Spis treści

Orientacja w terenie

Wycieczki przyrodnicze dostarczają wielu informacji o środowisku. W parku, na łące, na polu poznasz żyjące tam rośliny i zwierzęta. Zanim wyruszysz na wyprawę, warto ustalić cel i miejsce oraz przygotować potrzebne przedmioty. W terenie bardzo przydają się mapa i kompas. Jeśli nauczysz się nimi posługiwać, to bez problemu trafisz do wybranego miejsca. Obserwowane obiekty przyrodnicze łatwiej zapamiętasz, jeśli je opiszesz lub sfotografujesz.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- jakie są elementy mapy;

- jakie są elementy krajobrazu;

- jak odczytywać informacje przedstawione na mapie.

Twoje cele

- Określisz elementy wyposażenia niezbędne do wyprawy w teren.

- Wyznaczysz kierunki świata za pomocą kompasu.

- Wyjaśnisz, jak korzystać z mapy i planu w terenie, by nie zabłądzić i dojść do celu.

- Omówisz sposoby wyznaczania kierunku północnego.

- Obliczysz odległość w terenie za pomocą skali liczbowej.

- Poznasz oraz sklasyfikujesz elementy krajobrazu.

Kompas pozwala na orientowanie mapy

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

1. Idziemy na wycieczkę

Przed wyprawą w teren należy:

- ustalić cel wycieczki;

- przygotować przedmioty potrzebne do obserwacji w terenie (lupę, lornetkę, mapę, kompas, przybory do pisania, aparat fotograficzny);

- przygotować prowiant;

- ubrać się odpowiednio do pory roku i rodzaju wycieczki.

Podczas wycieczki należy:

- dbać o bezpieczeństwo własne i innych;

- wykonywać polecenia nauczyciela.

Nie wolno:

- płoszyć ani dotykać dzikich zwierząt;

- niszczyć roślin;

- śmiecić.

Wycieczka górska

Źródło: Pxhere, domena publiczna.

Więcej informacji na temat bezpiecznych wycieczek w materiale „Idziemy na wycieczkę”.

2. Używamy mapy

W poruszaniu się w terenie pomaga mapa. Jest to pomniejszony obraz terenu widziany z góry. Do prawidłowego odczytania treści mapy służy legenda, która zawiera tytuł mapy, skalę, w jakiej jest wykonana, objaśnienia użytych skrótów i znaków.

Rodzaje znaków kartograficznych:

- powierzchniowe – rysunki obrazujące na przykład las, jezioro, duże miasto, pole;

- liniowe – oznaczające rzeki, drogi, linie kolejowe, granice państw;

- punktowe – za ich pomocą zaznacza się małe miasta, wsie, kościoły, pomniki i inne.

Znaki kartograficzne

Źródło: Andrzej Bogusz, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Więcej informacji na temat zasad korzystania z mapy w materiale „„Jak się orientować w terenie?”.

3. Jak działa kompas?

Najważniejszym elementem kompasu jest igła magnetyczna. Ma ona dwa bieguny – północny i południowy. Bieguny igły magnetycznej kompasu oddziałują z biegunami magnetycznymi Ziemi i dzięki temu za pomocą kompasu możemy wyznaczyć kierunki świata. Igła magnetyczna zawsze ustawia się w kierunku północ-południe.

Wyznaczanie kierunków za pomocą kompasu:

- ustaw poziomo kompas z dala od innych magnesów, żelaznych lub stalowych przedmiotów, linii wysokiego napięcia;

- odczekaj, aż igła przestanie się poruszać i wskaże północ;

- obróć kompas tak, by igła ustawiła się zgodnie z opisem północy na tarczy kompasu;

- wyznacz pozostałe kierunki.

Kompas magnetyczny wyposażony jest zwykle w  podziałkę stopniową oraz symbole głównych kierunków geograficznych – N (północ, 0°), E (wschód, 90°), S (południe, 180°) i W (zachód, 270°) i pośrednich – NE (północny-wschód, 45°), SE (południowy-wschód, 135°), NW (północny-zachód, 315°), SW (południowy-zachód, 225°)

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Więcej informacji na temat działania kompasu w materiale „Jak działa kompas?”.

4. Gdy kompas nie działa

Sposoby wyznaczania kierunku północnego bez użycia kompasu:

- nocą Gwiazda Polarna wyznacza kierunek północny;

- za pomocą zegarka ze wskazówkami – po skierowaniu wskazówki godzinowej w stronę Słońca linia dzieląca na połowę kąt pomiędzy tą wskazówką a godziną 12 wskazuje południe;

- samotne głazy oraz pnie drzew są porośnięte mchem głównie od strony północnej;

- samotnie rosnące drzewo ma po stronie południowej dłuższe i grubsze gałęzie (z wyjątkiem drzew rosnących w górach, których i wielkość, i ułożenie gałęzi zależy od wiatru);

- na ściętym pniu drzewa słoje leżą bliżej siebie od strony północnej.

Na podstawie obserwacji mchu porastającego kamienie lub drzewa można wyznaczyć kierunek północy, ponieważ rośnie on po wilgotniejszej i bardziej zacienionej stronie

Źródło: Steve Voght, Flickr.com, licencja: CC BY-SA 2.0.

Więcej informacji na temat wyznaczania kierunku północnego bez udziału kompasu w materiale „Gdy kompas nie działa”.

5. Odległości na mapie

Mapa to obraz terenu widziany w pomniejszeniu, czyli w skali. Zapisuje się ją na kilka sposobów.

- Skala liczbowa to ułamek określający stosunek odległości na mapie do odległości rzeczywistej. Zapisuje się ją na przykład 1:1000 lub

. Zapis taki czytamy „jeden do tysiąca”.

- Skala mianowana jest porównaniem odległości na mapie do odległości rzeczywistej, jaką odwzorowuje. Zapisuje się ją na przykład 1 cm – 10 km, co czytamy: 1 cm na mapie odpowiada 1 km w terenie.

- Podziałka liniowa to graficzny obraz skali.

Slajd 1 z 4

Trzy sposoby informowania o skali mapy

Więcej informacji na temat obliczania odległości na mapie w materiale „Metody pomiaru odległości na mapie”.

6. Wysokości na mapie

Wysokość bezwzględna to wysokość mierzona od poziomu morza. Zapisuje się ją na przykład tak: 1500 m n.p.m., co czytamy jako: tysiąc pięćset metrów nad poziomem morza. Wysokość względna to wysokość mierzona od dowolnie wybranego punktu.

Wysokości terenu przedstawia się na mapie za pomocą poziomic. Są to linie łączące punkty o tej samej wysokości bezwzględnej nad poziomem morza.

Różnice między wysokością względną i bezwzględną

Źródło: Andrzej Bogusz, Aleksandra Ryczkowska, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Więcej informacji na temat obliczania wysokości na mapie w materiale „Wysokości na mapie”.

7. Co nas otacza?

Składniki krajobrazu

Składniki krajobrazu

antropogeniczne

naturalne

ożywione

nieożywione

zabudowania, drogi, linie kolejowe, sztuczne jeziora, kanały

rośliny, zwierzęta, grzyby

ukształtowanie terenu, pogoda, wody (rzeki, jeziora, morza), skały

Biocenoza i biotop to ekosystem

Źródło: Andrzej Bogusz, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Zadania

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Uważnie przeczytaj tekst poniżej i zaznacz poprawne dokończenie zdania.

Podczas lekcji przyrody uczniowie wybrali się na wycieczkę do parku. Na podstawie wyglądu liści uczyli się rozpoznawać rosnące tam drzewa. Dowiedzieli się, że w parku najwięcej jest drzew liściastych. Zauważyli kasztanowce, dęby, klony, graby i wiązy. Wśród drzew iglastych najwięcej było świerków. Liście poznanych drzew narysowali i opisali w zeszytach.

Uczniowie przeprowadzili...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- pomiar.

- obserwację.

- doświadczenie.

- badanie.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 2

Uważnie przeczytaj tekst poniżej i zaznacz poprawne dokończenie zdania.

Podczas lekcji przyrody uczniowie wybrali się na wycieczkę do parku. Na podstawie wyglądu liści uczyli się rozpoznawać rosnące tam drzewa. Dowiedzieli się, że w parku najwięcej jest drzew liściastych. Zauważyli kasztanowce, dęby, klony, graby i wiązy. Wśród drzew iglastych najwięcej było świerków. Liście poznanych drzew narysowali i opisali w zeszytach.

Celem wycieczki było

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- odróżnianie drzew od krzewów.

- ustalenie, jakie drzewa rosną w parku.

- ustalenie, jakich krzewów jest najwięcej w parku.

- sprawdzenie, ile drzew rośnie w parku.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 3

Uważnie przeczytaj tekst poniżej i zaznacz poprawną odpowiedź.

Podczas lekcji przyrody uczniowie wybrali się na wycieczkę do parku. Na podstawie wyglądu liści uczyli się rozpoznawać rosnące tam drzewa. Dowiedzieli się, że w parku najwięcej jest drzew liściastych. Zauważyli kasztanowce, dęby, klony, graby i wiązy. Wśród drzew iglastych najwięcej było świerków. Liście poznanych drzew narysowali i opisali w zeszytach.

Jaką książkę powinni uczniowie wziąć na wycieczkę?

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Atlas drzew i krzewów.

- Zwierzęta leśne.

- Atlas roślin łąkowych.

- Historia parku miejskiego.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 4

Uporządkuj czynności wykonywane podczas wyznaczania kierunku północnego za pomocą kompasu.

1. Poziom 1:Ustaw poziomo kompas z dala od innych magnesów, żelaznych lub stalowych przedmiotów, linii wysokiego napięcia.

2. Poziom 2:Wyznacz pozostałe kierunki.

3. Poziom 3:Odciągnij zacisk blokujący igłę magnetyczną.

4. Poziom 4:Obróć kompas tak, by igła ustawiła się zgodnie z opisem północy na tarczy kompasu.

5. Poziom 5:Odczekaj, aż igła przestanie się poruszać i wskaże północ.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 5

Zaznacz poprawne dokończenie zdania.

Igła magnetyczna kompasu zawsze ustawia się w kierunku

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- południe-zachód.

- południe-wschód.

- północ-południe.

- północ-wschód.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 6

Zaznacz poprawne dokończenie zdania.

W ciągu słonecznego dnia cień drzewa jest najdłuższy

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- tylko, gdy Słońce zachodzi.

- wtedy, kiedy Słońce wschodzi i zachodzi.

- w południe.

- tylko, gdy Słońce wschodzi.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 7

Uzupełnij zdania wyrażeniami z rozwijanej listy.

Chłopiec stoi w słoneczne południe tyłem do Słońca. Jego cień wskazuje    , prawa ręka wskazuje    , a lewa ręka wskazuje    . Za chłopcem jest    .

zachód     północ     południe     wschód

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 8

Zaznacz poprawne dokończenie zdania.

Najdokładniej można wyznaczyć kierunki geograficzne za pomocą

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- położenia mchu na dużym głazie.

- kompasu.

- długości cienia na przykład drzewa.

- kształtu korony samotnie rosnącego drzewa.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 9

Uczniowie mieli narysować w zeszycie szkolne boisko w skali 1:1000. Wskaż poprawnie zapisaną skalę mianowaną, którą uczniowie dołączyli do planu boiska.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 1 cm - 10 m

- 1 cm - 1 m

- 1 cm - 100 m

- 1 cm - 1000 m

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 10

Oznacz kolejnymi cyframi skale od największej do najmniejszej.

1:20000

1:10000

1:10

1:100

3.     2.     4.     1.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 11

Na podstawie ilustracji oceń, które zdania są prawdziwe.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Punkt X i Y leżą na tej samej wysokości.

- Punkt Z leży na wysokości 250 m n.p.m.

- Poziomice narysowano na mapie co 100 m.

- Stok stromy zaznaczono linią czerwoną.

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 12

Na mapie w skali 1:100 000 odległość między dwoma miastami wynosi 5 cm. Jaka jest rzeczywista odległość między tymi miejscowościami? Zaznacz poprawną odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 1 km

- 50 km

- 500 km

- 5 km

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 13

Pokój Bartka ma wymiary 400 cm długości i 240 cm szerokości. W jakiej największej skali Bartek może narysować plan pokoju na kartce o wymiarach 20 cm na 25 cm? Zaznacz poprawną odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- 1:10

- 1:20

- 1:100

- 1:5

Źródło: Brygida Baranowska, licencja: CC BY 3.0.

Ćwiczenie 14

Napisz, o jakiej porze doby można wyznaczyć kierunek północny w terenie za pomocą kompasu lub Gwiazdy Polarnej.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 15

Rozwiąż krzyżówkę.

1.

Pytanie Określa, w jakim stopniu zostały pomniejszone odległości na mapie.Znak 1 z 5

Pytanie Określa, w jakim stopniu zostały pomniejszone odległości na mapie.Znak 2 z 5

Fragment hasła

Pytanie Określa, w jakim stopniu zostały pomniejszone odległości na mapie.Znak 3 z 5

Pytanie Określa, w jakim stopniu zostały pomniejszone odległości na mapie.Znak 4 z 5

Pytanie Określa, w jakim stopniu zostały pomniejszone odległości na mapie.Znak 5 z 5

2.

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 1 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 2 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 3 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 4 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 5 z 9

Fragment hasła

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 6 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 7 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 8 z 9

Pytanie Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.Znak 9 z 9

3.

Pytanie Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.Znak 1 z 6

Pytanie Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.Znak 2 z 6

Pytanie Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.Znak 3 z 6

Fragment hasła

Pytanie Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.Znak 4 z 6

Pytanie Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.Znak 5 z 6

Pytanie Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.Znak 6 z 6

4.

Pytanie Pomniejszony obraz terenu.Znak 1 z 4

Pytanie Pomniejszony obraz terenu.Znak 2 z 4

Pytanie Pomniejszony obraz terenu.Znak 3 z 4

Fragment hasła

Pytanie Pomniejszony obraz terenu.Znak 4 z 4

5.

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 1 z 7

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 2 z 7

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 3 z 7

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 4 z 7

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 5 z 7

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 6 z 7

Pytanie Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.Znak 7 z 7

Fragment hasła

6.

Pytanie Przyciąga metalowe przedmioty.Znak 1 z 6

Pytanie Przyciąga metalowe przedmioty.Znak 2 z 6

Pytanie Przyciąga metalowe przedmioty.Znak 3 z 6

Pytanie Przyciąga metalowe przedmioty.Znak 4 z 6

Pytanie Przyciąga metalowe przedmioty.Znak 5 z 6

Pytanie Przyciąga metalowe przedmioty.Znak 6 z 6

Fragment hasła

1. 1.  Określa, w jakim stopniu zostały pomniejszone odległości na mapie.

2. 2.  Linia łącząca na mapie punkty leżące na tej samej wysokości.

3. 3.  Przyrząd zawierający igłę magnetyczną, który służący do wyznaczania kierunku północnego.

4. 4.  Pomniejszony obraz terenu.

5. 5.  Zawiera m.in. objaśnienia znaków kartograficznych i skalę mapy.

6. 6.  Przyciąga metalowe przedmioty.

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 16

Źródło: tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Uzupełnij luki w tekście.

Wejście do parku od ulicy Parkowej jest w części    .

Staw jest na     od placu zabaw.

Plac zabaw jest na     od pagórka.

Pagórek jest w     części parku.

zachodniej     wschód     północnej     południe     wschód     północ     południowej     wschodniej     zachód     zachód     północ     południe

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 17

Źródło: tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Uzupełnij luki w tekście.

Przystanek autobusowy jest położony w pobliżu    . Jeśli odległość z przystanku autobusowego do leśniczówki na planie wynosi 8 cm, to turysta ma do pokonania     m. Leśniczówka jest położona w lesie    .

lasu     150     mieszanym     100     50     leśniczówki     liściastym     400     wody

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 18

Napisz, co zaproponujesz osobie zwiedzającej miasto – mapę okolicy w skali 1 : 100 000 czy plan miasta w skali 1 : 10 000. Uzasadnij odpowiedź.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 19

Uczniowie mierzyli wysokość pagórka znajdującego się w pobliżu szkoły. Według pomiaru Michała wysokość pagórka wynosi 3 m, według pomiaru Asi 3,5 m.

Dlaczego uczniowie otrzymali różne wyniki? Jaką wysokość pagórka zmierzyli uczniowie, względną czy bezwzględną? Uzasadnij odpowiedź.

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.