Spis treści

Polskie tańce narodowe w muzyce artystycznej

Polskie tańce narodowe w muzyce artystycznej

Źródło: online-skills, źródło:.

Ważne daty

1810-1849 – lata życia Fryderyka Chopina;

1819-1872 – lata życia Stanisława Moniuszki;

1785-1857 – lata życia Karola Kurpińskiego;

1765-1833 – lata życia Michała Kleofasa Ogińskiego;

1835-1880 – lata życia Henryka Wieniawskiego;

1860-1941 – lata życia Ignacego Jana Paderewskiego;

1913-1994 – lata życia Witolda Lutosławskiego;

1932-2013 – lata życia Wojciecha Kilara.

Scenariusz lekcji dla nauczyciela:

Scenariusz zajęć do pobrania

I.  Indywidualna i zespołowa ekspresja muzyczna.

4. W zakresie słuchania i percepcji muzyki. Uczeń:

1) świadomie słucha wybranych dzieł literatury muzycznej (fragmentów lub/i w całości):

C) polskich pieśni artystycznych i patriotycznych,

D) utworów ludowych w postaci oryginalnej i artystycznie opracowanej;

2) rozpoznaje ze słuchu:

D) polskie tańce narodowe,

3) rozpoznaje i analizuje utwory muzyczne określając ich elementy, nastrój i charakter, formułuje wypowiedzi, stosując pojęcia charakterystyczne dla języka muzycznego;

II. Język i funkcje muzyki, myślenie muzyczne, kreacja i twórcze działania.

5. Uczeń określa charakterystyczne cechy:

1) polskich tańców narodowych: poloneza, mazura, kujawiaka, oberka, krakowiaka;

6. Wymienia nazwy epok w dziejach muzyki (średniowiecze, renesans, barok, klasycyzm, romantyzm, muzyka XX w.) oraz potrafi wskazać kompozytorów reprezentatywnych dla nich.

7. Porządkuje chronologicznie postacie kompozytorów: np. Mikołaj Gomółka, Jan Sebastian Bach, Antonio Vivaldi, Wolfgang Amadeusz Mozart, Ludwig van Beethoven, Fryderyk Chopin, Stanisław Moniuszko, Karol Szymanowski, Witold Lutosławski, Wojciech Kilar, Henryk Mikołaj Górecki, Krzysztof Penderecki i inni.

III. Kultura muzyczna, narodowe i światowe dziedzictwo kulturowe. Uczeń:

1) zna repertuar kulturalnego człowieka, orientując się w sztandarowych utworach z dziejów historii muzyki i współczesnej kultury muzycznej oraz wartościowej muzyki popularnej.

Nauczysz się

rozpoznawać słuchem w muzyce artystycznej polskie tańce narodowe;

przyporządkowywać tytuły utworów do kompozytorów;

rozpoznawać wizerunki kompozytorów;

porządkować chronologicznie postacie kompozytorów.

Polskie tańce narodowe

Wszystkie polskie tańce narodowe mają swoje źródło w polskich tańcach ludowych. Szczególną rolę tańce narodowe odegrały w epoce romantyzmu, czyli w okresie, kiedy Polska znajdowała się pod zaborami. Wówczas to tańce narodowe odegrały wielką rolę w budowaniu tożsamości narodowej. Polscy kompozytorzy tego okresu podkreślali jednocześnie polskość swojej twórczości.  Był to jeden z czynników wspierających polską kulturę w okresie, kiedy naród polski nie miał swojego państwa. Utwory w rytmach polskich tańców narodowych stały się zatem czynnikiem warunkującym zachowanie tożsamości narodowej.

Po rytmy polskich tańców narodowych sięgają również kompozytorzy współcześni, m.in. w kompozycjach do muzyki filmowej.

Wyróżnia się pięć polskich tańców narodowych:

- Polonez,

- Mazur,

- Kujawiak,

- Oberek,

- Krakowiak.

Zobacz, jak tańce przedstawiła Zofia Stryjeńska, jedna z najbardziej znanych polskich artystek-plastyków dwudziestolecia międzywojennego ubiegłego wieku.

Slajd 1 z 8

Ćwiczenie 1

Wskaż obrazy, które nie przedstawiają polskich tańców narodowych. Podpis każdego z tańców znajdziesz na obrazie.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

Polskie tańce narodowe w muzyce artystycznej

Podczas tej lekcji będziesz słuchał utworów polskich kompozytorów napisanych w rytmach polskich tańców narodowych. Podczas słuchania, staraj się zwrócić uwagę na charakterystyczne cechy tych tańców: metrum, tempo, charakter, akcenty, nastrój itp. Utwory muzyki klasycznej, którym kompozytor nadaje cechy tańców, nazywamy tańcami stylizowanymi.

Fryderyk Chopin

Fryderyka Chopina (1810-1849) uważa się powszechnie za kompozytora, który najpełniej potrafił w swojej twórczości oddać ducha muzyki polskiej. Wiele jego utworów już w tytule zawierają nazwę tańców narodowych. Chopin skomponował 16 polonezów i aż 57 mazurków, napisał również Rondo a la Mazur F-dur oraz Rondo a la Krakowiak F-dur. Utworem Chopina, który wprost wyraża charakter muzyki polskiej, jest Fantazja A-dur na tematy polskie, w której ostatniej, trzeciej części kompozytor zawarł melodię kujawiaka.

Posłuchaj Poloneza cis-moll op. 26, skomponowanego wkrótce po klęsce powstania listopadowego. Chopin oddał w nim tragiczną atmosferę, w jakiej skomponował ten utwór.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Polonez”. Malarka przedstawiła parę szlachecką, tańczącą poloneza. Obie postaci ubrane są w stroje o intensywnych barwach. Dama ma długą, szeroką, zieloną suknie, czarny, dopasowany gorset z bardzo bufiastymi, żółtymi rękawkami i złotymi zdobieniami. Mężczyzna ma pomarańczowy żupan i zielony kontusz, przewiązany jest bogato zdobionym, szerokim pasem kontuszowym. Obie osoby mają lekko wysuniętą do przodu lewą nogę, dama ma wzrok spuszczony w dół, nie patrzy w stronę partnera. Partner również patrzy do zewnątrz i podkręca bardzo długiego, siwego wąsa. Po naciśnięciu punktu aktywnego, wyświetla się napis: Polonez cis-moll opus dwudzieste szóste numer pierwszy autorstwa Fryderyka Chopina oraz pojawi się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu długi i zróżnicowany utwór fortepianowy. Zaczyna się bardzo charakterystycznie dla poloneza - rytm jest wyrazisty, melodyka dynamiczna, wręcz dramatyczna. Nie cały utwór jest taki - zdarzają się też części melancholijne, w dynamice piano, zupełnie nie polonezowe.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Polonez cis-moll, Op. 26 nr 1, autorstwa Fryderyka Chopina

Wykonawca: Artur Rubenstein

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Polonez z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Wyjątkowe miejsce w twórczości Chopina zajmują mazurki. Mazurek nie jest wprawdzie tańcem narodowym, ale Chopin zawarł w swoich mazurkach rytmy mazura, oberka i kujawiaka, które są tańcami narodowymi i oddają cechy tych tańców.

Przeczytaj tekst na temat mazurka, którego za chwilę wysłuchasz. Autorem jest Mieczysław Tomaszewski, muzykolog, chopinolog, edytor, profesor Akademii Muzycznej w Krakowie, wybitny znawca twórczości Fryderyka Chopina. Podczas słuchania zwróć uwagę na wskazówki, które Mieczysław Tomaszewski zawarł w opisie Mazurka e-moll.

Drugi mazurek, w e–moll, przynosi „tęskną” nutę kujawiaka. Ma być grany lento ma non troppo. Melodia zdaje się ewokować nastrój i charakter gry jakiegoś wiejskiego skrzypka, biegłego w sztuce zdobienia pierwotnej melodii. Niewyodrębnioną w mazurku tym - część środkową wypełnia mazur lub też oberek – „taniec w miejscu”. Zrazu mazurkowy motyw inicjalny wraca uporczywie, podparty rubasznym przytupywaniem. A potem następuje moment, w którym taniec zamiera. Trwa jedynie, jakby przestępowanie z nogi na nogę w oczekiwaniu na powrót tanecznej melodii. Chopin oddaje tu głos harmonii: akordom, które ruchem sekund tańczą jedynie w miejscu, uwiązane przez niezmiennie trwającą nutę basu. Wraca melodia kujawiaka – a wraz z nią nastrój początkowy, oscylujący między ożywieniem a owym „tęsknym” zamyśleniem.

Autor: Mieczysław Tomaszewski

Cykl audycji Fryderyka Chopina Dzieła Wszystkie

Polskie Radio II

Źródło: http://pl.chopin.nifc.pl/chopin/composition/detail/name/mazurek/id/177 (dostęp z dnia 31.03.2018)

Na nagraniu Mazurek e-moll opus siedemnaste numer 2 Fryderyka Chopina. Utwór rozpoczyna się smutno, kujawiakowo, ale przez tęskną melodię, przebijają się taneczne oberkowe i mazurowe rytmy.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D14N8OlZb

Na nagraniu Mazurek e-moll opus siedemnaste numer 2 Fryderyka Chopina. Utwór rozpoczyna się smutno, kujawiakowo, ale przez tęskną melodię, przebijają się taneczne oberkowe i mazurowe rytmy.

Stanisław Moniuszko

Stanisław Moniuszko

Stanisław Moniuszko (1819-1872) w swoich najsłynniejszych operach oddał charakter muzyki polskiej poprzez umieszczenie w nich polonezów i mazurów, które są rozpoznawalne w polskiej kulturze także obecnie, a opery te do tej pory stanowią tzw. „żelazny repertuar” i są wystawiane z niesłabnącą popularnością. Operę Straszny Dwór Moniuszko napisał po upadku powstania styczniowego. Premiera opery stała się wielką manifestacją patriotyczną. Władze carskie uznały treści narodowo-patriotyczne za zbyt niebezpieczne i już po trzecim przedstawieniu zdjęły ją z afiszy.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Mazur”. Para ukazana jest w ruchu, w podskoku, obie postacie mają wysoko uniesioną i zgiętą w kolanie lewą, nogę. Kobieta jest ubrana w szeroką, żółtą spódnicę, sięgającą kolan, białą koszulę i błękitny kubrak, sięgający bioder. Ma bardzo długie warkocze, na głowie wianek z pomarańczowych kwiatów. Mężczyzna ma wysokie pomarańczowe kozaki z cholewami, szafirowe spodnie, pomarańczowy kaftan i błękitną kamizelkę, spiętą pasem. Po naciśnięciu punktu interaktywnego, pojawia się napis: Straszny Dwór, autorstwa Stanisława Moniuszki, Wykonawca: Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Narodowej dyr. Antoni Wit oraz pojawi się możliwość odtworzenia muzyki. Utwór jest bardzo żywiołowy, dynamiczny, w rytmie mazura. Rytm jest podkreślany przez grę instrumentów perkusyjnych. Dynamika jest zmienna, często zmiany dynamiki są bardzo nagłe.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Straszny Dwór, autorstwa Stanisława Moniuszki

Wykonawca: Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Narodowej, dyr. Antoni Wit

Źródło: Moniuszko: Ballet Music

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Mazur z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

W kolejnym przykładzie usłyszysz fragment Arii z kurantem z opery Straszny Dwór. Kurant to mechanizm w zegarze lub pozytywce, który wygrywa melodie. Kurant w tej arii wygrywa melodię w rytmie poloneza. Posłuchaj.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Polonez”. Malarka przedstawiła parę szlachecką, tańczącą poloneza. Obie postaci ubrane są w stroje o intensywnych barwach. Dama ma długą, szeroką, zieloną suknie, czarny dopasowany gorset z bardzo bufiastymi żółtymi rękawkami i złotymi zdobieniami. Mężczyzna ma pomarańczowy żupan i zielony kontusz, przewiązany jest bogato zdobionym, szerokim pasem kontuszowym. Obie osoby mają lekko wysuniętą do przodu lewą nogę, dama ma wzrok spuszczony w dół, nie patrzy w stronę partnera. Partner również patrzy do zewnątrz i podkręca bardzo długiego siwego wąsa. Po naciśnięciu punktu aktywnego, wyświetla się napis: Aria z kurantem z opery Straszny Dwór, autorstwa Stanisława Moniuszki, wykonawca: Piotr Beczała oraz pojawi się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu aria wykonywana przez mężczyznę, śpiewającego tenorem. Mężczyzna jest przerażony, boi się popsutego zegara, który w pewnym momencie zaczyna grać Poloneza.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Aria z kurantem z opery Straszny Dwór, autorstwa Stanisława Moniuszki

Wykonawca: Piotr Beczała

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Polonez z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Karol Kurpiński

Karol Kurpiński (1785-1857), to kompozytor z okresu klasycyzmu, który obecnie jest niesłusznie zapomniany. To twórca, m.in. wielu polonezów i mazurków. Posłuchaj Poloneza tego kompozytora.

Na nagraniu wykonany na fortepianie Polonez d-moll autorstwa Karola Kurpińskiego. Utwór w rytmie Poloneza, o zmiennym nastroju. W melodii występują liczne ornamenty.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D14N8OlZb

Karol Kurpiński „Polonez d-moll”, online-skills, CC BY 3.0

Na nagraniu wykonany na fortepianie Polonez d-moll autorstwa Karola Kurpińskiego. Utwór w rytmie Poloneza, o zmiennym nastroju. W melodii występują liczne ornamenty.

Michał Kleofas Ogiński

Michał Kleofas Ogiński (1765-1833), to nie tylko kompozytor, ale także pisarz i bardzo aktywny działacz polityczny, uczestnik Insurekcji Kościuszkowskiej. To twórca, m.in. wielu polonezów, z polonezem Pożegnanie Ojczyzny na czele.  Jest to jeden z najbardziej znanych, polskich polonezów, szczególnie tych z okresu przed epoką romantyzmu.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Polonez”. Malarka przedstawiła parę szlachecką, tańczącą poloneza. Obie postaci ubrane są w stroje o intensywnych barwach. Dama ma długą szeroką, zieloną suknie, czarny dopasowany gorset z bardzo bufiastymi, żółtymi rękawkami i złotymi zdobieniami. Mężczyzna ma pomarańczowy żupan i zielony kontusz, przewiązany jest bogato zdobionym, szerokim pasem kontuszowym. Obie osoby mają lekko wysuniętą do przodu lewą nogę, dama ma wzrok spuszczony w dół, nie patrzy w stronę partnera. Partner również patrzy do zewnątrz i podkręca bardzo długiego siwego wąsa. Po naciśnięciu punktu interaktywnego, wyświetla się napis: Polonez a-moll Pożegnanie Ojczyzny, autorstwa Michała Kleofasa Ogińskiego. Wykonawca: Warsaw Chamber Orchestra oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu słyszymy nostalgicznego, smutnego, tęsknego poloneza. Utwór wykonany przez orkiestrę. Instrumenty dęte drewniane grają akompaniament w rytmie poloneza, instrumenty smyczkowe grają melodię. Przy kolejnym powtórzeniu następuje zamiana ról.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Pożeganie Ojczyzny, autorstwa Michała Kleofasa Ogińskiego

Wykonawca: Warsaw Chamber Orchestra

Źródło: The Best of Classical Music/Great Polish Composers

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Henryk Wieniawski

Henryk Wieniawski (1835-1880) był kompozytorem, a także wybitnym wirtuozem skrzypiec. Od 1935 odbywa się co 5 lat Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego, przeznaczony dla młodych skrzypków. Posłuchaj Kujawiaka a-moll.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Kujawiak”. Para jest zwrócona do siebie twarzami, obie osoby położyły ręce na ramionach partnera. Mężczyzna ma bardzo długi zielony płaszcz, przewiązany pasem, na głowie wysoki, czarny kapelusz, ozdobiony kwiatami i piórami. Kobieta ma na sobie przynajmniej 4 spódnice i niebieski płaszcz z pelerynką. Na głowie ma duży, czerwono-biały czepiec. Po naciśnięciu punktu aktywnego, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa: „Kujawiak a-moll” takty 1-44 autorstwa Henryka Wieniawskiego oraz pojawi się możliwość odtwarzania muzyki. Utwór wykonywany jest przez skrzypka i pianistę. Muzyka bardzo się zmienia, części smutne, rzewne i spokojne przeplatają się z częściami ognistymi, dynamicznymi. Utwór liczy się na 3.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Kujawiak a-moll, autorstwa Henryka Wieniawskiego

Wykonawca: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Kujawiak z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) był wybitnym kompozytorem i wirtuozem fortepianu, znanym i uwielbianym na całym świecie. W odradzającej się Polsce sprawował funkcję premiera i ministra spraw zagranicznych. Po wybuchu II wojny światowej Paderewski wszedł w skład władz Polski na uchodźstwie. Posłuchaj Krakowiaka Fantastycznego.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Krakowiak”. Mężczyzna ma szerokie spodnie w biało-czerwone paski, długi granatowy kaftan, pas z metalowymi kółkami, wysokie czarne kozaki z cholewami. Na głowie ma czerwoną czapkę ozdobioną pawimi piórami. Kobieta ma szeroką spódnicę w kwiaty, fartuch, czarny, ozdobiony gorset, białą bluzkę, na szyi czerwone korale, na głowie wysoki wianek, ozdobiony kolorowymi tasiemkami. Po naciśnięciu punktu aktywnego, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa: Krakowiak fantastyczny op. 14 nr 6, autorstwa Ignacego Jana Paderewskiego, wykonawcy: Muzyk z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawi się możliwość odtwarzania muzyki. Utwór wykonany jest na fortepianie. Jest żywiołowy, wesoły, szybki, w metrum dwie czwarte. Nastrój utworu często się zmienia. Pierwsza część utrzymana jest w rytmie krakowiaka. Druga część jest nostalgiczna, trochę dramatyczna. 3 część jest powtórzeniem pierwszej z drobnymi zmianami.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Krakowiak Fantastyczny, op. 14 nr 6, takty 1-40, autorstwa Ignacego Jana Paderewskiego

Wykonawca: Muzyk z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Krakowiak z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Witold Lutosławski

Witold Lutosławski

Witold Lutosławski (1913-1994) to najbardziej znany polski kompozytor muzyki współczesnej. Lutosławski także sięgał po tematy narodowe, napisał m.in. Tryptyk Śląski, Pieśni walki podziemnej, Dwadzieścia kolęd, Melodie ludowe na fortepian.

W 1950 roku Polskie Radio zamówiło u Lutosławskiego utwór oparty na polskim folklorze. Kompozytor sięgnął wówczas po tradycyjne melodie z Rzeszowskiego i na ich podstawie napisał Małą suitę. Posłuchaj fragmentu tego utworu, w którym odzywają się echa oberka.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Oberek”. Para przedstawiona podczas obrotu. Partnerka ma wystawioną do tyłu prawą nogę. Mężczyzna ubrany jest w czarny płaszcz z bogato zdobionym kołnierzem. Partnerka ma pasiastą, bardzo kolorową spódnicę, białą koszulę z niebieskimi lamówkami i szaro-błękitny gorsecik. Tancerka na głowie ma niebieską chustkę. Po naciśnięciu punktu aktywnego, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa: Mała Suita, autorstwa Witolda Lutosławskiego, Wykonawca: Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, dyrygent Antoni Wit oraz pojawi się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu utwór składający się z 4 części. Wykonywany jest przez orkiestrę symfoniczną. Wstępem do całości jest „Fujarka". Utwór rozpoczyna flet piccolo, który powtarza tu lekkimi odmianami - prostą, sielankową melodię; dyskretnie towarzyszą mu tremolo werbla i akordy smyczków. Muzyka wzmacnia się, smyczki wykonują bardzo energiczne powtarzające się akordy. Trąbka gra motywy zaczerpnięte z głównej melodii. Po tym głośniejszym fragmencie swoje solo znów gra flet. Potem orkiestra gra już łagodniej. 2 część suity to “Hurra polka”. Ten fragment jest bardzo dynamiczny, szybki, głośny. Instrumenty dęte drewniane grają prostą melodię, smyczki: motoryczny, szybki akompaniament. 3 część to sentymentalna, spokojna „Piosenka”. Najspokojniejszy fragment całego utworu. Zmieniające się instrumenty dęte grają spokojną, sielską, leniwą melodię. 4 część utworu zatytułowana jest „Taniec”. Ten oparty jest na dwóch tematach. Jeden jest bardzo energiczny i wesoły, drugi rzewny i spokojny.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Mała Suita, autorstwa Witolda Lutosławskiego

Wykonawca: Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, dyr. Antoni Wit

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Oberek z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Wojciech Kilar

Wojciech Kilar (1932-2013) to polski pianista, kompozytor muzyki poważnej i filmowej, który zadebiutował na Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”. Kilar również sięgał po wątki ludowe i narodowe, które ukazał m.in. w utworach Krzesany, Bogurodzica, Kościelec. Kilar napisał muzykę do niemalże 200 filmów. Posłuchaj Poloneza z filmu Pan Tadeusz.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Polonez”. Malarka przedstawiła parę szlachecką tańczącą poloneza. Obie postaci ubrane są w stroje o intensywnych barwach. Dama ma długą, szeroką, zieloną suknie, czarny dopasowany gorset, z bardzo bufiastymi, żółtymi rękawkami i złotymi zdobieniami. Mężczyzna ma pomarańczowy żupan i zielony kontusz, przewiązany jest bogato zdobionym, szerokim pasem kontuszowym. Obie osoby mają lekko wysuniętą do przodu lewą nogę, dama ma wzrok spuszczony w dół, nie patrzy w stronę partnera. Partner również patrzy do zewnątrz i podkręca bardzo długiego siwego wąsa. Po naciśnięciu punktu interaktywnego, wyświetla się napis: Polonez z filmu „Pan Tadeusz” autorstwa Wojciecha Kilara oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Utwór rozpoczyna się wstępem w rytmie charakterystycznym dla poloneza, granym forte przez całą orkiestrę. Po czterech taktach bardzo głośnego wstępu, muzyka cichnie, a rytm poloneza podtrzymują instrumenty smyczkowe. Na tym tle majestatyczną i piękną melodię gra obój. Potem tę melodię powtarzają flety, a jeszcze później trąbka. Drugi motyw utworu wykonują smyczki. Drugie wejście tematu zagrane jest dużo głośniej, rytm podkreślają puzony i instrumenty perkusyjne: bęben, talerze i werbel.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Polonez z filmu Pan Tadeusz, autorstwa Wojciecha Kilara

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Polonez z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Podsumowanie

W polskiej muzyce artystycznej jest wiele innych, znakomitych utworów, których ze względu na ramy czasowe tej lekcji nie można więcej zaprezentować. Na koniec mam dla Ciebie ciekawostkę. Posłuchasz za chwilę utworu, który jest powszechnie znany w całej Polsce i nieprzerwanie śpiewany od roku 1792, kiedy to został wykonany po raz pierwszy. Jest to kolęda napisana w rytmie polskiego tańca narodowego, poloneza. Ta kolęda to Bóg się rodzi. Piąta strofa, rozpoczynająca się słowami „Podnieś rękę, Boże Dziecię, błogosław Ojczyznę miłą”, nadaje pieśni szczególnego charakteru narodowego, aktualnego po dzień dzisiejszy. Utwór autorstwa Franciszka Karpińskiego wykonywany jest prawdopodobnie na melodię poloneza koronacyjnego jeszcze z czasów Stefana Batorego.

Na ilustracji grafika Zofii Stryjeńskiej „Polonez”. Malarka przedstawiła parę szlachecką, tańczącą poloneza. Obie postaci ubrane są w stroje o intensywnych barwach. Dama ma długą, szeroką, zieloną suknie, czarny dopasowany gorset, z bardzo bufiastymi żółtymi rękawkami i złotymi zdobieniami. Mężczyzna ma pomarańczowy żupan i zielony kontusz, przewiązany jest bogato zdobionym, szerokim pasem kontuszowym. Obie osoby mają lekko wysuniętą do przodu lewą nogę, dama ma wzrok spuszczony w dół, nie patrzy w stronę partnera. Partner również patrzy do zewnątrz i podkręca bardzo długiego siwego wąsa. Po naciśnięciu punktu interaktywnego wyświetla się napis: Kolęda Bóg się rodzi, Wykonawca: Chór Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu chóralna wersja kolędy „Bóg się rodzi”. Kolęda jest majestatyczna, utrzymana w rytmie poloneza.

Zasób oparty o element wizualny.

1

1

Kolęda Bóg się rodzi

Wykonawca: Chór Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy

Nagranie dostępne pod adresem file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zofia Stryjeńska, Polonez z cyklu Tańce Polskie, Źródło: zpe.gov.pl

Sprawdź swoją wiedzę

Ćwiczenie 2

Uporządkuj chronologicznie postacie kompozytorów.

1. Poziom 1:Henryk Wieniawski

2. Poziom 2:Wojciech Kilar

3. Poziom 3:Witold Lutosławski

4. Poziom 4:Stanisław Moniuszko

5. Poziom 5:Fryderyk Chopin

6. Poziom 6:Ignacy Jan Paderewski

7. Poziom 7:Karol Kurpiński

8. Poziom 8:Michał Kleofas Ogiński

Ćwiczenie 3

Wysłuchaj nagrania i wskaż jego autora.

Materiał audio dostępny pod adresem:

file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Ignacy Paderewski

- Henryk Wieniawski

- Fryderyk Chopin

- Stanisław Moniuszko

Ćwiczenie 4

Wskaż polski taniec narodowy, w którego rytmie jest napisana kolęda Bóg się rodzi.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Oberek

- Krakowiak

- Polonez

- Mazur

- Kujawiak

Ćwiczenie 5

Wskaż polskie tance narodowe, których rytmy pojawiają się w mazurkach Chopina.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Oberek

- Krakowiak

- Mazur

- Kujawiak

- Polonez

Ćwiczenie 6

Wysłuchaj nagrania i wskaż jego autora.

Materiał audio dostępny pod adresem:

file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Fryderyk Chopin

- Michał Kleofas Ogiński

- Stanisław Moniuszko

- Karol Kurpiński

Ćwiczenie 7

Wysłuchaj nagrania i wskaż taniec, w rytmie którego został skomponowany.

Materiał audio dostępny pod adresem:

file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Kujawiak

- Oberek

- Krakowiak

- Polonez

- Mazur

Ćwiczenie 8

Wysłuchaj nagrania i wskaż autora i tytuł utworu.

Materiał audio dostępny pod adresem:

file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Stanisław Moniuszko, Straszny Dwór, Aria z kurantem

- Witold Lutosławski, Mała suita

- Wojciech Kilar, Polonez z filmu Pan Tadeusz

- Henryk Wieniawski, Kujawiak a-moll

Ćwiczenie 9

Uporządkuj wybrane grafiki z postaciami kompozytorów zgodnie z chronologicznym zapisem.

Ćwiczenie 10

Dobierz w pary tytuł utworu z jego autorem.

Fryderyk Chopin

Polonez z filmu Pan TadeuszPołączony z: Fryderyk Chopin

Ignacy Paderewski

Straszny DwórPołączony z: Ignacy Paderewski

Stanisław Moniuszko

Krakowiak Fantastyczny, op. 14, nr 6Połączony z: Stanisław Moniuszko

Wojciech Kilar

Polonez cis-moll, op. 26, nr 1Połączony z: Wojciech Kilar

Henryk Wieniawski

Polonez Pożegnanie OjczyznyPołączony z: Henryk Wieniawski

Witold Lutosławski

Kujawiak a-moll op. 3, nr 2Połączony z: Witold Lutosławski

Michał Kleofas Ogiński

Mała SuitaPołączony z: Michał Kleofas Ogiński

Praca domowa

Ćwiczenie 11

Wysłuchaj nagrania i wskaż autora i tytuł.

Materiał audio dostępny pod adresem:

file:///tmp/puppeteeryWtn65.html

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Fryderyk Chopin, Mazurek e moll op. 17 Nr. 2

- Stanisław Moniuszko, Straszny Dwór, Aria z kurantem

- Stanisław Moniuszko, Straszny Dwór, Mazur

- Henryk Wieniawski, Kujawiak a-moll

Słownik pojęć

Aria

[wł.] pieśń solowa z akompaniamentem instrumentalnym, wchodząca w skład opery, kantaty, oratorium i mszy, różniąca się od poprzedzającego ją często recytatywu rozwiniętą kantyleną, śpiewnością, stanowiąca wyodrębniony, samodzielny fragment.

Folklor

[ang. Folk - lore ‘wiedza ludu’] - synkretyczna, wieloskładnikowa forma ludowej kultury symboliczno - artystycznej.

Fortepian

[wł. forte ‘mocno’, piano ‘cicho’], instrument muzyczny z grupy chordofonów uderzanych.

Klasycyzm

kierunek w kulturze i sztuce europejskiej, nawiązujący do wzorów kultury antycznej; też: nurt w literaturze i sztuce różnych epok, nawiązujący do wzorców antycznych.

Lento ma non troppo

[wł.] powoli, ale nie za wolno

Mazurek

Nazwa mazurka podobnie jak mazura są pochodnymi nazwy regionu – Mazowsza.  W etnografii muzycznej wyróżnia się tzw. rytmy mazurkowe charakterystyczne dla różnych tańców i pieśni nietanecznych. Z tego względu mazurki mogą mieć charakter mazura, oberka, kujawiaka, ksebki, odsibki, okrągłego, owczarka i innych tańców ludowych. Różnorodność takich rytmów występuje w stylizowanych mazurkach Fryderyka Chopina.

Opera

[wł. < łac.] dramatyczno-muzyczny, wokalno-instrumentalny, z akcją dramatyczną, monologami i dialogami ujętymi w libretcie, przeznaczony do wykonania na scenie (z odpowiednią scenografią), zwykle w specjalnie do tego celu zbudowanym teatrze operowym, również zwanym operą.

Romantyzm

Romantyzm w muzyce obejmuje cały wiek XIX. W tym okresie artysta jest jednostką wyjątkową, natchnioną. Podkreślany jest też indywidualizm twórczy. To, co osobiste, subiektywne, uczuciowe i nieracjonalne, jest teraz w centrum uwagi.

http://meakultura.pl/edukatornia/romantyzm-w-muzyce-krotka-charakterystyka-37 (dostęp z dnia 31.03.2018)

Skrzypce

instrument muzyczny z grupy chordofonów smyczkowych.

Wirtuoz

[wł.] muzyk zdolny pokonać trudności techniczne w grze na instrumencie muzycznym.

Słownik pojęć opracowano na podstawie:

encyklopedia.pwn.pl

red. Andrzej Chodkowski, Encyklopedia muzyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995

Biblioteka muzyczna

1. „Polonez cis moll, Op. 26 nr 1”, autorstwa Fryderyka Chopina.

Fryderyk Chopin, „Polonez cis moll, Op. 26 nr 1”, online-skills, CC BY 3.0

2. Na nagraniu Mazurek e-moll opus siedemnaste numer 2 Fryderyka Chopina. Utwór rozpoczyna się smutno, kujawiakowo, ale przez tęskną melodię, przebijają się taneczne oberkowe i mazurowe rytmy.

3. Fragment utworu z opery „Straszny Dwór”

Stanisław Moniuszko, fragment utworu z opery „Straszny Dwór”, online-skills, CC BY 3.0

4. „Aria z kurantem” z opery „Straszny Dwór”.

Stanisław Moniuszko, „Aria z kurantem” z opery „Straszny Dwór”, online-skills, CC BY 3.0

5. Na nagraniu wykonany na fortepianie Polonez d-moll autorstwa Karola Kurpińskiego. Utwór w rytmie Poloneza, o zmiennym nastroju. W melodii występują liczne ornamenty.

Karol Kurpiński „Polonez d-moll”, online-skills, CC BY 3.0

6. „Pożegnanie Ojczyzny”, autorstwa Michała Kleofasa Ogińskiego.

Michał Kleofas Ogiński „Pożegnanie Ojczyzny”, online-skills, CC BY 3.0

7. „Krakowiak Fantastyczny, op. 14 nr 6”, autorstwa Ignacego Jana Paderewskiego.

Ignacy Jan Paderewski „Krakowiak Fantastyczny, op. 14 nr 6”, AMFN, CC BY 3.0

8. „Mała Suita”, autorstwa Witolda Lutosławskiego.

Witold Lutosławski, „Mała Suita”, online-skills, CC BY 3.0

9. utwór muzyczny polonez z filmu „Pan Tadeusz”.

Wojciech Kilar Polonez z filmu „Pan Tadeusz”, online-skills, CC BY 3.0

10. kolęda „Bóg się rodzi”.

Kolęda „Bóg się rodzi”, online-skills, CC BY 3.0

Bibliografia

red. Andrzej Chodkowski, Encyklopedia muzyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995

Bogusław Schaeffer, Dzieje muzyki, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1983

Table of Contents

Polskie tańce narodowe w muzyce artystycznej