

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- analizuje i porównuje różne sposoby rozumienia pojęcia instytucji państwa;

- uzasadnia znaczenie instytucji państwa dla życia jednostki;

- charakteryzuje jeden ze sposobów rozumienia pojęcia instytucji państwa.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- układanka puzzle;

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- dyskusja.

Formy zajęć:

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg zajęć:

Przed lekcją

1. Po wcześniejszych zajęciach dwie grupy chętnych/wybranych uczniów przygotowują krótkie prezentacje dotyczące:

- trzech perspektyw rozumienia instytucji państwa;

- usług publicznych.

Faza wstępna

1. Przedstawienie tematu i celów zajęć.

2. Przedstawienie uczniowskich prezentacji i dyskusja.

Faza realizacyjna

1. Uczniowie pracują metodą puzzli i są wzajemnie odpowiedzialni za wiedzę wyniesioną z lekcji. Odliczają do pięciu i w ten sposób następuje podział na grupy. Każda z nich otrzymuje do opracowania inną koncepcję instytucji państwa.

2. Praca z multimedium – prezentacja. Nauczyciel informuje, że poszczególne grupy mają zwrócić szczególną uwagę na przypisane im według numerów koncepcje instytucji państwa:

- numery 1 – państwo minimalne;

- numery 2 – państwo rozwojowe;

- numery 3 – państwo socjaldemokratyczne;

- numery 4 – państwo skolektywizowane;

- numery 5 – państwo totalitarne.

3. Następnie uczniowie łączą się w grupy pięcioosobowe (w każdej grupie jest jedna osoba o danym numerze) i każdy członek grupy wyjaśnia pozostałym jeden sposób definiowania instytucji państwa, z którym się zapoznał. Nauczyciel wyznacza czas na realizację zadania, monitoruje jego przebieg, dbając, by uczniowie rzeczywiście uczyli się wzajemnie, a nie tylko przeczytali informacje z e-materiału.

4. Po upływie wyznaczonego czasu nauczyciel pyta uczniów, czego się dowiedzieli i jak rozumieją poszczególne spojrzenia. Chętne/wybrane osoby udzielają odpowiedzi, a nauczyciel w razie potrzeby poprawia je i uzupełnia.

5. Tym razem uczniowie łączą się w pięć grup – zgodnie z przypisanymi wcześniej numerami (tj. grupy tworzą wszystkie osoby z numerem 1, wszystkie osoby z numerem 2 itd.). Zadanie polega na przekazaniu wcześniej uzyskanych informacji i sprawdzeniu stopnia ich zrozumienia oraz zapisaniu własnymi słowami notatki (treść notatki ustalana jest przez całą grupę w krótkiej dyskusji). Nauczyciel wyznacza czas realizacji zadania i monitoruje jego przebieg (wspiera w znalezieniu precyzyjnych sformułowań itp.).

6. W następnym etapie uczniowie wracają do grup składających się z osób o różnych numerach i przekazują pozostałym członkom grupy zdobyte informacje.

7. Nauczyciel prosi klasę o hasłowe wskazanie podobieństw i różnic między różnymi koncepcjami. Wybrana osoba zapisuje je na tablicy w formie tabeli.

Faza podsumowująca

1. Wykonanie ćwiczeń interaktywnych wskazanych przez nauczyciela.

2. Dyskusja na temat: „Która z koncepcji państwa jest wam najbliższa i dlaczego?”.

3. Chętne/wybrane osoby oceniają znaczenie instytucji państwa dla życia jednostki.

Praca domowa:

Przygotuj własną koncepcję instytucji państwa i uzasadnij, dlaczego taka forma byłaby twoim zdaniem najwłaściwsza.

Materiały pomocnicze:

Andrew Heywood, Politologia, Warszawa 2006.

Konstanty A. Wojtaszczyk, Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.

Jerzy Szczupaczyński, Władza i społeczeństwo, Warszawa 1995.

Wskazówki metodyczne opisujące różne zastosowania multimedium:

Prezentacja multimedialna może być inspiracją do przygotowania przez uczniów własnych prezentacji, które będą przedstawiać dany model na konkretnym przykładzie.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Sprawdź się

Dla nauczyciela