Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja TED

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia rzeźbę. To leżąca na prawym policzku, dużej wielkości głowa mężczyzny z pustymi oczodołami. Na nosie, pod nosem znajdują się paski z materiału.

Poezja nowoczesna dziś. Co nam zostało z dwudziestolecia międzywojennego? Dialog z tradycją

Rzeźba Eros Bendato Igora Mitoraja w Krakowie na Rynku Głównym

Źródło: Nunovilas, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

W poezji nowoczesnej istotne są samoświadomość i autorefleksja poetów. Funkcja poetów w społeczeństwie i w kulturze im samym nie wydaje się już tak oczywista, jak kiedyś, dlatego starają się oni uzasadnić ją przed sobą i czytelnikami. Wyrazem tego są liczne programy poetyckie, deklaracje, manifesty, a nawet programowy brak programów (jak u skamandrytów). Równocześnie nowoczesne dzieła poetyckie stają się przedmiotem licznych interpretacji i komentarzy. Niejednoznaczność wynika z odejścia nowoczesnych poetów od klasycznych, tradycyjnych zasad i rygorów w poezji. Najczęściej nie są to wiersze równe, rytmiczne, rymowane, lecz pełne zawiłości, nieregularnych wersów, niedopowiedzeń czy gier słownych.

Napięcie między tekstem literackim a wypowiedziami interpretacyjnymi czy krytycznymi stawało się w XX w. coraz wyraźniejsze. Wiersze zaczęły prowokać do refleksji zarówno zwykłych czytelników, jak i badaczy literatury oraz samych poetów. Czytelnicy poszukują dziś w poezji odzwierciedlenia własnych problemów, czasami identyfikują się z postawami i poglądami autorów, innym zaś razem podejmują z nimi polemikę. Poeci prowadzą ze sobą dialogi literackie, filozoficzne, światopoglądowe. Ich poetycka konwersacja toczy się w przestrzeni geograficznej – jako konsekwencja przekładów z jednego języka na inny, oraz czasowej – gdy kolejne pokolenia objaśniają dorobek twórców sobie współczesnych i wcześniejszych. Zarówno w pierwszych dziesięcioleciach XX w., jak i wiek później poeta i czytelnik prowadzą żywy dialog.

Twoje cele

- Omówisz najważniejsze tezy Wykładów poetów o poezji Adama Zagajewskiego.

- Opiszesz cechy poetyki twórców dwudziestolecia międzywojennego.

- Scharakteryzujesz postaci z wiersza Ewy Lipskiej Moi tłumacze.

Przeczytaj

Adam Zagajewski to twórca, który praktykuje głównie poezję. Co ważne, jest również wnikliwym obserwatorem i czytelnikiem dzieł innych rzemieślników pióra, dzięki czemu dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat poetów i poezji. Poeta rozmawia z filozofem to zbiór takich refleksji.

Adam Zagajewski

Wykłady poetów o poezji

Poeci na ogół nie umieją wygłaszać wykładów. Wiersze dyktuje im natchnienie, ale niestety muzy wykładów nie ma; przecież nie jest nią ukryta pod maską Talia i nie Melpomena, specjalistka od tragedii, nie surowa Urania, zaprzyjaźniona z Jarosławem Iwaszkiewiczem, nie zamyślona Polihymnia, nie Klio nawet, nie inne muzy – i na pewno nie Mnemosyne, która opiekuje się całą tą niesforną dziewiątką dziewic. Może dlatego właśnie wykłady – i eseje – poetów rozpadają się najczęściej na małe fragmenty, jak źle roztarta masa tortowa – tak jakby od czasu do czasu muza jednak podszeptywała jakiś pomysł, jakieś rozwiązanie, ale zawsze za mało na to, żeby uformować wypowiedź w koherentną, przekonującą całość. Także i dlatego, że ktoś, kto pisze wiersze, w wykładzie będzie się starał powiedzieć jak najmniej – to lęk chciwca, który może się obawiać, że obdarzając słuchaczy wykładu udanym sformułowaniem, odbiera je czytelnikom własnych wierszy... Tak może powstaje szczególna teologia negatywna poetyckich wykładów – wszystko dla poezji, niewiele dla wykładu! Wykłady o poezji wygłaszane przez poetów są na ogół rozproszone – w listach, dziennikach, esejach, komentarzach, recenzjach, przygodnych uwagach, wywiadach. I to rozproszenie nie bierze się wcale z przyczyn czysto zewnętrznych, z braku okazji – czy ambicji – do ogłoszenia spójnej doktryny, z powodów związanych z praktyką wydawniczą czy może z braku czasu. Nie, urywkowość tych uwag i spostrzeżeń ma, jak mi się wydaje, głębszy charakter. Poeci są praktykami, nie teoretykami; zazdroszczą może uczonym ich syntetycznych umiejętności (czy naprawdę?), sami ich jednak nie posiadają – w rozproszeniu dostrzegają wskutek tego nawet pewną zaletę. Uważają, że rozproszenie pozwala na partyzancki niejako dostęp do prawdy; zakładają, iż uniwersyteccy filozofowie postępują jak regularne wojska, idące zwartą kolumną, potężne, lecz mało elastyczne w sposobach działania, poeci zaś, gdy przyjdzie im wypowiadać się w sposób refleksyjny, przypominają raczej oddział partyzantów przerzucający się z jednej doliny w drugą, rozwiązujący się na zimę i zawiązujący od nowa wiosną, gdy śpiewają ptaki. Wojna partyzancka ma tu nawet przewagę nad regularną: przeciwnik jest bowiem bardzo groźny, mamy do czynienia z zagadką poezji. A z historii wojen wiadomo, iż system partyzancki jest skuteczny właśnie wtedy, gdy ma się przeciwko sobie górującego nad nami adwersarza. Być może wiąże się to z pewną generalną cechą poezji: poeci, w odróżnieniu od filozofów, nie dążą do ustanowienia jednej centralnej metafory, z którą identyfikowałoby się ich wizję, [...], jednego, centralnego obrazu, tylko szukają głębokiej prawdy o świecie, o człowieku, w inny sposób, w strumieniu zmiennych metafor, w strumieniu wierszy, w rzece obrazów – przy czym jednym z motorów tego jest silne poczucie, że obrazy i metafory, choćby najbardziej udane, są zawsze niewystarczające, że koniecznie trzeba iść – czy płynąć – dalej, bo jeszcze się nie znalazło odpowiedzi, a może nawet nie chce się jej zbyt wcześnie znaleźć.

Źródło: Adam Zagajewski, Wykłady poetów o poezji, [w:] Poeta rozmawia z filozofem.

Z rozważań Adama Zagajewskiego tworzonych wyszukanym stylem na pierwszy plan wysuwają się erudycja, trafne spostrzeżenia oraz mnóstwo emocji. Poeta stara się ująć te emocje w pewne ramy, nadać im obiektywność, nie rezygnuje jednak z osobistego podejścia do literatury, która go zachwyca, powoduje zamyślenie i wywołuje twórczą refleksję.

Adam Zagajewski

Wykłady poetów o poezji

Otóż ktoś, kto pisze wiersze, będzie zazwyczaj doskonale umiał usłyszeć i rozpoznać głosy innych poetów, dawnych i nowych, nie będzie jednak nigdy wiedział, czym jest jego własny głos, jako że głos jest dla innych, nie dla nas. Tak samo zresztą dzieje się z naszym fizycznym głosem – zawsze nas on nieprzyjemnie, obco zaskakuje, gdy słyszymy go z taśmy, z płyty, w audycji radiowej. Jak wiadomo, nasz głos fizyczny słyszymy wewnątrz czaszki, zupełnie inaczej niż się on manifestuje dla innych, naszych rozmówców. Wewnątrz naszej czaszki głos jest stłumiony – nie słyszymy różnych jego składników. Tak rozmawiamy z sobą, gorszym głosem. [...] Głos poetycki poeta słyszy też jakby wewnątrz czaszki, też trochę stłumiony, niewyraźny, pozbawiony istotnych modulacji. Poeta ogląda się w wielu zwierciadłach, w lustrze krytyki, w krzywych niekiedy powierzchniach recenzji, i nigdy nie będzie naprawdę wiedział, jaka jest twarz jego poezji. I to właśnie ten nieco ułomny poeta – ułomny, bo nieznający siebie, niepoinformowany o tym, co w nim najważniejsze – próbuje interpretować cudze wiersze. Będzie więc porównywał, to co zna, co poznać może – cudze głosy poetyckie – z głosem własnym, o którym wie tak mało, prawie nic... Zakładam bowiem, że w akcie interpretacji, dokonanym przez poetę, dochodzi do pewnego zestawienia, porównania dwu głosów, jednego danego nam na kartach książki czy podczas wieczoru autorskiego, cudzego więc, z głosem własnym, nieznanym.

Źródło: Adam Zagajewski, Wykłady poetów o poezji, [w:] Poeta rozmawia z filozofem.

Adam Zagajewski

Źródło: Udoweier, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

Wykład Zagajewskiego porusza wątek nie samej poezji nowoczesnej, ale jej związków z życiem społecznym, polityką oraz zaangażowaniem w sferze publicznej.

Słownik

esej

(fr. essai – doświadczenie, próba) – gatunek paraliteracki, łączący formy narracyjne, liryczne, z retorycznymi i naukowymi, a także z refleksją i rozważaniem problemów

koherencja

(łac. cohaereo – łączyć się, przylgnąć) – spójność na poziomie sensu, czyli to, czy wypowiedź skupia się wokół jednego tematu

Prezentacja TED

Polecenie 1

Wyjaśnij, w jakim celu współcześni twórcy sięgają do dzieł poetów i poetek dawnych epok.

Uzupełnij

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Poezja nowoczesna – co nam zostało z dwudziestolecia międzywojennego.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D11BKGTUtOtwiera się w nowym oknie

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Poezja nowoczesna – co nam zostało z dwudziestolecia międzywojennego.

Polecenie 2

Omów specyfikę tych grup poetyckich, do których nawiązują i powracają współcześni młodzi poeci.

Uzupełnij

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Opisz, jak rozumiesz tezę z początku eseju Adama Zagajewskiego, wedle której poeci nie umieją wygłaszać wykładów?

Uzupełnij

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij metaforę „wojny partyzanckiej” i „regularnej wojny” w odniesieniu do sposobu interpretowania rzeczywistości.

wojna partyzancka

regularna wojna

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj esej i wyjaśnij, dlaczego Zagajewski sądzi, że poetów nie warto pytać o ich własną poezję. Przywołaj z tekstu argumenty autora.

Uzupełnij

Ćwiczenie 4

Omów sposób odczytywania przez poetów wierszy innych twórców. Co różni ich lekturę od twojej?

Uzupełnij

Wiersz do ćwiczeń 5–7

Film nawiązujący do treści materiału z utworem Ewy Lipskiej Moi tłumacze.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D18GCTYp0Otwiera się w nowym oknie

Film nawiązujący do treści materiału z utworem Ewy Lipskiej Moi tłumacze.

Ewa Lipska

Moi tłumacze

Moi tłumacze. Oni. Mój ciąg dalszy.

Moja – Ich

sterta czasu na stole.

Konfitury słowników.

Poranek w cyrylicy

w zamszowej germańskiej mgle.

Romańska antylopa

na skraju mojego wiersza.

Moje – Ich

podróże.

Jeszcze ścieżka à rebours

bez żadnego powodu.

Transplantacja słów

moich chirurgów. Ich.

Nie do przełożenia

na ten krótki poemat.

A ja

kocham się w tylu językach naraz.

Literka za literką wchłaniam wilgoć w Nässjö

spotykając w lesie moje nieślubne wiersze.

Moje – Ich

głosy. Wahania zza książek.

Przepowiednie z przepaści stron.

Startujące sylaby z Heathrow.

Coś po mnie odziedziczą?

Mój lęk? Mój apetyt

na wszystko co przemija?

Na dekolt łąki? Fioletowe pola ametystów?

Kiedy wokół

moja – Ich

nieszczelna rzeczywistość. Raj dla hakerów

plotkarzy i polityków.

Źródło: Ewa Lipska, Moi tłumacze, [w:] Gdzie Indziej, 2005.

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij, kim są tytułowi „tłumacze”. Podaj kilka propozycji interpretacyjnych i je uzasadnij. Posłuż się cytatami z wiersza.

Mapa myśli. Lista elementów:

- Nazwa kategorii: tłumacze

Elementy należące do kategorii tłumacze
- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:

- Nazwa kategorii:
Koniec elementów należących do kategorii tłumacze

- tłumacze

Ćwiczenie 6

Wyjaśnij, jaki stosunek poetki do języka można odczytać z wiersza Ewy Lipskiej.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

Sformułuj główną ideę dostrzeżoną przez ciebie w utworze Moi tłumacze.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Poezja nowoczesna dziś. Co nam zostało z dwudziestolecia międzywojennego? Sformułuj wypowiedź argumentacyjną. W pracy odwołaj się do tekstu Adama Zagajewskiego, sensu wiersza Moi tłumacze oraz prezentacji Jakuba Skurtysa. Praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Anna Grabarczyk

Przedmiot: Język polski

Temat: Poezja nowoczesna dziś. Co nam zostało z dwudziestolecia międzywojennego? Dialog z tradycją

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Cele kształcenia – wymagania ogólne

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Kształtowanie dojrzałości intelektualnej, emocjonalnej i moralnej uczniów.

2. Rozumienie historii literatury i dziejów kultury jako procesu, a także dostrzeganie roli czynników wewnętrznych i zewnętrznych wpływających na ten proces.

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

1) rozumie podstawy periodyzacji literatury, sytuuje utwory literackie w poszczególnych okresach: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.;

15) wykorzystuje w interpretacji utworów literackich potrzebne konteksty, szczególnie kontekst historycznoliteracki, historyczny, polityczny, kulturowy, filozoficzny, biograficzny, mitologiczny, biblijny, egzystencjalny;

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

1) przetwarza i hierarchizuje informacje z tekstów, np. publicystycznych, popularnonaukowych, naukowych;

3) rozpoznaje specyfikę tekstów publicystycznych (artykuł, felieton, reportaż), retorycznych (przemówienie, laudacja, homilia), popularnonaukowych i naukowych (rozprawa); wśród tekstów prasowych rozróżnia wiadomość i komentarz; rozpoznaje środki językowe i ich funkcje zastosowane w tekstach; odczytuje informacje i przekazy jawne i ukryte; rozróżnia odpowiedzi właściwe i unikowe;

III. Tworzenie wypowiedzi.

1. Elementy retoryki. Uczeń:

1) formułuje tezy i argumenty w wypowiedzi ustnej i pisemnej przy użyciu odpowiednich konstrukcji składniowych;

3) rozumie i stosuje w tekstach retorycznych zasadę kompozycyjną (np. teza, argumenty, apel, pointa);

6) rozumie, na czym polega logika i konsekwencja toku rozumowania w wypowiedziach argumentacyjnych i stosuje je we własnych tekstach;

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

2) buduje wypowiedź w sposób świadomy, ze znajomością jej funkcji językowej, z uwzględnieniem celu i adresata, z zachowaniem zasad retoryki;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

6) tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach gatunkowych: wypowiedź o charakterze argumentacyjnym, referat, szkic interpretacyjny, szkic krytyczny, definicja, hasło encyklopedyczne, notatka syntetyzująca;

IV. Samokształcenie.

6. wybiera z tekstu odpowiednie cytaty i stosuje je w wypowiedzi;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej;

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji.

Cele operacyjne. Uczeń:

- redaguje notatkę syntetyzującą na temat życia i twórczości Adama Zagajewskiego;

- wyjaśnia, w jakim celu współcześni twórcy sięgają do dzieł poetów i poetek dawnych epok;

- omawia specyfikę grup poetyckich, do których nawiązują i powracają współcześni młodzi poeci;

- interpretuje wiersz Ewy Lipskiej Moi tłumacze;

- formułuje wypowiedź argumentacyjną na temat: Poezja nowoczesna dziś. Co nam zostało z dwudziestolecia miedzywojennego?

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Nauczyciel prosi uczniow o zapoznanie się z tekstem o Adamie Zagajewskim https://culture.pl/pl/tworca/adam-zagajewski

Istotne jest, aby uczniowie znali kontekst - dlaczego Adam Zagajewski, choć sam jest poetą, wypowiada się o poezji innych twórców i w jaki sposób to czyni. Na tej podstawie przygotowują notatkę syntetyzującą wiedzę.

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel wyświetla temat lekcji i udostępnia uczniom e-materiał. Uczniowie zapoznają się z „Wprowadzeniem” i sekcją „Przeczytaj”.

2. Chętny uczeń odczytuje swoją notatkę na temat Adama Zagajewskiego. Wyjaśnia tym samym powiązanie twórcy z tematem zajęć.

3. Nauczyciel omawia cele lekcji i ustala z uczniami kryteria sukcesu.

Faza realizacyjna:

1. Uczniowie zapoznają się z prezentacją multimedialną i wykonują polecenie 1: Wyjaśnij, w jakim celu współcześni twórcy sięgają do dzieł poetów i poetek dawnych epok. Nauczyciel prosi jednego z uczniów o odczytanie odpowiedzi i zachęca innych do jej skomentowania.

2. Uczniowie dobierają się w pary i wykonują polecenie 2: Omów specyfikę tych grup poetyckich, do których nawiązują i powracają współcześni młodzi poeci. Chętna osoba z dwójki przedstawia odpowiedź.

3. Nauczyciel prosi uczniów o samodzielne (ciche) odczytanie wiersza Ewy Lipskiej Moi tłumacze. Uzniowie po odczytaniu przystępują do wykonywania ćwiczeń 5-7.

Faza podsumowująca:

1. Uczniowie, w ramach podsumowania, wykonują indywidualnie ćwiczenia 1-4 z sekcji „Sprawdź się”. Wybrana przez nauczyciela osoba przedstawia odpowiedzi.

2. Nauczyciel prosi chętnych uczniów o przedstawienie argumentów w dyskusji na temat tego, co nam zostało z dwudziestolecia miedzywojennego w poezji współczesnej. Uczniowie wymieniają się argumentami. Skorzystają z nich podczas redagowania w domu wypracowania.

Praca domowa:

1. Poezja nowoczesna dziś. Co nam zostało z dwudziestolecia międzywojennego? Sformułuj wypowiedź argumentacyjną. W pracy odwołaj się do tekstu Adama Zagajewskiego, sensu wiersza Moi tłumacze oraz prezentacji Jakuba Skurtysa. Praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.

Ćwiczenie 8 z sekcji „Sprawdź się”.

Materiały pomocnicze:

- Tadeusz Nyczek, „Po co jest sztuka? Część 1. Rozmowy z pisarzami”, wydawnictwo MOCAK Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie, Kraków 2012.

- https://culture.pl/pl/tworca/adam-zagajewski

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą wykorzystać multimedium „Prezentacja TED” do przygotowania się do lekcji powtórkowej.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja TED

Sprawdź się

Dla nauczyciela