Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Film edukacyjny

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Ilustracja przedstawia dwa czarno-białe obrazki. Po lewej stronie widoczne popiersie nagiej kobiety o długich, kręconych włosach z opaską na głowie, która nadyma policzki i dmucha w trzymaną w prawej dłoni lampę, przypominającą lampę Aladyna. U góry napis Chimera. Po prawej stronie głowa starszego mężczyzny, który ma długie włosy, wąsy i brodę. Na głowie ma opaskę, od której rozchodzą się świetliste promienie. Powyżej liczne gwiazdy i napis Moja pieśń wieczorna.

Kultura Młodej Polski. Nurty w sztuce przełomu wieków

Reprodukcja strony 17 z pierwszego numeru „Chimery”, jednego z głównych czasopism wydawanych w okresie Młodej Polski.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

“Na początku była chuć” – tym zdaniem rozpoczyna się jeden z najważniejszych i najbardziej kontrowersyjnych utworów przełomu wieków. Chuć była początkiem wszystkiego, to z niej ukształtował się mózg, a później dusza – dowodził autor, Stanisław Przybyszewski, przeciwstawiając się w ten sposób pozytywistycznym ideałom. Twórca ten wywarł ogromny wpływ na rozwój nowatorskich trendów w kulturze polskiej i stał się prekursorem nowej epoki – Młodej Polski. W swojej ojczyźnie nie był jednak tak popularny jak za granicą, gdzie okrzyknięto go „genialnym Polakiem”. Przybyszewski od początku szokował – swoją sztuką, twórczością literacką, niekonwencjonalnym trybem życia, licznymi romansami, nadużywaniem alkoholu. Zyskał miano skandalisty. Będąc mężem norweskiej pisarki i pianistki Dagny Juel, jednocześnie pozostawał w związku ze swoją wieloletnią partnerką Martą Foerder, a gdy ta pierwsza została zamordowana przez swojego kochanka, a druga popełniła samobójstwo, związał się z żoną przyjaciela, Jana Kasprowicza.

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

- Nauczysz się rozróżniać dzieła sztuki przełomu wieków.

- Wskażesz przykłady dzieł sztuki i literatury okresu Młodej Polski, które wykazywały wpływ idei narodowych.

- Wdasz się w dyskusję między zwolennikami i przeciwnikami Młodej Polski.

- Będziesz się uczyć tworzyć i wyszukiwać różnego rodzaju informacje dotyczące życia i twórczości osób zasłużonych w przeszłości.

Przeczytaj

Wiara kontra rozum

Na przełomie wieków całą Europę ogarnął kryzys pozytywistycznej wiary w potęgę rozumu i wiedzy. Towarzyszyło temu poczucie zagubienia i często bezradności w obliczu szybko zachodzących zmian cywilizacyjnych oraz lęk przed tym, jak będzie wyglądał świat po wkroczeniu w nowe stulecie. Zmiany te nie ominęły także ziem polskich. W latach 90. XIX w. do głosu doszło pokolenie ludzi młodych, którzy poszukiwali nowych inspiracji. Pozytywizm kojarzył im się z mieszczańską obyczajowością i prymatem materializmu. Idee głoszone przez pozytywistów, w tym głównie idea pracy organicznej, okazały się nieskuteczne w warunkach niewoli narodu polskiego i nie przyniosły żadnej zmiany na lepsze. Nadszedł zatem czas na szukanie nowych dróg w sferze ideowej.

Polski modernizm w wielu wątkach nawiązywał do nurtów, które pojawiały się w innych krajach europejskich. Przejawiało się to m.in. w powrocie do ducha romantyzmu: uznaniu wyższości uczuć i emocji nad rozumem, fascynacji tematyką metafizyczną i duchową oraz ogólnym pesymistycznym światopoglądem. Pozytywistyczna koncepcja sztuki utylitarnej (tj. mającej czemuś służyć, np. pokrzepieniu serc) została zastąpiona ideą sztuki dla sztuki, czyli sztuki jako wartości samej w sobie, uwolnionej od zakorzenienia w codzienności.

[…] artysta nie jest sługą, ani niewolnikiem – pisał prekursor Młodej Polski, Stanisław Przybyszewski – nie należy ani do narodu, ani do świata, nie służy żadnej idei ani żadnemu społeczeństwu, a sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, bo jest odbiciem absolutu, duszy.

Cytat za: wolnelektury.pl, str 2.

Mimo deklaracji kultura polska okresu Młodej Polski znajdowała się pod silnymi wpływami wątków narodowych, w tym powracającej po kilku latach niebytu idei niepodległości. Młoda Polska była ostatnim akordem kultury epoki zaborów. Odzyskanie przez Polskę niepodległości po zakończeniu I wojny światowej postawiło kulturę polską przed nowymi problemami, a te, które wydawały się ważne dwie dekady wcześniej, uległy w większości dezaktualizacji.

Slajd 1 z 2

Kraków w 1912 r. na jednej z pierwszych barwnych fotografii. Stolicą pozytywistów była Warszawa, Kraków stał się głównym ośrodkiem twórców i artystów okresu Młodej Polski. Na zdjęciu przedstawiona scena z okolic Sukiennic.

Wskaż dwa elementy na zdjęciu, które świadczą o tym, że nie zostało ono wykonane współcześnie.

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Artur Górski

Młoda Polska

– Jak to? Tyle słów i dotąd żadnego programu?

– Pytanie, które charakteryzuje obie strony: tych, co pytają, i nas, którzy mamy odpowiadać. W umysłowym życiu naszego społeczeństwa decyduje bowiem dziś głównie program. Nawet w literaturze nie inaczej. […] Krytycy literaccy są tu zarazem menerami partyj politycznych i ich agitatorami – a jaki sąd, takie jego wyroki. Ta to zajadłość partyjna doprowadza w końcu do tego, że wszelki talent, choćby rzetelny i szczery, jeśli powstał poza kołem pewnej partii politycznej, traktowany jest jako minus. „Bo jeśli nie idzie z nami, to tym gorzej dla nas, że ma talent. Biada mu!”. Do swobodnego rozwoju warunki korzystne nadzwyczajnie. Raz temu należy położyć koniec! W naszych oczach talent to rzecz godna szacunku sama w sobie. To atut w naszym ręku w grze o byt, to nasza główna racja istnienia. […] Szczerości, szczerości, odwagi we własną duszę, we własne natchnienia, oto czego nam trzeba przede wszystkim we współczesnej polskiej literaturze! Jedyny to sekret na młodość i męskość talentów. Bo nie jest ten młodym, kto ma lat dwadzieścia czy trzydzieści. Znamy my takich, co już w najmłodszych latach byli bardzo stateczni i rozsądni. „Nie mieszali się do niczego”, byli zawsze „dobrze widziani” – i dzisiaj z ich talentów pozostały strzępy! Mieli środki, protekcje, sympatie – jednej tylko rzeczy im zabrakło: treści do dalszego rozwoju. Oni rośli w mir, znaczenie, ale ich dusza malała. A malała dlatego, że tej duszy brakło szczerości, a dusza bez szczerości wewnętrznej marnieje i traci siłę jak ryba z wody wyjęta – niedługo, a cuchnąć pocznie. […] I cóż im teraz pomoże, tym młodym starcom, ich cała arcylojalność? Choćby mieli za sobą wszystkie dzienniki, tygodniki, roczniki i kalendarze, choćby w kronice brukowej okadzano ich nazwiska, a wszystkie salony stały dla nich na oścież otworem – niczym nie są!

Źródło: Artur Górski, Młoda Polska, [w:] Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski, oprac. M. Podraza-Kwiatkowska, Wrocław 2000, s. 110–113.

Indeks dolny Kogo poddaje krytyce w powyższym fragmencie Górski? Wymień zarzuty, które wobec tej grupy wysuwa autor. Indeks dolny koniecKogo poddaje krytyce w powyższym fragmencie Górski? Wymień zarzuty, które wobec tej grupy wysuwa autor.

Tablica na nagrobku Stanisława Przybyszewskiego na cmentarzu w Górze. Pisarz Stanisław Przybyszewski jest uznawany za jednego z głównych przedstawicieli Młodej Polski, stał się wręcz symbolem tej epoki. Wiele lat spędził za granicą, dlatego tam był bardziej znany. Odegrał ważną rolę w kręgach bohemy krakowskiej przełomu XIX i XX w. Uchodził za skandalistę, a jego życie prywatne wywoływało duże kontrowersje.

Sprawdź, co oznacza „meteor”, i określ, w jaki sposób odnosi się do Przybyszewskiego.

Źródło: Cetusek, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Nie wierzę w nic…

Nie wierzę w nic, nie pragnę niczego na świecie,

wstręt mam do wszystkich czynów, drwię z wszelkich zapałów:

posągi moich marzeń strącam z piedestałów

i zdruzgotane rzucam w niepamięci śmiecie…

Źródło: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Nie wierzę w nic…, tekst dostępny online: poezja.org.

Tak brzmi pierwsza strofa jednego z wierszy z pierwszego tomiku poezji wydanego w 1891 r. przez początkującego wówczas twórcę Kazimierza Przerwę-Tetmajera. Poeta zawarł w nim swoją deklarację światopoglądową i dał wyraz swojemu pesymistycznemu nastawieniu do życia. Idee małopolskie znalazły żywy oddźwięk w literaturze. Powstające w tym czasie dzieła były bardzo różne w swoim wyrazie. Nie brakowało wśród nich utworów o tematyce metafizycznej, ale były też takie, które podejmowały kwestie społeczne i narodowe. Ogromną różnorodnością charakteryzowała się poezja, reprezentowana m.in. przez Leopolda Staffa czy Jana Kasprowicza. W prozie wielu autorów nadal powracało do problematyki zmagań z zaborcą, a w swojej twórczości często nawiązywali oni do sytuacji politycznej i społecznej, w jakiej znajdował się naród polski w okresie niewoli. Przykładem są dzieła Stefana Żeromskiego (Ludzie bezdomni, Popioły) czy Władysława Reymonta (Chłopi, Ziemia obiecana). Wszystkie te utwory poruszają aktualne tematy i są mocno osadzone w ówczesnej rzeczywistości wiejskiej i miejskiej. Do najwszechstronniejszych artystów okresu Młodej Polski należał Stanisław Wyspiański. Nie tylko był uznanym malarzem, ale też pisał dramaty. Opublikowanie Wesela w 1901 r. stało się wielkim wydarzeniem politycznym i kulturowym.

Slajd 1 z 4

Kazimierz Przerwa-Tetmajer; pocztówka wydana w 1933 r. Przerwa-Tetmajer był poetą, przedstawicielem Młodej Polski. Wiele jego utworów stanowiło manifest kulturowy. Jego nastrojowa i pełna wątków dekadenckich poezja współgrała z atmosferą bohemy krakowskiej.

O czym świadczy fakt, że wydawano pocztówki z podobizną poety?

Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Falista linia i styl narodowy

Pod silnym wpływem nowych prądów znalazła się sztuka. Jednym z nurtów, który pojawił się w okresie Młodej Polski, była secesja. Jej twórcy zerwali ze stylami historycznymi, a w swoich dziełach nawiązywali często do przyrody, wprowadzając w kompozycje asymetryczne ujęcia, faliste linie, ozdobne ornamenty. Istotą secesji było łączenie różnych dziedzin sztuki. W związku z tym wielu wybitnych artystów malowało, projektowało domy i ich wnętrza oraz zajmowało się twórczością literacką. Razem z secesją współistniały inne kierunki w sztuce: impresjonizm, symbolizm, realizm. Na przełomie XIX i XX w. rozpoczęły się też poszukiwania stylu narodowego. Doszukał się go na Podhalu i w okolicach Zakopanego Stanisław Witkiewicz. To dzięki artyście upowszechnił się tzw. styl zakopiański.

Slajd 1 z 3

Hamlet, obraz Jacka Malczewskiego z 1903. Malczewski był jednym najważniejszych malarzy przełomu XIX i XX w., tworzącym w nurcie symbolizmu. Przedstawiony obraz odwołuje się do postaci Aleksandra Wielopolskiego, wnuka polskiego polityka w czasów powstania styczniowego. Został on ukazany pod postacią młodego mężczyzny, po którego prawej stronie znajduje się siwa kobieta uosabiająca Polskę zniewoloną, a po lewej młoda dziewczyna w chwili zerwania okowów. Obraz można interpretować jako wahania głównego bohatera, którą z dróg wybrać.

Przyjrzyj się postaciom na obrazie i odpowiedz, po czyjej stronie twoim zdaniem opowiada się artysta. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do elementów graficznych. Zwróć uwagę, w jaki sposób zostały przedstawione kobiety po obu stronach mężczyzny.

Źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Śmierć o tęczowych skrzydłach

Im dłużej się ogląda jedną śmierć lub drugą – pisali krytycy o malarstwie Jacka Malczewskiego w 1899 r. – tym trudniej zrozumieć można myśl artysty. […] Trudno np. zrozumieć, dlaczego Malczewski przypiął śmierci skrzydła o tęczowych barwach… lub też dlaczego dał jej na głowę stroik, przypominający podobne stroiki z czasów Henryka III?

Źródło: A. Chwalba, Historia Polski 1795-1918, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 144.

Twórczość artystów młodopolskich nie zawsze i nie wszędzie przyjmowana była z uznaniem (tyczy się to zarówno literatury, jak i sztuki). Spotykała się ona z krytyczną oceną głównie środowisk konserwatywnych i związanych z Kościołem katolickim. Postać artysty wiodącego życie na przekór powszechnie obowiązującym zasadom gorszyła. W ten sposób rodził się konflikt między artystą a mieszczaninem, zwanym pogardliwie filistrem. Naturalnym środowiskiem dla artysty stała się bohema. Kultura okresu młodopolskiego rzuciła również wyzwanie wartościom i ideałom, w które wierzono i którym hołdowano od stuleci, w tym kryteriom piękna. Wielu artystów, nie wyłączając samego Stanisława Wyspiańskiego, oskarżano o to, że zdetronizowali piękno, podnosząc na wyżyny brzydotę.

Słownik

bohema

(z franc. bohème od łac. bohemus – mieszkaniec Czech, później: Cygan) środowisko artystyczne, w którym członkowie spędzają czas na wspólnych dyskusjach i biesiadach

filister

pogardliwa nazwa mieszczanina, człowiek bez wyższych aspiracji

Młoda Polska

okres w dziejach kultury polskiej przypadający na lata 1890–1918, charakteryzujący się odrzuceniem ideałów pozytywistycznych na rzecz uznania wartości wiary i intuicji

modernizm

(z franc. modernisme od łac. modernus – nowy) okres w dziejach kultury datujący się na ostatnie dekady XIX w., odmianą modernizmu jest Młoda Polska

metafizyka

(z gr. τtauαalfa μmuεepsilonτtauαalfa τtauαalfa φphiυupsilonσsigmaιiotaκkappaά ta meta ta physika – to, co po przyrodzie / ponad przyrodą) kierunek w filozofii rozważający podstawowe kwestie związane z istotą bytu

pozytywizm

(z franc. positivisme od łac. positivus – uzasadniony, oparty) kierunek występujący w literaturze i filozofii w drugiej połowie XIX w., głoszący wiarę w potęgę i możliwości poznawcze rozumu ludzkiego

romantyzm

(z franc. romantisme od roman – powieść, opowieść) nurt w kulturze europejskiej, którego początki datują się na na lata 60. XVIII w., a koniec na lata 40. XIX w., charakteryzujący się uznaniem prymatu poznania duchowego, powstał jako reakcja na rewolucję przemysłową, stanowił formę buntu przeciwko ustalonym regułom życia społecznego

secesja

(z franc. sécession od łac. secessio – odejście) kierunek w sztuce europejskiej końca XIX i początku XX w., cechujący się dużą ozdobnością, falistymi liniami i abstrakcyjną kompozycją, powstał w ramach modernizmu

impresjonizm

(z franc. impressionisme od łac. impressio – odbicie, wrażenie) kierunek w kulturze europejskiej i amerykańskiej przełomu XIX i XX w., cechujący się skupieniem na próbach utrwalenia ulotnych chwil

symbolizm

(z franc. symbolisme od gr. symbolon – znak umowny) kierunek w literaturze i sztuce przełomu XIX i XX w., którego twórcy wychodzili z założenia, że świat realny jest tylko ułudą, w związku z czym można go poznać wyłącznie za pośrednictwem specjalnych symboli

realizm

(z franc. réalisme od łac. realis – rzeczywisty) kierunek w literaturze i sztuce polegający na wiernym odzwierciedleniu rzeczywistości

sztuka utylitarna

(z łac. utilitas – użyteczność) kierunek w sztuce zwracający uwagę na jej użyteczność

styl zakopiański

styl architektoniczny zapoczątkowany przez Stanisława Witkiewicza pod koniec XIX w., nawiązujący do tradycyjnego budownictwa górali podhalańskich i wzbogacony o elementy secesyjne

witraż

(z franc. vitrage od łac. vitrum – szkło) ozdobne wypełnienie okna wykonane ze szkła, często kolorowego

Słowa kluczowe

Młoda Polska, modernizm, literatura, sztuka, kultura polska w drugiej połowie XIX w., nauka polska w drugiej połowie XIX w.

Bibliografia

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski, oprac. M. Podraza-Kwiatkowska, Wrocław 2000.

A. Hutnikiewicz, Młoda Polska, Warszawa 2007.

R.J. Kluszczyński, Sztuka Młodej Polski, Kraków 2020.

Film edukacyjny

Polecenie 1

Zapoznaj się z wykładem prof. Andrzeja Chwalby, a następnie wykonaj kolejne polecenia.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kultura Młodej Polski. Nurty w sztuce przełomu wieków, część pierwsza.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DsxcNWOt9Otwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kultura Młodej Polski. Nurty w sztuce przełomu wieków, część pierwsza.

Polecenie 2

Jaki nurt sztuki młodopolskiej rozwinął się w Zakopanem? Podaj jego nazwę i go opisz.

Uzupełnij

Polecenie 3

Wybierz jednego z artystów/artystek, który zdobył/- ła sławę za granicą w okresie modernizmu i opisz jej/jego karierę.

Uzupełnij

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kultura Młodej Polski. Nurty w sztuce przełomu wieków, część druga.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DsxcNWOt9Otwiera się w nowym oknie

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kultura Młodej Polski. Nurty w sztuce przełomu wieków, część druga.

Polecenie 4

Wyjaśnij, dlaczego artyści młodopolscy zaczęli tworzyć sztukę użytkową.

Uzupełnij

Polecenie 5

Jesteś kuratorem wystawy, na której będą prezentowane różne dzieła okresu Młodej Polski: fragmenty utworów literackich, rękopisy, dzieła sztuki itd. Stwórz afisz, który zachęciłby do odwiedzenia wystawy przez osoby w twoim wieku. Skup się wyłącznie na przekazie treści pisanej.

Uzupełnij

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy kultury Młodej Polski.

Film dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DsxcNWOt9Otwiera się w nowym oknie

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy kultury Młodej Polski.

Polecenie 6

Wyobraź sobie, że jesteś przedstawicielem środowiska warszawskich pozytywistów. Napisz krótką polemikę z założeniami ideowymi twórców Młodej Polski. Odwołaj się do idei wymienionych przez eksperta.

Uzupełnij

Polecenie 7

Wymień najważniejszych artystów młodopolskich.

Uzupełnij

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Rozstrzygnij, które z poniższych stwierdzeń są prawdziwe, a które fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Nazwy Młoda Polska nie można używać wymiennie z terminem secesja.

Stolicą kultury Młodej Polski był Poznań, ponieważ większość artystów z tego okresu pochodziła z jego okolic.

Kultura Młodej Polski nie była tożsama z tą, która rozwijała się w tym samym okresie w innych krajach europejskich.

Ćwiczenie 2

Spośród niżej zamieszczonych dzieł architektury wybierz te, które reprezentują style odnoszące się do Młodej Polski. Uzasadnij swój wybór.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

Uzasadnienie

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj poniższe malowidła i dopasuj je do wymienionych stylów malarskich.

secesja

impresjonizm

realizm

Ćwiczenie 4

Przeanalizuj poniższy tekst i rozstrzygnij, czy stanowi on manifest pokolenia reprezentującego Młodą Polskę. Uzasadnij odpowiedź.

Pokochać zatem losy ludzkiej myśli […] uznać wszechmoc nauki, uczcić przeszłe, poddać się obecnym i ufać przyszłym jej wzrokiem, z zapałem witać i sławić każdy jej tryumf – wszystko to jest poszanowaniem wiedzy, które podstawą wychowania uczynić byśmy pragnęli. Drugim fundamentem być winna idea poszanowania pracy. Wielkie to pojęcie, które w nowszych czasach coraz głębiej do opinii mas się zapuszcza, jest bezpośrednim wytworem edukacji. Ona jedynie może nas nauczyć wspaniałych tej idei wyrazów, ona tylko może wyrobić w nas przekonanie, że praca jest tytułem godności człowieka na ziemi, że go uszlachetnia, umoralnia, wzbogaca, że jest jego wzniosłym obowiązkiem […].

Cytat za: Grażyna Szelągowska, Historia. Dzieje nowożytne i najnowsze 1870–1939, WSiP, Warszawa 1998, s. 134.

Uzupełnij

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z fragmentem poniższego tekstu, a następnie wykonaj polecenie.

Confiteor (fragment)

Sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem, bo jest odbiciem absolutu – duszy.

A ponieważ jest absolutem, więc nie może być ujętą w żadne karby, nie może być na usługach jakiejśkolwiek idei, jest panią, praźródłem, z którego całe życie się wyłoniło.

Sztuka stoi nad życiem, wnika w istotę wszechrzeczy, czyta zwykłemu człowiekowi ukryte runy, obejmuje wszechrzecz od jednej wieczności do drugiej, nie zna ni granic, ni praw, zna tylko jedną odwieczną ciągłość i potęgę bytu duszy, kojarzy duszę człowieka z duszą wszechnatury, a duszę jednostki uważa za przejaw tamtej.

Sztuka tendencyjna, sztuka pouczająca, sztuka-rozrywka, sztuka-patriotyzm, sztuka mająca jakiś cel moralny lub społeczny przestaje być sztuką, a staje się biblią pauperum dla ludzi, którzy nie umieją myśleć lub są zbyt mało wykształceni, by móc przeczytać odnośne podręczniki – a dla takich ludzi potrzebni są nauczyciele wędrowni, a nie sztuka.

Działać na społeczeństwo pouczająco albo moralnie, rozbudzać w nim patriotyzm lub społeczne instynkta za pomocą sztuki, znaczy poniżać ją, spychać z wyżyn absolutu do nędznej przypadkowości życia, a artysta, który to robi, niegodny jest miana artysty.

Sztuka demokratyczna, sztuka dla ludu, jeszcze niżej stoi. Sztuka dla ludu to wstrętne i płaskie banalizowanie środków, jakimi się artysta posługuje, to plebejuszowskie udostępnienie tego, co z natury rzeczy jest trudno dostępnym.

Dla ludu chleba potrzeba, nie sztuki, a jak będzie miał chleb, to sam sobie drogę znajdzie.

Zwlekać sztukę z jej piedestału, włóczyć ją po wszystkich rynkach i ulicach to rzecz świętokradcza.

Tak pojęta sztuka staje się najwyższą religią, a kapłanem jej jest artysta.

Źródło: Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski, oprac. M. Podraza-Kwiatkowska, Wrocław 2000, s. 220–221.

Wskaż stwierdzenia prawdziwe odnoszące się do cytowanego wyżej tekstu.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Przez pojęcie sztuki autor rozumiał wyłącznie malarstwo.

- Autor stoi na stanowisku, że np. krzesło nigdy nie będzie dziełem sztuki.

- Autor twierdzi, że rolą artysty jest funkcja służebna wobec społeczeństwa.

- Autor uważa, że sztuka powinna być zrozumiała przez każdego bez względu na poziom wykształcenia i pochodzenia.

- W tekście wyrażone jest przekonanie, że sztuka powinna pełnić wyłącznie funkcje estetyczne.

- Autor odmawia niektórym dziełom miana sztuki.

- Tekst zawiera postulaty artystów i twórców okresu drugiej połowy XIX w.

- Autor głosi pochwałę każdego rodzaju sztuki i wiarę w jej moc stwórczą.

- Autor wyraża pogląd, że przyszli twórcy sztuki powinni czerpać z dziedzictwa i wzorować się na sztuce Jana Matejki.

Ćwiczenie 6

Stanisław Przybyszewski jest uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli okresu Młodej Polski. Poniżej znajdziesz kilka pytań dotyczących życia artysty. Odszukaj na nie odpowiedzi w notce zamieszczonej w internetowej encyklopedii Wikipedia. Podkreśl odpowiedni fragment na kolor zielony – jeśli jest to odpowiedź na pytanie 1; na kolor czerwony – odpowiedź na pytanie 2; na kolor niebieski – odpowiedź na pytanie 3; na kolor pomarańczowy – odpowiedź na pytanie 4.

Pytania:

1. Dlaczego Przybyszewskiego nazywano największym skandalistą?

2. Jakie wątki w biografii Przybyszewskiego świadczą o tym, że był przedstawicielem środowiska artystycznego, w którym ludzie spędzają czas na wspólnych rozrywkach i tworzeniu?

3. Dlaczego Przybyszewski jest bardziej znany za granicą niż w Polsce?

4. Czy twórczość artystyczna i literacka była opłacalna?

Pytanie 1

Pytanie 2

Pytanie 3

Pytanie 4

Urodził  się  w  Łojewie  pod  Inowrocławiem  w  rodzinie  wiejskiego  nauczyciela  Józefa  Przybyszewskiego  i  jego  drugiej  żony  Doroty  z  Grąbczewskich.  Mając  13  lat,  rozpoczął  naukę  w  toruńskim  gimnazjum.  Świadectwo  dojrzałości  uzyskał  w  gimnazjum  wągrowieckim  w  1889.  Wyjechał  do  Berlina,  gdzie  w  1889  podjął  studia  architektoniczne,  a  rok  później  medyczne.  Żadnego  z  tych  kierunków  nie  ukończył,  ponieważ  za  kontakty  z  ruchem  robotniczym  został  aresztowany,  a  w  rezultacie  ostatecznie  wydalony  z  uczelni  w  1893.  Poza  tym  „przykładne  życie”  studenta  architektury  czy  medycyny  zupełnie  mu  nie  odpowiadało.  Był  jednym  z  tych,  którzy  kreowali  życie  berlińskiej  bohemy,  otoczony  gronem  artystów  i  literatów,  takich  jak  August  Strindberg,  Ola  Hansson,  Carl  Ludwig  Schleich,  Richard  Dehmel,  Edvard  Munch.  Ten  ostatni  pod  wrażeniem    Mszy  żałobnej  Przybyszewskiego  namalował  obraz    Krzyk  (1903)  i  wręczył  mu  go  w  prezencie.

Pod  wpływem  filozofii  Nietzschego  oraz  zdobytych  wiadomości  z  dziedziny  neurofizjologii  opublikował  w  języku  niemieckim  dwa  krótkie  eseje  pt.    Zur Psychologie des Individuums  (1892).  Szybko  zyskał  akceptację  w  skandynawsko-niemieckim  środowisku  cyganerii  artystycznej.  Przyjaźnił  się  z  Richardem  Dehmlem,  Alfredem  Mombertem,  malarzem  Edwardem  Munchem,  Olem  Hanssonem  oraz  Augustem  Strindbergiem.

W  Berlinie  utrzymywał  się  z  wykonywania  dorywczych  zajęć.  Z  pomocą  przyszedł  mu  Stanisław  Grabski,  załatwiając  Przybyszewskiemu  pracę  w  redakcji  „Gazety  Robotniczej”  –  dziennika  wydawanego  dla  polskiej  emigracji  w  Berlinie.  Był  jednym  z  założycieli  artystyczno-literackiego  czasopisma  „Pan”,  najważniejszego  pisma  modernistycznego  w  Niemczech.  Publikował  także  na  łamach  gazety  „Die  Fackel”  (satyryczna  gazeta  pisarza  i  wydawcy  Karla  Krausa),  a  także  we  „Freie  Bühne”  (gazeta  literacka  wydawnictwa  S.  Fischer).  W  maju  1891  związał  się  z  przyjaciółką  z  Wągrowca  Martą  Foerder.  Miał  z  nią  troje  dzieci:  Bolesława  (ur.  22  lutego  1892),  Mieczysławę  (ur.  14  listopada  1892)  i  Janinę  (ur.  w  lutym  1895),  których  losem  i  wychowaniem  się  nie  interesował.  9  czerwca  1896  Marta  Foerder,  nie  mogąc  liczyć  na  miłość  i  wsparcie  Przybyszewskiego,  popełniła  samobójstwo,  będąc  w  ciąży  z  czwartym  dzieckiem.  Ich  synem  zaopiekowała  się  matka  Przybyszewskiego  (usynowił  go  dopiero  w  1905  r.),  dziewczynki,  które  nie  otrzymały  nawet  nazwiska  ojca,  zostały  oddane  do  przytułku.  Mieczysława  została  adoptowana  przez  bogatą  rodzinę.  Janina  po  tułaczce  po  domach  dziecka  zmarła  z  powodu  problemów  psychicznych  w  domu  opieki  dla  obłąkanych.

W  1893  r.  Przybyszewski  poznał  i  poślubił  Norweżkę  Dagny  Juel  –  pianistkę,  córkę  lekarza  z  Kongsvinger.  Razem  stworzyli  parę,  która  skupiała  wokół  siebie  artystów  berlińskiej  cyganerii.  W  latach  1893–1897  mieszkali  na  zmianę  w  Berlinie  i  Kongsvinger.  Z  tego  związku  miał  dwoje  dzieci:  Zenona  i  córkę  Ivi  (ur.  3  października  1897).  Dagny  porzuciła  męża  w  1900.  Przez  rok  tułała  się  po  Europie.  Dagny  Juel  Przybyszewska  miała  romans  między  innymi  z  Edwardem  Munchem,  norweskim  malarzem  symbolistą.  Historia  trójkąta  Przybyszewski  –  Juel  –  Munch  była  przez  malarza  wykorzystywana  w  wielu  cyklach  m.in.    Jealousy  1896,  gdzie  Munch  sportretował  Przybyszewskiego,  Dagny  i  siebie.  W  1901  zwaśnieni  małżonkowie  zeszli  się  w  Warszawie.  Dagny  zginęła  zastrzelona  przez  Władysława  Emeryka.

W  1898  r.  pisarz  sprowadził  się  do  Krakowa,  gdzie  objął  redakcję  „Życia”,  stając  się  artystycznym  przywódcą  Młodej  Polski.

W  1899  nawiązał  romans  z  malarką  Anielą  Pająkówną,  z  którą  miał  jedno  dziecko  –  córkę  Stanisławę  (1901–1935).

We  Lwowie  odwiedził  w  1899  Jana  Kasprowicza,  którego  żona  Jadwiga  (1869–1927)  zafascynowana  twórczością  Przybyszewskiego  porzuciła  męża  i  córki,  by  dzielić  życie  ze  Stanisławem.  Zamieszkali  w  Warszawie.  W  tym  czasie  pisarz  często  wyjeżdżał  do  Rosji,  gdzie  cieszył  się  dużą  popularnością.

W  1905,  po  wybuchu  rewolucji,  przenieśli  się  z  Jadwigą  do  Torunia,  gdzie  Przybyszewski  poddał  się  kuracji  odwykowej  (  był  alkoholikiem  ).  Problem  alkoholowy  nękał  go  jednak  z  przerwami  do  końca  życia.  Dopiero  w  Toruniu  udało  się  przeprowadzić  rozwód  Jadwigi  –  pobrali  się  11  kwietnia  1905  w  Inowrocławiu  (ślub  cywilny  w  zaborze  pruskim  mógł  odbyć  się  bez  uprzedniego  unieważnienia  ślubu  kościelnego).

W  1906  małżonkowie  wyjechali  do  Monachium.  Pieniądze  na  podróż  zdobyli  dzięki  sprzedaży  rękopisu    Ślubów.  Życie  w  Niemczech  było,  w  zależności  od  stanu  finansów,  mniej  lub  bardziej  udane.  W  czasie  wojny  spadło  zapotrzebowanie  na  literaturę  –  niewiele  dzieł  Przybyszewskiego  drukowano,  z  czym  wiązał  się  brak  dochodów.  W  tym  okresie  obudziły  się  w  twórcy  uczucia  patriotyczne,  czego  wyrazem  była  broszura  propagandowa  wydana  po  niemiecku  i  po  polsku  w  1916.

Po  zakończeniu  wojny  został  współpracownikiem  poznańskiego  czasopisma  „Zdrój”.  Po  wojnie  na  krótko  zamieszkał  w  Pradze,  następnie  w  Krakowie  i  w  Poznaniu.  W  latach  1919–1920  mieszkał  w  Poznaniu,  w  gmachu  Dyrekcji  Poczty,  gdzie  m.in.  tłumaczył  pruskie  dokumenty  pocztowe  i  sporządzał  opracowania  urzędowe.  W  latach  1920–1924  mieszkał  w  Gdańsku,  pracując  w  biurze  tłumaczeń  Dyrekcji  Kolei  Państwowych.  Zaangażował  się  w  utworzenie  polskiego  gimnazjum,  którego  otwarcie  w  Gdańsku  nastąpiło  w  maju  1922.

Próbował  osiąść  w  Toruniu,  Zakopanem,  Bydgoszczy  –  wszędzie  bez  skutku.  Wreszcie  z  Warszawy  otrzymał  propozycję  pracy  w  kancelarii  cywilnej  prezydenta  RP,  Stanisława  Wojciechowskiego.  W  listopadzie  1924  zamieszkał  na  Zamku  Królewskim  w  małym  mieszkaniu  z  pracownią.

Twórczość  Przybyszewskiego  nie  budziła  w  owym  czasie  aprobaty  –  dorabiał  odczytami  o  literaturze  (zwłaszcza  na  temat  twórczości  Kasprowicza),  z  którymi  jeździł  po  Polsce.

Pod  koniec  życia  Przybyszewski  nawrócił  się  na  katolicyzm.  Na  rok  przed  śmiercią  pisemnie  zadeklarował:  „Oświadczam,  że  w  wierze  katolickiej,  w  której  się  urodziłem,  chcę  żyć  i  umierać.  Za  wszystkie  wykroczenia  przeciwko  zasadom  tej  wiary  serdecznie  żałuję  i  pragnę  wszystko  naprawić.  Jak  najgłębiej  i  jak  najszczerzej  Kościołowi  katolickiemu  oddany  Stanisław  Przybyszewski.  Warszawa,  20.  X.  1926”.

Z  powodu  braku  pieniędzy  w  1927  Przybyszewski  powrócił  na  ojczyste  Kujawy  ,  osiadając  na  zaproszenie  Józefa  Znanieckiego  w  dworku  w  Jarontach  pod  Inowrocławiem,  w  pobliżu  miejsca  swych  narodzin.  Zmarł  tamże,  pochowany  został  na  przykościelnym  cmentarzu  w  Górze.  W  1931  wzniesiono  Przybyszewskiemu  nagrobek  z  inskrypcją:  „Meteor  Młodej  Polski”.

Źródło: tekst dostępny online: pl.wikipedia.org.

Ćwiczenie 7

Stanisław Wyspiański, jeden z najwybitniejszych twórców okresu Młodej Polski, całe życie związany był z Krakowem. Poniżej znajduje się lista kilku wybranych miejsc powiązanych z artystą. Wyobraź sobie, że w każdym z nich ma zostać umieszczona tablica upamiętniająca Wyspiańskiego. Zaproponuj do każdej z nich odpowiedni tekst.

Krupnicza 26

W tym domu, należącym do dziadków ze strony matki, urodził się Stanisław Wyspiański; mieszkał w nim do 1873 r.

Kopernika 1

W latach 1880–1883 mieszkał w domu Stankiewiczów (wujostwo Wyspiańskiego) stojącym w tym samym miejscu co późniejszy Dom Turysty PTTK, obecnie również hotel Wyspiański.

Westerplatte 1 (wówczas ul. Kolejowa)

Tu w lipcu 1895 r. Stankiewiczowie zamieszkali w narożnym z ul. Lubicz mieszkaniu na parterze. Obecnie w tym miejscu znajdują się podcienie i schody do podziemnego przejścia. W tym czasie Wyspiański miał pracownię na pobliskich Grzegórzkach, gdzie przygotowywał projekt witraża do kościoła Franciszkanów.

Plac Mariacki 9

W lipcu 1898 r. Stanisław wynajął pokój przy zbiegu placu Mariackiego nr 9 i Rynku Głównego nr 4. W 1907 r. dom ten rozebrano, w jego miejscu stoi secesyjna kamienica. Tutaj artysta napisał m.in. Wesele. Mieszkanie to było traktowane jako pracownia, Wyspiański w tym czasie był zameldowany przy ul. Szlak 23, u swojej przyszłej żony Teofili Pytko.

Krowoderska 79

W roku 1901 Stanisław Wyspiański otrzymał nagrodę przyznaną przez Akademię Umiejętności za witraże wawelskie. Dzięki temu mógł wynająć samodzielne siedmiopokojowe mieszkanie na II piętrze kamienicy na rogu al. Słowackiego (stojącej do dziś). Mieszkał tam z rodziną, tam też miał szafirową pracownię, nazywaną tak od koloru ścian. To w niej powstały prace z cyklu widoków na kopiec Kościuszki i obraz Macierzyństwo. Według anegdoty na drzwiach wisiała kartka: „Tu mieszka Stanisław Wyspiański i prosi, aby go nie odwiedzać”.

Źródło: tekst dostępny online: pl.wikipedia.org.

Ćwiczenie 8

Określ, jakie informacje o Jacku Malczewskim, jednym z głównych przedstawicieli młodopolskiego malarstwa, przekazałbyś/przekazałabyś:

- w notce w podręczniku do historii dla uczniów szkoły średniej,

- w notce wprowadzającej do sali muzealnej, w której są eksponowane dzieła malarza,

- podczas wycieczki oprowadzającej po miejscach związanych z osobą Malczewskiego.

Informacje, które warto by było zawrzeć:        Notka w podręczniku do historii dla uczniów szkoły średniej:
Uzupełnij

Notka wprowadzająca do sali muzealnej:
Uzupełnij

Opis przewodnika wycieczki:
Uzupełnij

Informacji poszukaj w różnych dostępnych źródłach:

1. Wikipedia,

2. blog,

3. A. Heydel, Jacek Malczewski. Człowiek i artysta, Kraków 1933,

4. ściąga,

5. encyklopedia PWN,

6. S. Krzysztofowicz-Kozakowska, Jacek Malczewski, Wrocław 2005,

7. Culture.pl.

Wskaż, które ze źródeł będzie ci najbardziej pomocne podczas wykonywania zadania, i wyjaśnij dlaczego.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Dla nauczyciela

Autor: Martyna Wojtowicz

Przedmiot: Historia

Temat: Kultura Młodej Polski. Nurty w sztuce przełomu wieków

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

Zakres podstawowy

XXXVI. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku. Uczeń:

2) rozpoznaje dorobek kultury polskiej doby pozytywizmu i Młodej Polski;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

XXXVI. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

2) charakteryzuje różne nurty w sztuce na przełomie XIX i XX w.;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje obywatelskie;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje cyfrowe.

Cele operacyjne:

Uczeń:

- wymienia argumenty zwolenników i przeciwników Młodej Polski;

- wskazuje przykłady dzieł sztuki i literatury okresu Młodej Polski pozostające pod wpływem idei narodowych;

- przywołuje najważniejszych twórców Młodej Polski i ich dzieła.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- rozmowa nauczająca z wykorzystaniem ćwiczeń interaktywnych;

- analiza materiału źródłowego (porównawcza);

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda;

- telefony z dostępem do internetu.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Przygotowanie do zajęć. Nauczyciel loguje się na platformie i udostępnia uczniom e-materiał „»Czucie i wiara nad nad mędrca szkiełko i oko«. Kultura Młodej Polski”. Prosi uczestników zajęć o zapoznanie się z treścią e-materiału oraz filmami, a następnie rozwiązanie ćwiczenia 1 z sekcji „Sprawdź się” na podstawie treści sekcji „Przeczytaj”.

Faza wstępna:

1. Nauczyciel prosi wybraną osobę o przeczytanie wyświetlonego tematu zajęć. Następuje wspólne ustalenie kryteriów sukcesu w postaci pytań, na jakie uczniowie będą szukali odpowiedzi podczas zajęć.

2. Raport z przygotowań. Nauczyciel za pomocą dostępnego w panelu użytkownika raportu weryfikuje przygotowanie uczniów do lekcji, m.in. sprawdza, kto wykonał zadane ćwiczenie. Może wyświetlić odpowiedzi uczniów na tablicy interaktywnej. Prosi wybranego ucznia o uzasadnienie swojego rozwiązania.

Faza realizacyjna:

1. Praca z tekstem. Jeżeli przygotowanie uczniów do lekcji jest niewystarczające, nauczyciel prosi o indywidualne zapoznanie się z treścią sekcji „Przeczytaj”. Każdy uczestnik zajęć podczas cichego czytania wynotowuje najważniejsze kwestie poruszone w tekście. Następnie wybrani uczniowie odczytują na głos swoje notatki.

2. Nauczyciel prosi wybrane osoby o przedstawienie najważniejszych założeń kultury epoki Młodej Polski. W razie potrzeby uzupełnia odpowiedź danej osoby.

3. Praca z multimedium („Film edukacyjny”). Nauczyciel poleca wybranemu uczniowi, aby przeczytał polecenie 6: „Wyobraź sobie, że jesteś przedstawicielem środowiska warszawskich pozytywistów. Napisz krótką polemikę z założeniami ideowymi twórców Młodej Polski. Odwołaj się do idei wymienionych przez eksperta”. Poleca uczniom, aby podzielili się na czteroosobowe grupy i opracowali w nich odpowiedzi. Po ustalonym wcześniej czasie przedstawiciel wskazanej (lub zgłaszającej się na ochotnika) grupy prezentuje propozycję odpowiedzi, a pozostali uczniowie się do niej ustosunkowują. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia informacje.

4. Utrwalanie wiedzy i umiejętności. Nauczyciel wyświetla na tablicy treść najpierw ćwiczenia 4, a następnie 5 z sekcji „Sprawdź się”. Uczniowie tym razem pracują w parach. Ustalają wspólne stanowisko i wskazują wybraną odpowiedź, używając telefonów lub komputerów. Nauczyciel kontroluje wyniki pracy uczniów, którzy następnie łączą się w grupy czteroosobowe i dyskutując, uzasadniają swój wybór w tym ćwiczeniu.

5. Nauczyciel wyświetla uczestnikom zajęć kolejne ćwiczenie 5. Wraz z uczniami rozwiązuje je na forum klasy.

6. Prowadzący zadaje uczniom pytania: W jaki sposób sytuacja Polski i Polaków pod zaborami wpływała na kulturę Młodej Polski? W jaki sposób elementy narodowowyzwoleńcze przewijały się w dziełach jej twórców? Uczniowie wskazują znane sobie przykłady.

Faza podsumowująca:

1. Zalogowany na platformie nauczyciel wyświetla na tablicy temat lekcji i cele zawarte w sekcji „Wprowadzenie”. Wybrany uczeń odczytuje cele lekcji, następuje wspólne omówienie: co udało się osiągnąć, do czego warto wrócić, czego nie udało się zrealizować i dlaczego. Później nauczyciel analizuje przebieg lekcji i przeprowadza ewaluację, z której wnioski wykorzysta w przyszłości.

Praca domowa:

1. Wykonaj ćwiczenia 6, 7 i 8 z sekcji „Sprawdź się”.

2. (Dla uczniów chętnych) Wykonaj polecenie 3 z sekcji „Film edukacyjny”.

Materiały pomocnicze:

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski, oprac. M. Podraza-Kwiatkowska, Wrocław 2000.

A. Hutnikiewicz, Młoda Polska, Warszawa 2007.

R.J. Kluszczyński, Sztuka Młodej Polski, Kraków 2020.

Wskazówki pomocnicze:

Wykład prof. Chwalby może zostać wykorzystany w lekcjach powtórkowych dotyczących Polski przełomu XIX i XX w. oraz na lekcjach języka polskiego jako uzupełnienie.

Spis ilustracji nieopisanych:

- Ćwiczenie 2 – ilustracja 1: Kościół św. Jakuba Apostoła w Ścinawce Dolnej; Neoromanizm; CC BY-SA 3.0, Jacek Halicki, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 2 – ilustracja 2: Domek ogrodowy w Puławach; Neogotyk; CC BY-SA 3.0, Grzegorz Hałaś, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 2 – ilustracja 3: Willa pod Jedlami; CC BY-SA 4.0, Aneta Pawska, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 2 – ilustracja 4: Wnętrze kościoła w Bielsku-Białej; Klasycyzm; CC BY-SA 3.0, Ela Lesiak, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 2 – ilustracja 5: Kamienica w Warszawie przy ul. Senatorskiej 38; licencja edukacyjna, muzeumsecesji.pl.

- Ćwiczenie 2 – ilustracja 6: Belweder, widok od strony dziedzińca; CC BY-SA 3.0, Bartosz Morąg, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 3 – ilustracja 1: Dzieci w ogrodzie Władysława Podkowińskiego, 1892; domena publiczna, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 3 – ilustracja 2: Piaskarze Aleksandra Gierymskiego, 1887; domena publiczna, Wikimedia Commons.

- Ćwiczenie 3 – ilustracja 3: Musica sacra Edwarda Okunia, 1915; domena publiczna, Wikimedia Commons.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Film edukacyjny

Sprawdź się

Dla nauczyciela