Spis treści

Jaki kształt może mieć powierzchnia Ziemi?

Istnieją mapy, na których wysokości zaznacza się za pomocą nie tylko poziomic, ale także z zastosowaniem barw hipsometrycznych. Jeśli przyjrzymy się takiej mapie, to zobaczymy, że niektóre obszary zaznaczone są różnymi odcieniami zieleni, żółci i czerwieni. Czym różnią się tereny zaznaczone innymi kolorami? Ma to związek z ukształtowaniem terenu w różnych rejonach naszego kraju oraz z ich wysokością nad poziomem morza.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- co oznaczają podstawowe znaki kartograficzne,

- gdzie się znajdują główne kierunki na mapie,

- położenie granic Polski,

- jakie wyróżniamy formy terenu.

Twoje cele

- Wyjaśnisz, co to jest mapa hipsometryczna.

- Rozpoznasz na mapie hipsometrycznej wklęsłe i wypukłe formy terenu.

- Wskażesz główne jednostki ukształtowania Ziemi.

- Omówisz cechy charakterystyczne nizin, wyżyn i gór.

1. Co to jest mapa hipsometryczna?

Podczas jazdy na rowerze łatwo zauważyć, że czasem jest nam dość ciężko, gdy jedziemy pod górę, a innym razem – łatwo, kiedy z niej zjeżdżamy. Wiemy już, że na niektórych mapach istnieją linie – poziomice – linia na mapie łącząca punkty o tej samej wysokości. Na mapach hipsometrycznych obszary położone między poziomicami zaznacza się określonymi kolorami. W legendzie mapy hipsometrycznej zawsze znajduje się informacja, jaki przedział wysokości oznacza każda z użytych barw. Na podstawie wysokości bezwzględnej i ukształtowania powierzchni można wyróżnić główne jednostki ukształtowania powierzchni: niziny, wyżyny i góry. Na szczegółowych mapach hipsometrycznych (małych terenów) można odczytać wypukłe formy terenu (pagórki, wzgórza i góry), oraz formy wklęsłe (doliny i nawet małe kotliny).

Na mapie hipsometrycznej Polski niziny zaznaczone są barwą zieloną, wyżyny – żółtą, pogórza – pomarańczową, góry – czerwoną

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

2. Niziny

Niziny to obszary o wysokości bezwzględnej od 0 do 300 m n.p.m. i równinnej, falistej lub pagórkowatej powierzchni. Różnice wysokości względnych na nizinach rzadko przekraczają 60 m. Na mapach hipsometrycznych obszary nizinne oznaczone są różnymi odcieniami zieleni. Niziny są różnorodne: mogą być płaskie lub pagórkowate.

Slajd 1 z 3

Do nizin zaliczamy różnie ukształtowane wybrzeża Bałtyku

Źródło: Pexels, domena publiczna.

Ćwiczenie 1

Korzystając z mapy hipsometrycznej, wskaż niziny na obszarze Polski. W której części kraju jest ich najwięcej?

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ciekawostka

Istnieją niziny położone poniżej poziomu morza – są to depresje. W Polsce depresje występują niedaleko ujścia Wisły do morza, na terenie Żuław Wiślanych. W najniżej położonym punkcie Polski teren znajduje się niemal 2 m poniżej poziomu morza. Depresja nie zostaje zalana wodami dzięki temu, że w naturalny sposób (albo w wyniku działań człowieka) oddzielona jest od morza fragmentami wyżej położonego lądu.

W okolicy wsi Raczki Elbląskie znajduje się najniżej położony punkt Polski (1,8 m p.p.m.)

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

3. Wyżyny

Wyżyny to obszary, które spełniają dwa warunki:

- ich wysokość bezwzględna przekracza 300 m n.p.m.,

- różnice wysokości względnej nie przekraczają 300 m.

Wyżyny mają zwykle bardziej urozmaiconą powierzchnię od nizin – może być ona równinna, ale częściej jest falista lub pagórkowata (np. Góry Świętokrzyskie zalicza się do wyżyn!). Granica między nizinami a wyżynami jest niewyraźna, najczęściej jedna forma przechodzi płynnie w drugą.

Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Góry Świętokrzyskie – stare pod względem geologicznym, zerodowane pasmo górskie na Wyżynie Kieleckiej

Źródło: Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ważne!

W Polsce niekiedy za wyżyny uważa się obszary leżące już powyżej 200 m n.p.m. Dlatego na mapach hipsometrycznych Polski tereny położone powyżej tej wysokości zaznaczone są już kolorem żółtym.

4. Góry

Góry to obszary o wysokości bezwzględnej powyżej 300 m n.p.m., gdzie wysokości względne przekraczają 300 m. Wyróżniamy góry niskie, średnie i wysokie.

Cechy gór niskich, średnich i wysokich

Cechy

Góry niskie (zaliczane do wyżyn)

Góry średnie

Góry wysokie

Wysokości bezwzględne

rzadko przekraczające 600 m n.p.m.

do ok. 1600 m n.p.m.

w Polsce do 2499 m n.p.m.

Wysokości względne

rzadko przekraczające 300 m

znacznie przekraczające 300 m

znacznie przekraczające 300 m

Rzeźba terenu

łagodne stoki, płaskie wierzchołki i szerokie, płytkie doliny rzek

strome stoki i łagodne wierzchołki szczytów, często głębokie doliny rzek

strome stoki, ostre wierzchołki szczytów, głębokie doliny rzek z bardzo stromymi zboczami

Przykłady

Góry Świętokrzyskie

Sudety, Beskidy, Bieszczady

Tatry

Slajd 1 z 2

Beskidy to przykład gór średnich w Polsce

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Krajobraz Bieszczad daje nam wyobrażenie o ukształtowaniu terenu w górach średnich

Źródło: Arcadiuš, Flickr, licencja: CC BY 2.0.

Podsumowanie

- Jednostki ukształtowania terenu wyróżnia się na podstawie wysokości bezwzględnej i różnic wysokości względnych.

- Niziny to obszary o wysokości bezwzględnej do 300 m n.p.m.

- Wyżyny to obszary o wysokości powyżej 300 m n.p.m. i wysokościach względnych nieprzekraczających 300 m.

- Góry to obszary o wysokości powyżej 300 m n.p.m. i różnicach wysokości względnych powyżej 300 m.

Praca domowa

Polecenie 1

Wskaż na mapie hipsometrycznej Polski krainy geograficzne zaliczane do nizin, wyżyn, gór wysokich i gór średnich.

Polecenie 2

Opisz, gdzie znajdują się na mapie Polski krainy geograficzne zaliczane do nizin, wyżyn, gór wysokich i gór średnich.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 3

Wyjdź na otwartą przestrzeń w najbliższej okolicy i przyjrzyj się ukształtowaniu terenu. Zdecyduj, czy teren jest równinny czy pagórkowaty.

Słownik

depresja

obszar lądu położony poniżej poziomu morza

góry

obszary o wysokości powyżej 300 m n.p.m., gdzie między szczytami i dolinami jest więcej niż 300 m różnicy wysokości

mapa hipsometryczna

mapa, na której odwzorowano ukształtowanie powierzchni terenu, nanosząc poziomice i określone barwy między nimi

niziny

obszary położone na wysokościach od 0 do 300 m n.p.m.

wyżyny

obszary położone powyżej 300 m n.p.m. z niewielkimi różnicami wysokości względnych

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Uzupełnij zdania właściwymi wyrażeniami z listy.

to obszary o wysokości od 0 do 300 m n.p.m. i równinnej, falistej lub     powierzchni.

Różnice wysokości     w tych obszarach mogą dochodzić do 60 m.

W naszym kraju przeważają tereny    .

nad poziom morza     wyżynne     zabudowanej     górskie     pagórkowatej     Niziny     górzystej     szczytów górskich     stromej     bezwzględnej     Góry     względnej     nizinne     Depresje     Wyżyny

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Oceń prawdziwość wymienionych poniżej stwierdzeń.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Wyżyny leżą powyżej 400 m n.p.m.

Na wyżynach występują najwyższe góry.

Pas pojezierzy zaliczany jest do wyżyn.

Wyżyny są położone wyżej niż niziny, ale nie przekraczają 100 m n.p.m.

Za dolną granicę wyżyn uznaje się 300 m n.p.m. albo 200 m n.p.m.

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Oceń prawdziwość wymienionych poniżej stwierdzeń.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Pojezierza pokrywa wiele jezior, więc ich powierzchnia jest całkowicie płaska.

Pojezierza zaliczane są do wyżyn.

Na nizinach nie mogą występować równiny.

Za górną granicę nizin uznaje się 300 m n.p.m. albo 200 m n.p.m.

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Podane nazwy góry przyporządkuj do właściwych kategorii.

góry wysokie

góry średnie

góry niskie

Przenieś element.Góry Świętokrzyskie

Przenieś element.Beskidy

Przenieś element.Bieszczady

Przenieś element.Sudety

Przenieś element.Tatry

Przenieś element.Himalaje

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Wybierz dwie formy ukształtowania powierzchni terenu dominujące w południowej części Polski.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- wydmy

- pobrzeża

- wyżyny

- jeziora

- mierzeje

- kaniony

- półwyspy

- wyspy

- delty

- depresje

- pojezierza

- moreny

- góry

- niziny

Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.