Spis treści

O pamięci miłości – Do M***

Pocałunek

Źródło: Jean-Honoré Fragonard, Skradziony pocałunek, olej na płótnie, Hermitage Museum, Sankt Petersburg, domena publiczna.

Romantyczna miłość jako uczucie wzniosłe, „kosmiczne” i przeciwstawione zimnemu rozumowi, odwołuje się do fatum. Romantyk powinien być nieszczęśliwy z miłości, a przynajmniej takie stwarzać pozory – dlatego jego uczuciowość często sprawia wrażenie teatralnej. W opisie romantycznych porywów serca istotną rolę odgrywają urywkowe wspomnienia. Są one tworzywem literackich portretów pamięciowych ukochanych osób – najczęściej utraconych, ale też na zawsze upamiętnionych.

Już wiesz

1. Sięgnij po dowolny zbiór aforyzmów na temat miłości i wynotuj kilka tych, które kojarzą ci się z romantyczną uczuciowością.

2. Przypomnij sobie podstawowe założenia sentymentalizmu.

3. Przygotuj skojarzenia związane z pojęciami: „pamięć”, „miłość”, „czas”.

Uzupełnij

Źródło: Learnetic S.A., licencja: CC BY 4.0.

Romantyczna miłość

„Wir drei” [czyt. wir draj]

Źródło: Philipp Otto Runge, Nas troje, 1805, domena publiczna.

Jednym z najważniejszych czynników kształtujących romantyczną uczuciowość był sentymentalizm. Romantycy – na wzór swoich literackich idoli, takich jak bohaterowie Cierpień młodego Wertera (1774) Johanna Wolfganga Goethego czy Nowej Heloizy (1761) Jeana Jacques’a Rousseau – postępowali w zgodzie z prawami serca. Czerpali z twórczości sentymentalnej wzory zachowań i cytaty na każdą życiową okazję. Uczynili z niej uniwersalny język, za pomocą którego się porozumiewali i nadawali głębszy sens otaczającej rzeczywistości. Literatura sentymentalna odgrywała rolę swatki: umożliwiała zarówno autorom, jak i opisywanym przez nich bohaterom zainicjowanie intymnego dialogu. Sentymentalne dzieła określały nową formę narracyjną dla związków miłosnych.

Ciekawostka

Specyfikę i konsekwencje romantycznej mody na sentymentalizm podsumował Stanisław Wasylewski:

“Zapanowała masowa psychoza czułostkowości, epidemia łez, mania roztkliwiania się nad byle głupstwem. Dawne „spazmy modne” zastąpiono histerycznymi wybuchami płaczu. Szlochają nie tylko kobiety podczas lektury, aż książki butwieją z wilgoci; płaczą żołnierze w obozach, dyplomaci w gabinetach. [...] Jakaś polska wariatka, zresztą kuta na cztery nogi w interesach, odbędzie pielgrzymkę do grobu Petrarki we Włoszech, by zapłakać nad kościotrupkiem ukochanego kotka poety, albowiem zdechł przed 400 laty. Obowiązują czułostkowe minoderie w mowie potocznej, nieznośnie rozpieszczonej. [...] Sentymentalizm już od kolebki paczył, wynaturzał dusze, ucząc obłudnej ckliwości, zniekształcając przeżycia. Wychowywano przyszłych romantyków jak pod kloszem cieplarni na rośliny wątłe, egzotyczne, które powinny były zwiędnąć w twardym klimacie wieku. [...] Wiele złego wyrządził sentymentalizm. Odbierając młodym uczucie realnej rzeczywistości, nie zaprawiał do walki z trudnościami, lecz skazywał na śmieszące, bezpłodne marzycielstwo.”

Stanisław Wasylewski, Życie polskie w XIX wieku, oprac. Zbigniew Jabłoński, Kraków 1962, s. 74–75.

Wraz z rozwojem romantyzmu sentymentalny model miłości podlegał pewnym zmianom. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć pogłębienie tragicznego wymiaru uczucia. Konfrontacja romantycznych marzeń o miłości idealnej z codziennością – komplikującą bądź uniemożliwiającą ich realizację w życiu – pozwoliła romantykom odkryć twórczy potencjał miłosnego cierpienia. Stało się ono synonimem piękna, wartością pożądaną i uszlachetniającą człowieka. Miłość nieszczęśliwa mogła być więc jednocześnie miłością spełnioną – w pięknie ułożonym spektaklu – dramacie życia:

„Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego rozkazu:

kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie”.

Paolo i Francesca

Źródło: Gaetano Previati, Paolo i Francesca, 1887, olej na płótnie, Accademia Carrara, Włochy, domena publiczna.

Ciekawostka

Powyższy obraz przedstawia średniowieczną parę kochanków: Paola Malatestę i Franceskę da Rimini, którzy w czasach romantyzmu stali się niezwykle popularni. Tragiczną historię tych dwojga opisał Dante Alighieri w piątej pieśni Boskiej komedii. Zamężna Francesca i Paolo, brat jej męża, oddali się raz „dla zabawy” wspólnej lekturze legend arturiańskich i, uległszy ich nastrojowi, zakochali się w sobie. Gdy mąż Franceski odkrył jej romans z Paolem, zamordował oboje.

Marta Piwińska

Słownik literatury polskiej XIX wieku

Romantyzm uważa za wartość samo doświadczenie miłości niezależnie od tego, czy przynosi ono szczęście, czy nieszczęście, a sztuka przedstawia zwłaszcza miłość prowadzącą do zguby. Romantyzm bowiem programowo oddziela miłość od tradycyjnie wiązanych z nią pojęć szczęścia, powodzenia życiowego, realizacji planów „ułożenia sobie życia” i satysfakcji erotycznej. […] Skierowana jest przeciw moralności tradycyjnej, wiążącej uczucie między kobietą a mężczyzną z małżeństwem, i przeciw opartej na naturze, XVIII-wiecznej libertyńskiej filozofii miłości. Jest „szalona” nie dlatego, że nie liczy się z przeszkodami i rozsądkiem, lecz że stanowi jeden z głównych argumentów w romantycznej polemice z racjonalistyczną filozofią życia. Jest „nieszczęśliwa”, choć wzajemna, prowadzi do katastrofy […]. Jest zwykle platoniczna, choć zmysłowa, „niewinna” i „jedyna” przeciw teorii i praktyce swobody erotycznej XVIII w. Uznana za najwyższe i graniczące z ekstazą religijną doświadczenie, niezwykła i „święta” – przeciwstawia się w ten sposób myśli, która miłość, rozumianą jako erotyczne spełnienie, zrównuje z innymi naturalnymi potrzebami człowieka. Przez filozofię miłości styl romantyczny dowodzi swego indywidualizmu, spirytualizmu, irracjonalizmu.

[…] Temat miłości w romantyzmie nie zawsze musi się łączyć z wątkiem romansowym – co jest jedną z najbardziej oryginalnych i charakterystycznych cech stylu. Podejmowany bywa jako tęsknota do miłości idealnej i doskonałej, której przedmiotem jest postać wymarzona lub utracona. […]

Aby nadać doświadczeniu miłości szczególną intensywność i odmienność od powszechnie znanych uczuć, bohaterowie romantyczni, podobnie jak Werter, programowo podsycają miłosne cierpienia, wybierając kobiety zaręczone z innym lub zamężne. Świadomie zamieniają swe uczucia w „pasję” — w namiętne, wszechogarniające, absolutne przeżycie, które staje się rodzajem ekstatycznego męczeństwa, czymś podobnym do stanów ekstazy religijnej. Programowa platoniczność romansu stanowi subtelnie wyspekulowaną torturę.

Źródło: Marta Piwińska, Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa: Miłość romantyczna., Warszawa 1991, s. 546–550.

Po przeczytaniu tekstów Stanisława Wasylewskiego i Marty Piwińskiej wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania:

Polecenie 1

Wyjaśnij, czy zgadzasz się z cytowaną wypowiedzią Stanisława Wasylewskiego na temat sentymentalizmu. Uzasadnij swoje stanowisko.

Uzupełnij

Ćwiczenie 1

Zaproponuj własną hierarchię wymienionych poniżej cech romantycznej miłości. Ułóż cechy, zaczynając od najważniejszej.

- Poziom 1:męczeńska

- Poziom 2:upozowana

- Poziom 3:platoniczna

- Poziom 4:szalona

- Poziom 5:irracjonalna

- Poziom 6:ekstatyczna

- Poziom 7:wzajemna

- Poziom 8:duchowa

- Poziom 9:niespełniona

- Poziom 10:święta

- Poziom 11:tragiczna

- Poziom 12:absolutna

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij, jaki jest związek miłości romantycznej ze szczęściem, powodzeniem życiowym i realizacją planów „ułożenia sobie życia”.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 2

Stwórz definicję pojęcia „nieszczęśliwa miłość”.

Uzupełnij

Polecenie 3

W IV części Dziadów Gustaw wypowiada słowa: „Gdy na dziewczynę zawołają: żono!/ Już ją żywcem pogrzebiono!”. Zinterpretuj je, odnosząc się do przeczytanego tekstu o miłości romantycznej.

Uzupełnij

Ćwiczenie 3

Odwołując się do swojej wiedzy na temat literatury i kultury różnych epok, połącz w pary imiona słynnych kochanków. Określ, które z poniższych związków są, twoim zdaniem, najbliższe romantycznej idei miłości. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Don Kichot

IzoldaPołączony z: Don Kichot

Amor

AriadnaPołączony z: Amor

Romeo

LottaPołączony z: Romeo

Tristan

PenelopaPołączony z: Tristan

Dante

BeatryczePołączony z: Dante

Tezeusz

DulcyneaPołączony z: Tezeusz

Odyseusz

JuliaPołączony z: Odyseusz

Werter

PsychePołączony z: Werter

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Adam i Maryla

Dwór Wereszczaków

Źródło: Wincenty Dmochowski, Tuhanowicze, 1861, akwarela, domena publiczna.

Portret Adama Mickiewicza

Źródło: a. nn., Adami Mickiewicz, 1823, akwarela, domena publiczna.

Wiersz Do M*** Adam Mickiewicz napisał prawdopodobnie w 1823 roku. Przyjmuje się, że utwór adresowany był do Maryli Puttkamerowej (właśc. Marianny Ewy Wereszczakówny), którą poeta poznał podczas swojej pierwszej wizyty w Tuhanowiczach, w 1820 roku. Wereszczakówna była wówczas zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem, z którym wzięła ślub w 1821 roku.

Marta Zielińska

Opowieść o Gustawie i Maryli, czyli Teatr, życie i literatura

Maryla z Wereszczaków Puttkamerowa

Źródło: Louis von Schorn, domena publiczna.

Kiedy w sierpniu zjawił się tam [w Tuhanowiczach – przyp. red.] z Zanem, ukazały mu się na kształt raju, cudu, w który przestał już wierzyć. Że się spełni. [...] To była miłość od pierwszego wejrzenia. [...]. Obojgu chodziło [...] o dramatyczną, by nie powiedzieć wprost – nieszczęśliwą miłość. Niemożliwą miłość. Pod tym względem dobrali się rzeczywiście doskonale. Każdy ideał ma to do siebie, że jest nieosiągalny, nie da się go sprowadzić na ziemię i wpleść w ziemski porządek rzeczy. [...] Nie groził im ślub, swaty, intercyzy, a potem nudna małżeńska powszedniość. [...] W tych warunkach mogła się właśnie narodzić miłość czysta, romantyczna, bezinteresowna, oderwana od wszelkiej prozy życia. Absolutne, nieskażone niczym porozumienie dwóch bratnich dusz. Jak w teatrze. [...] Gdyby nie było Puttkamera, czy gdyby się wycofał, panna Wereszczakówna mogłaby łatwo stać się „panną W.”. Bo wypadłaby z roli napisanej przez „zbójeckie romanse”, a wpadłaby w inną, całkiem prozaiczną rolę panny na wydaniu.

Źródło: Marta Zielińska, Opowieść o Gustawie i Maryli, czyli Teatr, życie i literatura, Warszawa 1989, s. 34–39.

Kulminacja romansu przypada na jesień 1822 roku. Wówczas Mickiewicz napisał do – zamężnej już – Maryli list, w którym padły słowa: „Moja najdroższa, jedyna! nie widzisz przepaści, nad którą stoimy!”. Ponieważ Puttkamerowa nie mogła znieść rozstania z poetą, próbowała popełnić samobójstwo, natomiast Mickiewicz nosił się z zamiarem zabicia męża ukochanej. Z czasem drogi tych dwojga rozeszły się na zawsze, ale czy można powiedzieć, że uczucie ich łączące nie przetrwało próby czasu?

Po przeczytaniu tekstu Marty Zielińskiej wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 4

Ustal, jaką rolę w relacji Adama Mickiewicza i Maryli Wereszczakówny odegrała literatura. Zapisz swoją odpowiedź poniżej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij, dlaczego Marta Zielińska porównała związek Adama Mickiewicza i Maryli Wereszczakówny do teatru.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 4

Puść wodze wyobraźni i scharakteryzuj postać Adama Mickiewicza z czasów, gdy poznał on Marylę.

Uzupełnij

Ćwiczenie 6

Przygotuj krzyżówkę, której hasła i pytania będą związane z historią Adama i Maryli. Zapoznaj się z samouczkiem, by dowiedzieć się, jak stworzyć krzyżówkę.

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

„Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił”

Miłość romantyczna nierozerwalnie wiązała się ze stratą, tęsknotą i pamięcią. Wspomnienie utraconej osoby, rozpamiętywanie i upamiętnianie przeżytych z nią chwil umożliwiało romantykom symboliczny powrót do minionych zdarzeń. W ten sposób nieobecne postaci uobecniały się na nowo i ze zdwojoną siłą (serca i pamięci) – w słowach.

Miniatura należąca do Adama Mickiewicza. Portret Marii z Wereszczaków hr. Puttkamerowej

Źródło: Karl Ditz lub Jan Damel, Maria Wereszczakówna, domena publiczna.

Agnieszka Podsiadlik czyta tekst Adama Mickiewicza, Do M***

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PS9zAKUOg

Adam Mickiewicz, Do M***, czyta Agnieszka Podsiadlik

licencja: CC BY-SA 3.0

Agnieszka Podsiadlik czyta tekst Adama Mickiewicza, Do M***

Adam Mickiewicz, Do M*** (rękopis)

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Adam Mickiewicz

Do M***

Precz z moich oczu!... posłucham od razu,

Precz z mego serca!... i serce posłucha,

Precz z mej pamięci!... nie tego rozkazu

Moja i twoja pamięć nie posłucha.

Jak cień tym dłuższy, gdy padnie z daleka,

Tym szerzej koło żałobne roztoczy...

Tak moja postać, im dalej ucieka,

Tym grubszym kirem twą pamięć pomroczy.

Na każdym miejscu i o każdej dobie,

Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,

Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie

Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.

Czy zadumana w samotnej komorze

Do arfy zbliżysz nieumyślną rękę,

Przypomnisz sobie: właśnie o tej porze

Śpiewałam jemu tę samę piosenkę.

Czy grając w szachy, gdy pierwszymi ściegi

Śmiertelna złowi króla twego matnia,

Pomyślisz sobie: tak stały szeregi,

Gdy się skończyła nasza gra ostatnia.

Czy to na balu w chwilach odpoczynku

Siędziesz, nim muzyk tańce zapowiedział,

Obaczysz próżne miejsce przy kominku,

Pomyślisz sobie: on tam ze mną siedział.

Czy książkę weźmiesz, gdzie smutnym wyrokiem

Stargane ujrzysz kochanków nadzieje,

Złożywszy książkę z westchnieniem głębokiem

Pomyślisz sobie: ach! to nasze dzieje...

A jeśli autor po zawiłej probie

Parę miłośną na ostatek złączył,

Zagasisz świecę i pomyślisz sobie:

Czemu nasz romans tak się nie zakończył?...

Wtem błyskawica nocna zamigoce:

Sucha w ogrodzie zaszeleszczy grusza

I puszczyk z jękiem w okno zatrzepioce...

Pomyślisz sobie, że to moja dusza.

Tak w każdym miejscu i o każdej dobie,

Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,

Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,

Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.

Źródło: Adam Mickiewicz, Do M***, [w:] Adam Mickiewicz, Wybór poezyj, t. 1, oprac. Czesław Zgorzelski, Wrocław 1997, s. 211–213.

Ćwiczenie 7

Wskaż, które z poniższych terminów odnoszą się do utworu Do M***.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- ballada

- oda

- tren

- erotyk

- liryka bezpośrednia

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 8

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Podmiot liryczny w wierszu Do M*** porównuje swoją postać do    .

promienia     cienia     mroku     błyskawicy     burzy

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Ćwiczenie 9

Udowodnij, że rozmowę, którą prowadzi podmiot liryczny w wierszu, można nazwać wyimaginowanym dialogiem z ukochaną.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 10

Wytłumacz, jakie znaczenie dla ekspresji utworu ma zastosowanie powtórzenia (w formie trybu rozkazującego):

„Precz z moich oczu!”,

„Precz z mego serca!”,

„Precz z mej pamięci!”.

Określ, jakie uczucia podmiotu lirycznego wyraża.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 5

Ustal, jakie znaczenie dla uczuć podmiotu lirycznego ma pamięć o ukochanej. W tym celu:

- opisz sceny wspomnień i ich funkcję w tekście;

- omów obraz utraconej kobiety.

Uzupełnij

Ćwiczenie 11

Wymień zastosowane w utworze powtórzenia i paralelizmy, a następnie określ ich funkcję w tekście.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 12

Wyjaśnij, na czym polega zastosowanie w utworze zabiegu dramatyzacji monologu lirycznego.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 13

Zinterpretuj, odnosząc się do wiersza Adama Mickiewicza, słowa Michała Pawła Markowskiego: Przejście z nieobecności do obecności dokonuje się po kładce języka.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 6

Zastanów się i odpowiedz, jak inaczej nazwać ból rozstania i w jaki sposób go łagodzić. Zdecyduj, czy ucieczka w świat myśli i wspomnień jest dobrym rozwiązaniem w takiej sytuacji. Nadaj swojej wypowiedzi kształt poetycki.

Uzupełnij

Ćwiczenie 14

Zacytuj fragment wiersza, do którego odnosi się poniższa ilustracja, a następnie wyjaśnij symbolikę gry w zastosowanym przez autora porównaniu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Źródło: Pixabay, Rozgrywka szachowa, domena publiczna.

Ćwiczenie 15

Dopasuj do fragmentów znanych utworów romantycznych te fragmenty wiersza Do M***, które korespondują z ich treścią. Wynotuj słowa klucze, które ułatwiły ci dokonanie wyboru.

Gdy oczy przeszły od stóp do warkoczy,

To zakochały się w niej moje oczy;

A za tym zmysłem, co kochać przymusza,

Poszło i serce, a za sercem dusza.

Juliusz Słowacki, W Szwajcarii

Jak cień tym dłuższy, gdy padnie z daleka,

Tym szerzej koło żałobne roztoczy, —

Tak moja postać, im dalej ucieka,

Tym grubszym kirem twą pamięć pomroczy.Połączony z: Gdy oczy przeszły od stóp do warkoczy,

To zakochały się w niej moje oczy;

A za tym zmysłem, co kochać przymusza,

Poszło i serce, a za sercem dusza.

Juliusz Słowacki, W Szwajcarii

Lecz czemuż ta mgła smutku, której ciężkim tchnieniem

Ja oddychał — i ciebie okryła swym cieniem?

Antoni Malczewski, Maria

Precz z moich oczu!... posłucham od razu,

Precz z mego serca!... i serce posłucha,

Precz z mej pamięci!... nie tego rozkazu

Moja i twoja pamięć nie posłucha.Połączony z: Lecz czemuż ta mgła smutku, której ciężkim tchnieniem

Ja oddychał — i ciebie okryła swym cieniem?

Antoni Malczewski, Maria

O! przypłynę ja kiedyś we wspomnień łańcuchu,

Zatrzymam się… wspomnienia krokiem się nie ruszą…

Aż powiesz: «Natrętny duchu!

Ciężysz na duszy mojej twoją cichą duszą

Jak księżyc, mórz oczyma podnoszący ciemnie.

Jesteś wszędzie, koło mnie, nade mną i we mnie…»

Juliusz Słowacki, Kordian

Wtem błyskawica nocna zamigoce:

Sucha w ogrodzie zaszeleszczy grusza

I puszczyk z jękiem w okno załopoce...

Pomyślisz sobie, że to moja dusza.Połączony z: O! przypłynę ja kiedyś we wspomnień łańcuchu,

Zatrzymam się… wspomnienia krokiem się nie ruszą…

Aż powiesz: «Natrętny duchu!

Ciężysz na duszy mojej twoją cichą duszą

Jak księżyc, mórz oczyma podnoszący ciemnie.

Jesteś wszędzie, koło mnie, nade mną i we mnie…»

Juliusz Słowacki, Kordian

Luba puszczyka siedzi naperzona.

W szczelinie wieży dawno jęczy ona:

Że miesiąc ściemniał, wiatry na nią wyły

I na tak długo odleciał jej miły.

Seweryn Goszczyński, Zamek kaniowski

Tak w każdym miejscu i o każdej dobie,

Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,

Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,

Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.Połączony z: Luba puszczyka siedzi naperzona.

W szczelinie wieży dawno jęczy ona:

Że miesiąc ściemniał, wiatry na nią wyły

I na tak długo odleciał jej miły.

Seweryn Goszczyński, Zamek kaniowski

Świeco niedobra! właśnie pora była zgasnąć!

I nie mogłam doczytać - czyż podobna zasnąć?

Waleryjo! Gustawie! anielski Gustawie!

Ach, tak mi często o was śniło się na jawie,

A przez sen — będę z wami, Pan Bóg wie dopóki!

Smutne dzieje! Jak smutnej są źródłem nauki!

Adam Mickiewicz, Dziady. Widowisko

Czy książkę weźmiesz, gdzie smutnym wyrokiem

Stargane ujrzysz kochanków nadzieje,

Złożywszy książkę z westchnieniem głębokiem,

Pomyślisz sobie: ach! to nasze dzieje...Połączony z: Świeco niedobra! właśnie pora była zgasnąć!

I nie mogłam doczytać - czyż podobna zasnąć?

Waleryjo! Gustawie! anielski Gustawie!

Ach, tak mi często o was śniło się na jawie,

A przez sen — będę z wami, Pan Bóg wie dopóki!

Smutne dzieje! Jak smutnej są źródłem nauki!

Adam Mickiewicz, Dziady. Widowisko

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Uzupełnij

„Pamiętam nagłe zachwycenie”

Po lewej – autoportret; po prawej – portret Anny Pietrowny Kern

Źródło: Aleksander Puszkin, Po lewej – autoportret; po prawej – portret Anny Pietrowny Kern, 1829, domena publiczna.

Aleksander Puszkin

Źródło: Orest Kiprienski, 1827, olej na płótnie, Galeria Trietiakowska, Moskwa, domena publiczna.

Aleksander Puszkin

1799 – 1837

– przedstawiciel romantyzmu rosyjskiego, jeden z największych pisarzy rosyjskich. Długo mieszkał w Petersburgu, gdzie zaangażował się w sprawy polityczne. Krytykował system carski. Pisał utwory skierowane przeciwko carskiej tyranii i absolutyzmowi. W 1820 roku wydał swój pierwszy poemat Rusłan i Ludmiła i zwrócił uwagę krytyków. Za działalność konspiracyjną Puszkin został skazany na zesłanie: przebywał m.in. w Odessie, na Kaukazie i na Krymie. Po klęsce powstania dekabrystów poeta wyjechał do Moskwy. Jego utwory zaczęto poddawać specjalnej cenzurze. Cenzurował je nawet sam car

Natalia Gonczarowa

Źródło: Ivan Makarov, Natalia Nikolaevna Pushkina-Lanskaya, 1849, domena publiczna.

Przerwane spotkanie

Źródło: Karl Bryullov, domena publiczna.

W 1831 roku Puszkin ukończył swoje największe dzieło, zatytułowane Eugeniusz Oniegin (wyd. fragmentarycznie w latach 1824–1831, całość 1833). Oniegin – tytułowy bohater, pełen wewnętrznych dylematów – reprezentuje typ romantycznego indywidualisty, który przeżywa ból istnienia. Inne utwory, które przyniosły poecie sławę, to: powieści Dama pikowa i Córka kapitana oraz poemat historyczny Jeździec miedziany, powstały pod wpływem Ustępu z III części Dziadów Adama Mickiewicza.

W 1831 roku Puszkin ożenił się z Natalią Gonczarową. Zmarł w wyniku ran otrzymanych w pojedynku z francuskim emigrantem Georges’em d’Anthèsem (1837): walczył w obronie honoru żony.

Wiersz Aleksandra Puszkina Do *** powstał w 1825 roku i został poświęcony Annie Pietrownie Kern – arystokratce i autorce pamiętników. Kern i Puszkin spotkali się przed 1825 rokiem. W czerwcu 1825 roku spotkali się ponownie, gdy poeta przebywał na wygnaniu. Wkrótce wywiązał się między nimi krótki romans.

Aleksander Puszkin

Do***

Pamiętam nagłe zachwycenie:

Niespodziewanie cię ujrzałem

Jak nieuchwytne przewidzenie,

Jak piękne bóstwo doskonałe.

W udręce żalu rozpaczliwej,

Pod niespokojnych trosk nawałem

Długo słyszałem głos twój tkliwy

I miłe rysy w snach widziałem.

Mijały lata. Burz porywy

Marzenia dawne potargały,

Uszedł z pamięci głos twój tkliwy

I wdzięk twych rysów doskonały.

W więzieniu, w mroku opuszczenia

Dni moje z wolna upływały,

Wyzbyte wiary, łez natchnienia,

Próżne miłości, próżne chwały.

Lecz przyszło duszy przebudzenie:

I oto znowu cię ujrzałem

Jak nieuchwytne przywidzenie,

Jak piękne bóstwo doskonałe.

I serce bije upojeniem,

I znów dla serca zmartwychwstały

Wiara i miłość, i natchnienie,

I łzy, i życie pełne chwały.

Źródło: Aleksander Puszkin, Do***, [w:] Aleksander Puszkin, Wybór wierszy, oprac. Bohdan Galster, tłum. Seweryn Pollak, Wrocław 1982, s. 188–190, tylko do użytku edukacyjnego.

Po przeczytaniu wiersza Do *** wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 16

Wyjaśnij, jakie znaczenie w tekście mają wspomnienia i pamięć o ukochanej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 17

Wyjaśnij, jaką rolę odgrywa w wierszu Aleksandra Puszkina czas?

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 18

Udowodnij, że utwór skonstruowany jest na zasadzie kontrastu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 7

Podziel wiersz „Do***” na etapy życia lirycznego postaci mówiącej. Nazwij je. Jakie uczucia i emocje pojawiły się wtedy w związku ze wspomnieniami o ukochanej? Przeciągnij i upuść elementy w dowolne miejsca. Propozycje Pamiętam nagłe zachwycenie:, Niespodziewanie cię ujrzałem, Jak nieuchwytne przewidzenie,, Jak piękne bóstwo doskonałe., W udręce żalu rozpaczliwej,, Pod niespokojnych trosk nawałem, Długo słyszałem głos twój tkliwy, I miłe rysy w snach widziałem., Mijały lata. Burz porywy, Marzenia dawne potargały,, Uszedł z pamięci głos twój tkliwy, I wdzięk twych rysów doskonały., W więzieniu, w mroku opuszczenia, Dni moje z wolna upływały,, Wyzbyte wiary, łez natchnienia,, Próżne miłości, próżne chwały., Lecz przyszło duszy przebudzenie:, I oto znowu cię ujrzałem, Jak nieuchwytne przywidzenie,, Jak piękne bóstwo doskonałe., I serce bije upojeniem,, I znów dla serca zmartwychwstały, Wiara i miłość, i natchnienie,, I łzy, i życie pełne chwały.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Miłość od pierwszego wejrzenia

Wisława Szymborska

Miłość od pierwszego wejrzenia

Oboje są przekonani,

że połączyło ich uczucie nagłe.

Piękna jest taka pewność,

ale niepewność piękniejsza.

Sądzą, że skoro nie znali się wcześniej,

nic między nimi nigdy się nie działo.

A co na to ulice schody, korytarze,

na których mogli się od dawna mijać?

Chciałabym ich zapytać,

czy nie pamiętają –

może w drzwiach obrotowych

kiedyś twarzą w twarz?

jakieś „przepraszam” w ścisku?

głos „pomyłka” w słuchawce?

– ale znam ich odpowiedź.

Nie, nie pamiętają.

Bardzo by ich zdziwiło,

że od dłuższego już czasu

bawił się nimi przypadek.

Jeszcze nie całkiem gotów

zamienić się dla nich w los,

zbliżał ich i oddalał,

zabiegał im drogę

i tłumiąc chichot

odskakiwał w bok.

Były znaki, sygnały,

cóż z tego, że nieczytelne.

Może trzy lata temu

albo w zeszły wtorek

pewien listek przefrunął

z ramienia na ramię?

Było coś zgubionego i podniesionego.

Kto wie, czy już nie piłka

w zaroślach dzieciństwa?

Były klamki i dzwonki,

na których zawczasu

dotyk kładł się na dotyk.

Walizki obok siebie w przechowalni.

Był może pewnej nocy jednakowy sen,

natychmiast po zbudzeniu zamazany.

Każdy przecież początek

to tylko ciąg dalszy,

a księga zdarzeń

zawsze otwarta w połowie.

Źródło: Wisława Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, [w:] tegoż, Miłość szczęśliwa i inne wiersze, wybór Ryszard Krynicki, Kraków 2007, s. 75–76.

Po przeczytaniu wiersza Wisławy Szymborskiej wykonaj następujące polecenia:

Ćwiczenie 19

Wyjaśnij znaczenie związku frazeologicznego „miłość od pierwszego wejrzenia”, który posłużył poetce za tytuł utworu.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 20

Zastanów się odpowiedz, jak rozumiesz poniższy cytat.

„Piękna jest taka pewność,

ale niepewność piękniejsza”.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 8

Wyjaśnij, jakie znaczenie, twoim zdaniem, ma w życiu człowieka przypadek.

Uzupełnij

Ćwiczenie 21

Wyjaśnij funkcję zabiegów artystycznych zastosowanych w utworze. W tym celu zastanów się, czy upersonifikowany przypadek może zakładać istnienie przeznaczenia. Określ, czy poetka używa tych zabiegów w sposób ironiczny, np. we fragmencie:

„Bardzo by ich zdziwiło,

że od dłuższego już czasu

bawił się nimi przypadek.

Jeszcze nie całkiem gotów

zamienić się dla nich w los,

zbliżał ich i oddalał,

zabiegał im drogę

i tłumiąc chichot

odskakiwał w bok”.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Ćwiczenie 22

Wyjaśnij, jak autorka rozumienie pojęcie losu opisanego w wierszu „Miłość od pierwszego wejrzenia”.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Zadaniowo

Wykonaj ćwiczenia do tekstów Adama Mickiewicza „Do M***„ oraz utworu Aleksandra Puszkina „Do ***”.

Ćwiczenie 23

Ustal, co łączy oba utwory: Adama Mickiewicza „Do M***” i Aleksandra Puszkina „Do ***”. Zredaguj notatkę.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 9

Dokonaj interpretacji porównawczej utworów Adama Mickiewicza „Do M***” i Aleksandra Puszkina „Do ***”.

Uzupełnij

Ćwiczenie 24

Przywołaj fragmenty utworów, które świadczą o wykorzystaniu pamięci jako zabiegu kreacji poetyckiej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż odpowiedź

Polecenie 10

Opisz, w jaki sposób zmienia się obraz kobiety w obu utworach. Zwróć uwagę na etapy życia podmiotu lirycznego obecne w wierszach, podobieństwo tytułów, pamięć miłosnych przeżyć, np. przedmiotów, zjawisk natury, dźwięków, konkretnych sytuacji, np. wspólnie spędzonych chwil, i emocjonalny charakter utworów (uczucia, przeżycia i myśli postaci mówiącej).

Uzupełnij

Polecenie 11

Rozstrzygnij, który z utworów, „Do M***” czy „Do ***” twoim zdaniem, dobitniej wyraża uczucia podmiotu lirycznego? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Uzupełnij

Ćwiczenie 25

Uzupełnij puste pola podanymi środkami z wierszy „Do M***” i „Do ***”.

Środek stylistyczny

Przykład

Wykrzyknienie

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Porównanie

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Powtórzenie

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Pytanie retoryczne

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Metafora

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Apostrofa

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

„Burz porywy marzenia dawne potargały”     „Precz z moich oczu!”     „Jak cień tym dłuższy [...] Tak moja postać”     „Niespodziewanie cię ujrzałem”     „Czemu nasz romans tak się nie zakończył?”     „Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił”

Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Polecenie 12

Zredaguj wypowiedź argumentacyjną na temat: „Różne oblicza miłości w literaturze”. Rozważ problem odwołując się do:

- wybranej lektury obowiązkowej,

- innego utworu literackiego,

- wybranych kontekstów.

Przedstaw również swoje zdanie i je uzasadnij. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.

Uzupełnij

Polecenie 13

Zinterpretuj słowa Cypriana Norwida pochodzące z traktatu Promethidion: „Kto kocha, widzieć chce choć cień obrazu”.

Uzupełnij

Polecenie 14

Stwórz poetycki portret ukochanej osoby (rzeczywistej lub fikcyjnej), korzystając z poniższego szablonu. Możesz dodać również cytaty z poznanych wierszy oraz zdjęcia.

Tytuł

Zaloguj się, aby dodać ilustrację.

Uzupełnij

Uzupełnij

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o, licencja: CC BY 3.0.

zadanie interaktywne

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.