Spis treści

Klasyczna harmonia

Instalacja artystyczna znajdująca się w Los Angeles

Źródło: a. nn., domena publiczna.

Na pytania o istotę piękna wyrocznia delficka odpowiadała: “Najpiękniejsze jest to, co najwłaściwsze”, “Przestrzegaj granicy”, “Miej w nienawiści hybris [pychę]” i „Nic zanadto”. Maksymy te wyryto na ścianach świątyni Apollina, boga piękna, patrona sztuki i poezji, przewodnika muz. Miały one dla starożytnych Greków niezwykłe znaczenie.

Już wiesz

1) Przejrzyj albumy poświęcone sztuce starożytnej Grecji i odszukaj w nich (lub w innych dostępnych źródłach) rzeźbę Woźnicy z Delf (Aurigi delfickiego).

Uzupełnij

2) Wynotuj podstawowe informacje na temat rzeźby Woźnica z Delf: materiał, datowanie, autora, pochodzenie, przeznaczenie, temat i miejsce przechowywania.

Uzupełnij

Grecka rzeźba klasyczna: Doryforos

Nagranie wideo. Pojawia się ciemnobrązowa rzeźba przedstawiająca umięśnionego, nagiego mężczyznę – greckiego atletę Doryforosa. Rzeźba zostaje ukazana od głowy z kręconymi włosami, następnie umięśniony tors, lewa ręka uniesiona do góry, penis, umięśnione uda i łydki aż do stóp. Ciężar swojego ciała opiera na prawej wyprostowanej nodze. Lewa noga jest pozostawiona z tyłu. Palcami dotyka ziemi. Następnie zostaje ukazana twarz mężczyzny, lewa ręka uniesiona do góry, umięśniony tors, lewa ręka ze zgiętymi placami. Wszystkie elementy pokazane są z prawej strony. W kolejnym ujęciu rzeźba pokazana jest z przodu od głowy do pasa. Następnie z lewego profilu zostaje pokazana noga zgięta w kolanie, a potem prawa dłoń ze zgiętymi palcami i twarz w ujęciu od dołu. Ponownie są widoczne stopy, dalej nogi i penis, wyżej wyprostowana prawa ręka i wzniesiona lewa ręka. To ujęcie pokazuje kolejne elementy ciała od stóp do głowy. Następnie zostaje ukazany umięśniony tors i głowa. Na ekranie na początku nagrania pojawia się informacja, że jest to studium rzeźby na podstawie kopii z brązu wykonanej przez Georga Römera w Berlinie w latach 1910-1912. Rzeźba pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Na końcu pojawia się plansza z napisami: zdjęcia zrealizowane dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Szczecinie, muzyka "Etiuda nr 6" Giulio Regondi, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach "E-podręczniki do kształcenia ogólnego".

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RwcU6RYIry05d

Doryforos. Studium rzeźby na podstawie kopii z brązu wykonanej przez Georga Römera w Berlinie w latach 1910-1912. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie wideo. Pojawia się ciemnobrązowa rzeźba przedstawiająca umięśnionego, nagiego mężczyznę – greckiego atletę Doryforosa. Rzeźba zostaje ukazana od głowy z kręconymi włosami, następnie umięśniony tors, lewa ręka uniesiona do góry, penis, umięśnione uda i łydki aż do stóp. Ciężar swojego ciała opiera na prawej wyprostowanej nodze. Lewa noga jest pozostawiona z tyłu. Palcami dotyka ziemi. Następnie zostaje ukazana twarz mężczyzny, lewa ręka uniesiona do góry, umięśniony tors, lewa ręka ze zgiętymi placami. Wszystkie elementy pokazane są z prawej strony. W kolejnym ujęciu rzeźba pokazana jest z przodu od głowy do pasa. Następnie z lewego profilu zostaje pokazana noga zgięta w kolanie, a potem prawa dłoń ze zgiętymi palcami i twarz w ujęciu od dołu. Ponownie są widoczne stopy, dalej nogi i penis, wyżej wyprostowana prawa ręka i wzniesiona lewa ręka. To ujęcie pokazuje kolejne elementy ciała od stóp do głowy. Następnie zostaje ukazany umięśniony tors i głowa. Na ekranie na początku nagrania pojawia się informacja, że jest to studium rzeźby na podstawie kopii z brązu wykonanej przez Georga Römera w Berlinie w latach 1910-1912. Rzeźba pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Na końcu pojawia się plansza z napisami: zdjęcia zrealizowane dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Szczecinie, muzyka "Etiuda nr 6" Giulio Regondi, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach "E-podręczniki do kształcenia ogólnego".

Poliklet

– działał w latach ok. 450-415 p.n.e. głównie w Olimpii. Uważany za najsłynniejszego – obok Fidiasza i Myrona – rzeźbiarza okresu klasycznego w sztuce starożytnej Grecji (V w. p.n.e.). Specjalizował się w tworzeniu posągów z brązu, przedstawiał m.in. atletów (Doryforos, Diadumenos). Rzeźbą Amazonki, która została uznana za lepszą od rzeźby Fidiasza, wygrał konkurs w Efezie. Zajmował się również teorią sztuki. Opracował nowy sposób przedstawiania stojącej postaci męskiej, zwany kontrapostem. W traktacie Kanon zawarł opis reguł matematycznych oraz wzorce pozwalające na ukształtowanie doskonale wyważonego i harmonijnego aktu męskiego o idealnych proporcjach.

Doryforos

Źródło: Poliklet, marmurowa replika rzymska, Museo Archeologico Nazionale, licencja: CC BY-SA 2.5.

Doryforos (gr. “niosący włócznię”) – to jeden z najsłynniejszych posągów z brązu autorstwa Polikleta. Tworząc go, rzeźbiarz zastosował reguły dotyczące idealnych proporcji człowieka. Rzeźba przedstawia muskularnego mężczyznę, nieco wyższego niż w naturze (2,12 m). Kanon Polikleta był oparty na obliczeniach matematycznych. Umowną jednostką miary (modułem) była tu szerokość palca. Wysokość ciała wynosiła 100 modułów, stopa stanowiła 1/6 wzrostu – głowa zaś 1/8. Sklepienie klatki piersiowej i miednicy tworzył łuk okręgu, którego środkiem był pępek. Tors natomiast wpisywano w kwadrat. Te miary i wzajemne stosunki części do całości decydowały o harmonii i symetrii wizerunku, jego „szlachetnej prostocie i cichej wielkości”. Wrażenie to pogłębiało zastosowanie zasady kontrapostu, czyli naturalnego wyważenia ciała w ruchu. Polegało ono na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby jej ciężar spoczywał na jednej nodze, a lekko esowate wygięcie tułowia, ugięcie w kolanie drugiej nogi, delikatny skłon głowy i przeciwstawny ruch rąk równoważyły układ całości. Nagość modela była typowa, ponieważ atleci trenowali bez ubrania i na widoku publicznym, a wysportowane ciało budziło powszechny zachwyt i uznanie. Nic więc dziwnego, że podobnie wyobrażano też bogów.

Grecka rzeźba klasyczna: Afrodyta knidyjska

Nagranie wideo. Pojawia się biała rzeźba przedstawiająca nagą kobietę – boginię Afrodytę Knidyjską. Zostaje ukazana od stóp, prawą dłonią zasłania miejsca intymne, a lewą trzyma szatę, dalej brzuch, piersi aż do głowy. Falujące pasma włosów. rozdzielone przedziałkiem, są zaczesane do tyłu. Następnie pokazana zostaje twarz z prawego profilu. W kolejnym ujęciu są widoczne stopy bogini, kolana i wysoki dzban ustawiony przy niej na niskim profilowanym filarze, który zakrywa szata trzymana przez boginię. Później zostają ukazane jej place, z których spływa miękka draperia, następnie prawa ręka zasłaniająca miejsca intymne. Ponowie jest widoczna dłoń z szatą, a potem twarz bogini z lewego profilu. Na początku filmu pojawia się informacja, że jest to studium rzeźby na podstawie marmurowej kopii wykonanej przez Hansa Everdinga w Rzymie w latach 1905-1909. Rzeźba pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Na planszy końcowej pojawiają się informacje: zdjęcia zrealizowane dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Szczecinie, muzyka "Etiuda nr 6" Giulio Regondi, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego".

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Gt4Lw05cntq

Afrodyta Knidyjska. Studium rzeźby na podstawie marmurowej kopii wykonanej przez Hansa Everdinga w Rzymie w latach 1905-1909. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Nagranie wideo. Pojawia się biała rzeźba przedstawiająca nagą kobietę – boginię Afrodytę Knidyjską. Zostaje ukazana od stóp, prawą dłonią zasłania miejsca intymne, a lewą trzyma szatę, dalej brzuch, piersi aż do głowy. Falujące pasma włosów. rozdzielone przedziałkiem, są zaczesane do tyłu. Następnie pokazana zostaje twarz z prawego profilu. W kolejnym ujęciu są widoczne stopy bogini, kolana i wysoki dzban ustawiony przy niej na niskim profilowanym filarze, który zakrywa szata trzymana przez boginię. Później zostają ukazane jej place, z których spływa miękka draperia, następnie prawa ręka zasłaniająca miejsca intymne. Ponowie jest widoczna dłoń z szatą, a potem twarz bogini z lewego profilu. Na początku filmu pojawia się informacja, że jest to studium rzeźby na podstawie marmurowej kopii wykonanej przez Hansa Everdinga w Rzymie w latach 1905-1909. Rzeźba pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Na planszy końcowej pojawiają się informacje: zdjęcia zrealizowane dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Szczecinie, muzyka "Etiuda nr 6" Giulio Regondi, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E-podręczniki do kształcenia ogólnego".

Praksyteles

– działał w latach ok. 370-300 p.n.e. Uważany za najsłynniejszego – obok Skopasa i Lizypa – rzeźbiarza późnoklasycznego okresu w sztuce starożytnej Grecji (IV w. p.n.e.). Specjalizował się w tworzeniu marmurowych posągów, przedstawiał m.in. zniewieściałych efebów (Efeb z Maratonu, Odpoczywający satyr), tzw. pięknych bogów, o młodzieńczej urodzie (Apollo Sauroktonos, Eros Farnese, Hermes z Dionizosem), oraz wizerunki nagiej Afrodyty. Jego rzeźby odznaczały się miękkim modelunkiem, co odróżniało je od wcześniejszych posągów ukazujących umięśnione, atletyczne ciała (np. dzieł Polikleta). Praksytelesa nazywano mistrzem charis, czyli wdzięku. Swoje dzieła polichromował i polerował woskiem, dzięki czemu nadawał marmurowi zmysłową, cielistą tonację.

Afrodyta knidyjska

Źródło: Praksyteles, marmurowa kopia rzymska, Museo Nazionale Romano (Palazzo Altemps), licencja: CC BY 2.0.

Afrodyta knidyjska – posąg powstał w szczytowym okresie twórczości Praksytelesa i przyniósł mu niebywałą sławę. Pliniusz napisał, że była ona najpiękniejszym posągiem na świecie, a kultowy wizerunek bogini stanowił przedmiot podziwu estetycznego i fantazji erotycznych. Afrodyta ukazana została jako idealnie piękna kobieta przygotowująca się do kąpieli. Statuę uznaje się za pierwszy akt kobiecy w rzeźbie posągowej i pierwsze przedstawienie zupełnie nagiej bogini. Z uwagi na wstydliwy gest zasłonięcia łona ten typ przedstawienia określa się mianem Venus pudica (“skromna Wenus”). Dzieło odznacza się delikatnym modelunkiem i starannym opracowaniem, zwłaszcza głowy i włosów. Należy pamiętać, że rzeźba była polichromowana, co znacznie podkreślało urodę bogini i uwydatniało realizm przedstawienia. Podczas prac nad dziełem Praksytelesowi podobno pozowała Fryne – słynna hetera ateńska. Niewykluczone jednak, że artysta zatrudniał kilka modelek, aby odwzorować ich najpiękniejsze szczegóły anatomiczne. Podziwiając zmysłową urodę Afrodyty, warto wiedzieć, że grecki ideał piękna definiowała kalokagatia – pojęcie będące połączeniem słów kalós (piękny) i aghatós (dobry), a oznaczające doskonałość moralną i fizyczną.

Definicja: mimesis (gr.)

naśladowanie rzeczywistości w sztuce; jedna z podstawowych i swoistych kategorii antycznej estetyki określająca relację pomiędzy dziełem a światem wobec niego zewnętrznym. [...] Najbardziej rozwiniętą teorię mimesis stworzył Arystoteles, który rozróżniał sztuki uzupełniające przyrodę nowymi formami i sztuki naśladujące to, co przyroda ukształtowała, czyli tzw. sztuki mimetyczne (malarstwo, rzeźba, poezja i częściowo muzyka). W jego koncepcji naśladowanie nie było tożsame z biernym kopiowaniem świata, lecz obok momentu odtwarzania zawierało również moment odgrywania rzeczywistości w sztuce, swobodnego jej przedstawiania

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij, z czego wynikała harmonia klasycznych posągów greckich.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 2

Zinterpretuj opinię Winckelmanna, że klasyczne arcydzieła rzeźby greckiej prezentują “szlachetną prostotę i cichą wielkość”.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 3

Porównaj posągi Doryforosa i Afrodyty knidyjskiej. Wskaż ich cechy wspólne.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 4

Przyjrzyj się twarzom wyrzeźbionych postaci. Napisz, czy dostrzegasz na nich emocje.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij, co to jest kontrapost.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 6

Wybierz prawidłowe odpowiedzi. Omówiona i zaprezentowana na zdjęciu Afrodyta knidyjska to...

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- dzieło o charakterze mimetycznym.

- rzymska kopia posągu z IV w. p.n.e.

- typ przedstawienia tzw. Venus pudica.

- oryginalne dzieło Praksytelesa.

- pierwszy akt w greckiej rzeźbie całopostaciowej.

- posąg dekoracyjny.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Określ, które z kategorii estetycznych starożytności (piękno, tragizm, komizm, wzniosłość, patos, katharsis) zostały zrealizowane przez twórców posągów. Wyjaśnij wybrane pojęcia.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Nike w sztuce i poezji

Nike z Samotraki

Źródło: a. nn., marmur, Luwr, domena publiczna.

Nike w mitologii greckiej jest córką tytana Pallasa i bogini podziemnej rzeki Styks, siostrą Zelosa (Współzawodnictwo), Kratosa (Siła) i Bii (Przemoc). Stanowi symbol zwycięstwa w bitwie, zawodach sportowych i konkursach piękności kobiet. W sztuce przedstawiano ją jako młodą kobietę ze skrzydłami i wieńcem na głowie. Mały posążek Nike był atrybutem Ateny Partenos i Zeusa Olimpijskiego.

Nike z Samotraki – to jedna z najpiękniejszych rzeźb hellenistycznych. Wykonano ją z marmuru dla uczczenia zwycięstwa morskiego Rodyjczyków nad królem syryjskim Antiochem III w 190 r. p.n.e. Posąg ma 2,45 m wysokości i pierwotnie był ustawiony na cokole o kształcie dziobu okrętu. Boginię ukazano w momencie lotu, o czym świadczą: skręt ciała, wysunięta noga i szaty rozwiane do tyłu. Cienki chiton otula jej tors niczym mokra tkanina, dzięki czemu podkreśla idealne kształty ciała. Rzeźba wyróżnia się szczególnym artyzmem i precyzją wykonania, jest monumentalna, patetyczna i pełna uniesienia.

Nike rozwiązująca sandał

Źródło: a. nn., marmur, Acropolis Museum, licencja: CC BY 2.5.

Nike rozwiązująca sandał – to fragment fryzu rzeźbiarskiego z balustrady świątyni Ateny Nike na Akropolu z V w. p.n.e. Boginię przedstawiono w momencie zdejmowania obuwia (zgodnie ze starożytnym obyczajem należało do świątyni wejść boso). Jej piękne, gibkie ciało podkreślają miękko i delikatnie układające się prześwitujące szaty. Kompozycję można określić jako finezyjną, doskonale wyważoną, spokojną i harmonijną.

Recytacja wiersza Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, „Nike”. Czyta Elżbieta Golińska.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PUxfKwXBe

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Nike. Czyta Elżbieta Golińska

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Recytacja wiersza Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, „Nike”. Czyta Elżbieta Golińska.

Maria Pawilkowska-Jasnorzewska

Nike

Ty jesteś jak paryska Nike z Samotraki,

o miłości nieuciszona!

Choć zabita, lecz biegniesz z zapałem jednakim

wyciągając odcięte ramiona...

Źródło: Maria Pawilkowska-Jasnorzewska, Nike, [w:] tejże, Pocałunki, Warszawa 1926.

Recytacja wiersza Leopolda Staffa „Żywa Nike z Akropolu”. Czyta Elżbieta Golińska.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/b/PUxfKwXBe

Leopold Staff, Żywa Nike z Akropolu. Czyta Elżbieta Golińska

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Recytacja wiersza Leopolda Staffa „Żywa Nike z Akropolu”. Czyta Elżbieta Golińska.

Leopold Staff

Żywa Nike z Akropolu

W zamierzchłych dni pajęczynie

Żyjesz, młodości ma: śpisz.

To tylko, co martwe, nie ginie

Zaklęte w granit lub spiż.

Me serce cię czule pozdrawia,

O, cudna, choć ślady masz skaz,

Jak Nike, co trzewik poprawia

Sponiewierana przez czas.

Źródło: Leopold Staff, Żywa Nike z Akropolu, [w:] tegoż, Wiklina, Warszawa 1953.

Ćwiczenie 8

Wymień różnice, jakie dostrzegasz w kompozycji zaprezentowanych rzeźb wyobrażających Nike.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 9

Wymień co najmniej trzy cechy wspólne obu rzeźb.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 10

Wyjaśnij, co łączy wiersze Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i Leopolda Staffa.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 11

Na podstawie przywołanych wierszy określ, w jaki sposób motyw Nike może funkcjonować w tekstach kultury. Spróbuj podać inne realizacje tego motywu w kulturze.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Grecka rzeźba hellenistyczna: Laokoon i jego synowie

Laokoon i jego synowie

Źródło: Agesandros, Polidoros, Atenodoros z Rodos, Musei Vaticani (Cortile del Belvedere), licencja: CC BY 3.0.

Grupa Laokoona to jedna z najsłynniejszych grup rzeźbiarskich. Gdy w 1506 r. wydobyto ją z ruin rzymskiego pałacu cesarza Tytusa, wielki artysta renesansu

Michał Anioł był wprost porażony dramatycznym pięknem tej kompozycji. Rzeźba, wirtuozersko wykonana w marmurze, charakteryzuje się typowym dla sztuki hellenistycznej dynamizmem i bogactwem efektów światłocieniowych.

Ernest Hans Gombrich

O sztuce

Przedstawia ona straszną scenę opisaną w Eneidzie Wergiliusza: trojański kapłan Laokoon ostrzegał swych rodaków przed przyjęciem drewnianego konia, w którym mogą się ukrywać greccy żołnierze. Bogowie, widząc, że ich plany zniszczenia Troi są zagrożone, posyłają z morza dwa gigantyczne węże. Oplatają one kapłana i dwóch jego nieszczęsnych synów i duszą ich. [...] Chciałoby się wiedzieć, jak odbierał tę scenę grecki artysta, który stworzył niezwykłą grupę. Czy chciał, żebyśmy odczuli grozę sceny, w której niewinna ofiara cierpi za to, że powiedziała prawdę? A może zależało mu przede wszystkim na tym, by pokazać, że jest w stanie przedstawić morderczą i cokolwiek sensacyjną walkę między człowiekiem i bestią? [...] Sposób, w jaki muskuły torsu i rąk oddają wysiłek i cierpienie w beznadziejnej rozgrywce, wyraz bólu na twarzy kapłana, bezradna szamotanina obu chłopców i sposób, w jaki cała ta wrzawa i poruszenie zastygły w nieruchomą grupę, budzi od tamtej pory podziw. Ale nie mogę oprzeć się podejrzeniu, że sztuka ta adresowana była do tej samej publiczności, która lubowała się również w okropieństwach walk gladiatorów.

Źródło: Ernest Hans Gombrich, O sztuce, tłum. Monika Dolińska, Warszawa 1997, s. 111.

Kazimierz Michałowski

Jak Grecy tworzyli sztukę

Termin “klasyczny” nie jest bowiem jednoznacznym, a wiążą się z nim co najmniej trzy znaczenia.

Znaczenie pierwsze. Jak wiadomo, każda wyodrębniona historycznie twórczość – obojętne, czy chodzi o twórczość artystyczną, czy naukową – ma w swoim rozwoju pewien okres klasyczny. […] Tym punktem szczytowym będzie taki moment, w którym można bezspornie stwierdzić, że tendencje, dążenia, tkwiące immanentnie w danej kulturze znajdują w nim właśnie najdoskonalszą realizację, stają się klasyczne dla danego zespołu kulturowego […]. Ale “moment klasyczny” jest wyrazem nie tylko wielkich okresów historycznych. Każdy twórca […] osiąga w swym rozwoju taki “klasyczny” moment w swej produkcji, w swej działalności. […]

Znaczenie drugie tego wyrazu. Gdy mówimy: utwór ten (lub dzieło) jest z ducha swojego klasyczny, to mamy wówczas na myśli pewne, pozornie apriorycznie ustalone wartości, które odnajdujemy bądź odczuwamy w danym utworze. O jakie walory tu chodzi? O pewne kategorie estetyczne, które określamy mianem harmonii, symetrii i rytmu, a które muszą być ze sobą tak ściśle związane, że wywołują u nas wrażenia: ładu, równowagi, spokoju, powagi i wzniosłości duchowej. Forma wyrazu i środki ekspresji odgrywają w tym względzie rolę drugorzędną. Decydujący jest efekt przeżycia całości utworu: obrazu, utworu poetyckiego, dzieła sztuki monumentalnej, np. rzeźby lub architektury, na których widok odnosimy wrażenie “piękna klasycznego”. […]

Znaczenie trzecie. Chodzi tu o określenie „klasyczny” w sensie greckim. Patrząc na jakiś budynek współczesny powiadamy o nim, że posiada elementy klasyczne. Mamy oczywiście na myśli najczęściej nie jego proporcje – co mogłoby odpowiadać drugiemu, wspomnianemu wyżej pojęciu klasyczności – ale elementy czysto zewnętrzne, najczęściej dekoracyjne. Po prostu kolumny, kapitele, gzymsy czy inne szczegóły architektoniczne, ukształtowane na wzór sztuki greckiej lub zapożyczone wprost z repertuaru jej architektury, przypominają nam grecką formę. To samo dotyczy posągu, którego „klasyczna nagość” przywołuje wspomnienia rzeźby antycznej.

Źródło: Kazimierz Michałowski, Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1986, s. 82–84.

Ćwiczenie 12

Napisz, czy grupę Laokoona można uznać za dzieło z ducha klasyczne (por. drugie znaczenie wyrazu “klasyczny” w cytowanym wyżej tekście Kazimierza Michałowskiego). Uzasadnij odpowiedź.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 13

Określ, w jakim sensie grupa Laokoona jest klasyczna. Spośród podanych określeń wybierz te, które odnoszą się do omawianego dzieła.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- klasyczny = doskonały, wzorowy, powszechnie uznawany

- klasyczny = typowy dla jakiegoś zespołu kulturowego lub np. stylu w sztuce

- klasyczny = ustalony, stanowiący normę w jakiejś dziedzinie

- klasyczny = naśladujący wzory starożytne

- klasyczny = mający takie cechy, jak harmonia, umiar, równowaga, spokój

- klasyczny = starożytny

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Laokoon i jego synowie jako inspiracja

Laokoon

Źródło: El Greco, National Gallery of Art, domena publiczna.

Laokoon i jego synowie

Źródło: Niccolò Boldrini, drzeworyt, Albertina, domena publiczna.

Wskazówka

Propozycja dodatkowego zadania dotyczącego analizy porównawczej i interpretacji dzieł sztuki dla uczniów na poziomie rozszerzonym. Odniesienia do podstawy programowej:

- dostrzeżenie przemiany konwencji i praktyki ich łączenia (synkretyzm konwencji i gatunków),

- rozpoznanie aluzji literackich i symboli kulturowych,

- dostrzeżenie w dziełach trawestacji,

- dostrzeżenie i skomentowanie estetycznych wartości dzieła,

- przeprowadzenie analizy porównawczej dzieł.

Dla zainteresowanych

Grupa Laokoona była podziwiana, opiewana w poezji i kopiowana przez stulecia.

Aż do XIX wieku uchodziła za wzór i esencję sztuki klasycznej. Nic więc dziwnego, że inspirowała wielu artystów. Na ilustracji 1. widnieje obraz El Greca (1541?-1614), hiszpańskiego malarza greckiego pochodzenia. Kompozycja jest artystyczną “przeróbką”, transformacją rzeźbiarskiego pierwowzoru. Artysta zastosował tu ekspresyjną deformację ciał oraz silne kontrasty światła i cienia. Postacie są wydłużone, mają atroficzną muskulaturę i przybierają nienaturalne pozy. Przedstawiono je w zimnej poświacie nadciągającej burzy. W tle obrazu artysta namalował mury Toledo. Drugi tekst kultury (ilustracja nr 2) to przypisywany włoskiemu artyście Niccolò Boldriniemu (ok. 1500 – ok. 1566) drzeworyt, który przedstawia trzy małpy człekokształtne w wężowych splotach. Karykatura zaskakuje. Czy jest kpiną z patetycznego stylu antycznej rzeźby? A może miała ośmieszyć powszechne w dobie renesansu uwielbienie dla sztuki klasycznej? Czy chodziło o bezkrytyczne “małpowanie” dzieł starożytnych? Istnieje hipoteza, że obraz był komentarzem do XVI-wiecznych dysput naukowych toczonych na temat ustaleń Galena i badań Vesaliusa dotyczących podobieństw w anatomii małp i człowieka.

Ćwiczenie 14

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

Zaprezentowany obraz El Greca w stosunku do pierwowzoru rzeźbiarskiego jest..

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- parodią.

- parafrazą.

- trawestacją.

- kopią.

- pastiszem.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 15

Zaznacz prawidłowe dokończenie zdania.

Zaprezentowany obraz Niccolò Boldriniego w stosunku do pierwowzoru rzeźbiarskiego jest...

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- kopią.

- trawestacją.

- parafrazą.

- parodią.

- pastiszem.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 16

Wybierz cechy, jakimi można określić obraz El Greca. Uzasadnij odpowiedź.

- udziwniony,

- skomplikowany,

- zaskakujący,

- upiorny,

- piękny,

- brzydki,

- ekspresyjny,

- chaotyczny,

- nieharmonijny,

- niepokojący,

- wyrafinowany,

- [inny?].

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 17

Wymień co najmniej trzy cechy wspólne obrazu El Greca i rzeźby Laokoon i jego synowie.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 18

Odnosząc się do uwag i hipotez na temat znaczenia drzeworytu Niccolò Boldriniego, odpowiedz na pytanie: z jakim rodzajem komizmu tutaj się spotykamy? Uzasadnij odpowiedź.

- farsa,

- satyra,

- humor,

- dowcip,

- [inny?].

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Współczesny kanon piękna

Top modelka Naomi Campbell [czyt. naomi kambel]

Źródło: FashionWeekLive, Jesse Gross, licencja: CC BY 2.5.

Aktorzy Angelina Jolie [czyt. adżelina dżoli] i Brad Pitt, [czyt. brad pit] festiwal filmowy w Cannes [czyt. kan]

Źródło: Georges Biard, 2007, licencja: CC BY 3.0.

Piosenkarka Lady Gaga [czyt. lejdi gaga] w programie Good Morning America [czyt. gud mornig amerika]

Źródło: TJ Sengel, 2011, licencja: CC BY 2.0.

Zespół muzyczny One Direction [czyt. łan dajrekszyn], trasa koncertowa Take Me Home Tour [czyt. tejk mi hołm tur]

Źródło: a. nn., 2013, licencja: CC BY-SA 2.0.

Piłkarz Cristiano Ronaldo [czyt. kristiano ronaldo]

Źródło: Chris Deahr, licencja: CC BY 2.0.

Panuje powszechna opinia, że światem rządzi dziś pieniądz, a nie piękno. Piękno nie jest już utożsamiane z dobrem, stało się względne i zależne od czasów, w jakich żyjemy. Co więcej, straciło ono swój obiektywizm, jest sztuczne, wyprodukowane i “skrojone” według współczesnej, modnej miary. Pesymiści ubolewają, że teraz królują tandeta i prowokacja, a dawne kategorie estetyczne – piękno i wzniosłość – zostały zastąpione przez brzydotę, kicz i obsceniczność.

Na powyższych ilustracjach przedstawiono postacie znane z prasy i telewizji. Są one nie tylko sławne, lecz także, w powszechnej opinii, urodziwe czy atrakcyjne. Można powiedzieć, że ucieleśniają ideały piękna lansowane przez współczesne mass media. Jednak modelka Naomi Campbell nie jest typem “klasycznej” (czarnoskórej) Wenus, a Cristiano Ronaldo – atletycznym młodzieńcem przypominającym starożytne posągi Apollina? Dla odmiany większość współczesnych artystów wcale nie kontempluje harmonijnych form, a sztuka nie koncentruje się już na kategorii klasycznego, naturalnego piękna. Jak pisze Umberto Eco:

Umberto Eco

Historia piękna

Przeciwnie, chce ona uczyć interpretowania świata innymi oczami, radowania się powrotem do modeli archaicznych lub egzotycznych: świata snu lub fantazji osób umysłowo chorych, wizji wywoływanych przez narkotyki, ponownych odkryć materii, umieszczania przedmiotów użytkowych w nowych, zaskakujących kontekstach [...]. Istnieje wreszcie wiele nurtów sztuki współczesnej (happeningi, w których artysta nacina lub okalecza własne ciało, wciąganie publiczności w zjawiska świetlne lub dźwiękowe), w których pod znakiem sztuki odbywają się ceremonie o posmaku rytualnym, nieróżniące się od starożytnych obrzędów misteryjnych, których celem nie jest kontemplacja czegoś pięknego, lecz doświadczenie niemal religijne, choćby nawet religijności prymitywnej i cielesnej, w której bogowie są nieobecni.

Źródło: Umberto Eco, Historia piękna, tłum. Agnieszka Kuciak, Poznań 2005, s. 415–417.

Zadaniowo

Woźnica z Delf

Źródło: RaminusFalcon, odlew z brązu, Muzeum Delfickie, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 19

Wskaż prawidłową odpowiedź, jakie przeznaczenie miała pierwotnie rzeźba Woźnicy z Delf.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- nagrobne (sepulkralne)

- sakralne

- dekoracyjne

- upamiętniające człowieka (kommemoratywne)

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 20

Napisz, z czego wykonano ten posąg i jakich technik użyto do jego dekoracji.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 21

Opisz, w jaki sposób przedstawiono postać woźnicy.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 22

Określ współczesny kanon piękna lub urody kobiecej i męskiej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 23

Omów tendencje, które dominują w sztuce współczesnej.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 24

Zastanów się i napisz, czy klasyczny ideał piękna jest wciąż obecny w naszej kulturze.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Ćwiczenie 25

Wyjaśnij współczesne znaczenie wyrażeń: klasyczna uroda, posągowe kształty, bogini piękna.

Uzupełnij

Pokaż podpowiedź

Pokaż rozwiązanie

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.