Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia drewniany blat, na którym leży otwarta Biblia.

Przypowieści – budowa, postacie, sens

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Przypowieści, nazywane również parabolami, to krótkie utwory epickie o moralistyczno-dydaktycznym wydźwięku. Znane były już w starożytnej Grecji i Rzymie. Wiele z nich możemy znaleźć w Nowym Testamencie. Stanowią ważny element literatury parenetycznej i tekstów religijnych na Dalekim i Bliskim Wschodzie.

Twoje cele

- Dowiesz się, czym jest przypowieść.

- Poznasz cechy gatunkowe przypowieści.

- Zredagujesz własną przypowieść.

Przeczytaj

Źródło: Vincent van Gogh, Dobry Samarytanin, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ks. Wojciech Pikor

Przypowieści Jezusa. Narracyjny klucz lektury

Przypowieści Jezusa są wymyślonym opowiadaniem, które dotycząc rzeczywistego świata, przedstawionego w sposób realny, ma inne niż tylko dosłowne znaczenie i w swojej strukturze metaforycznej wskazuje na tajemnicę królestwa Bożego – jego istotę i wymagania stawiane człowiekowi, będącego wezwanym, jako słuchacz (czytelnik), do osobistej odpowiedzi na płynące z przypowieści orędzie o królestwie.

Źródło: Ks. Wojciech Pikor, Przypowieści Jezusa. Narracyjny klucz lektury.

Istotą przypowieści jest porównanie, wynika to z samej nazwy – parabolē, czyli zestawienie, porównanie, zbliżenie do siebie dwóch rzeczywistości:

- pierwsza jest ilustracją życia codziennego - to świat przedstawiony,

- druga znajduję się w sferze pojęciowej, symbolicznej.

Właściwa przypowieść jest zamkniętą historią - prawdopodobną lub prawdziwą. Każde ogniwo fabuły jest znaczące i trzeba wyjaśniać je w powiązaniu z całością. Zrozumienie i interpretacja przypowieści wymaga przejścia od rozumienia dosłownego do znaczenia alegorycznego.

Źródło: Balthasar van Cortbemde, Dobry Samarytanin, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ksiądz Roman Bartnicki w artykule Współczesna interpretacja przypowieści Jezusa Chrystusa przedstawia zagadnienie gatunkowe w następujący sposób:

Roman Bartnicki

Współczesna interpretacja przypowieści Jezusa Chrystusa

Niezależnie od różnorodności tekstów określonych w Nowym Testamencie terminami paroimia lub parabolē, wspólne dla nich cechy charakterystyczne pozwalają na uznanie ich za ten sam gatunek literacki. Wśród tych cech wymienić wypada zwłaszcza: „narracyjność” i „metaforyczność” 1 . Niektórzy dodają jeszcze „krótkość”. [...] Polski rzeczownik „przypowieść” jest odpowiednikiem greckiego parabolē, który pochodzi od para = „obok” i ballō = „rzucam”, „kładę”. Czasownik paraballein znaczy: „rzucać coś obok czegoś”, „zestawiać”, „porównywać”. Rzeczownik parabolē – etymologicznie biorąc – znaczy: „zestawienie”, „porównanie”.

Źródło: Roman Bartnicki, Współczesna interpretacja przypowieści Jezusa Chrystusa, dostępny w internecie: http://digital.fides.org.pl/Content/1280/20_Bartnicki.pdf [dostęp 6.06.2021 r.].

Przypowieści pojawiają się nie tylko w Biblii. Sięgali po nie różni autorzy, m.in. Franz Kafka (np. w zbiorze Opowieści i przypowieści).

Słownik

alegoria

(gr. allēgoréo – mówię w przenośni, obrazowo) – postać, idea lub wydarzenie, które poza dosłownym sensem mają również stałe i umowne znaczenie przenośne, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne. Odczytanie znaczenia alegorycznego wymaga pewnej erudycji wychodzącej poza prostą znajomość języka, np. kobieta z wagą i przepaską na oczach jest alegorią sprawiedliwości

literatura parenetyczna

(gr. parainetikós - doradczy, pouczający) - dziedzina literatury dydaktycznej, do której zaliczamy utwory kształtujące i popularyzujące wzory postępowania, związane z pełnieniem danej roli społecznej (np. gospodarza, władcy, obywatela)

przypowieść

(gr. parabole - zestawienie obok siebie) jeden z najstarszych gatunków literackich z kręgu literatury dydaktycznej. Charakterystycznymi cechami przypowieści/paraboli są: uproszczona fabuła, schematyczne postaci, brak jasno określonego czasu i miejsca akcji, uniwersalizm, obecność alegorii i symboli. Świat przedstawiony przypowieści podporządkowany jest ukrytemu, przenośnemu sensowi danej historii, którego rozszyfrowanie jest kluczowe dla zrozumienia sensu całej przypowieści

Mapa myśli

Polecenie 1

Zapoznaj się z multimedium i wyjaśnij, co na celu ma wprowadzanie do przypowieści postaci nieposiadających imion.

Uzupełnij

Polecenie 2

Uzupełnij mapę myśli definicjami, wyjaśnieniami, aby stanowiła kompendium wiedzy na temat przypowieści. Możesz również umieścić przykłady, tytuły lub stosowne cytaty.

Uzupełnij

- Mapa myśli.

- Nazwa kategorii: Przypowieść.

- Elementy należące do kategorii Przypowieść

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: Rodzaje przypowieści

- Nazwa kategorii: Etymologia

- Nazwa kategorii: Cel

- Nazwa kategorii: Gatunek epicki

- Nazwa kategorii: Gatunek biblijny

- Koniec elementów należących do kategorii Przypowieść

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe.

- Elementy należące do kategorii Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: Przypowieść

- Nazwa kategorii: konstrukcja postaci

- Nazwa kategorii: narracyjność

- Nazwa kategorii: związek z kontekstem

- Nazwa kategorii: fikcyjność

- Nazwa kategorii: realizm

- Nazwa kategorii: dydaktyzm

- Nazwa kategorii: metaforyczność

- Nazwa kategorii: obrazowość

- Nazwa kategorii: kontrastowość

- Nazwa kategorii: krótkość

- Koniec elementów należących do kategorii Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: Rodzaje przypowieści.

- Elementy należące do kategorii Rodzaje przypowieści

- Nazwa kategorii: Przypowieść

- Nazwa kategorii: Przypowieść właściwa

- Nazwa kategorii: Historia zmyślona

- Nazwa kategorii: Opowiadanie paradygmatyczne

- Koniec elementów należących do kategorii Rodzaje przypowieści

- Nazwa kategorii: Etymologia.

- Elementy należące do kategorii Etymologia

- Nazwa kategorii: Przypowieść

- Nazwa kategorii: gr. „para” – obok, „ballo” – rzucam, kładę, parabole – zestawienie, porównanie

- Koniec elementów należących do kategorii Etymologia

- Nazwa kategorii: Cel.

- Elementy należące do kategorii Cel

- Nazwa kategorii: Przypowieść

- Nazwa kategorii: oddziaływanie na odbiorcę za pomocą słownego obrazu

- Koniec elementów należących do kategorii Cel

- Nazwa kategorii: Gatunek epicki.

- Elementy należące do kategorii Gatunek epicki

- Nazwa kategorii: Przypowieść

- Nazwa kategorii: krótki, fikcyjny tekst stanowiący pewną całość

- Nazwa kategorii: treść opowiadania zaczerpnięta z życia ludzkiego, może nawiązywać do świata przyrody lub codziennego życia

- Nazwa kategorii: objaśnia naukę moralną

- Nazwa kategorii: opiera się na porównaniu

- Koniec elementów należących do kategorii Gatunek epicki

- Nazwa kategorii: Gatunek biblijny.

- Elementy należące do kategorii Gatunek biblijny

- Nazwa kategorii: Przypowieść

- Nazwa kategorii: metaforyczne przedstawienie Królestwa Bożego

- Koniec elementów należących do kategorii Gatunek biblijny

- Nazwa kategorii: konstrukcja postaci.

- Elementy należące do kategorii konstrukcja postaci

- Nazwa kategorii: postacie, miejsca, czas i zdarzenia mają sens alegoryczny

- Nazwa kategorii: bohaterowie często nie posiadają imion, należą tylko do określonych grup społecznych, dzięki czemu nabierają uniwersalnego znaczenia

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Koniec elementów należących do kategorii konstrukcja postaci

- Nazwa kategorii: postacie, miejsca, czas i zdarzenia mają sens alegoryczny.

- Elementy należące do kategorii postacie, miejsca, czas i zdarzenia mają sens alegoryczny

- Nazwa kategorii: konstrukcja postaci

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Koniec elementów należących do kategorii postacie, miejsca, czas i zdarzenia mają sens alegoryczny

- Nazwa kategorii: bohaterowie często nie posiadają imion, należą tylko do określonych grup społecznych, dzięki czemu nabierają uniwersalnego znaczenia.

- Elementy należące do kategorii bohaterowie często nie posiadają imion, należą tylko do określonych grup społecznych, dzięki czemu nabierają uniwersalnego znaczenia

- Nazwa kategorii: konstrukcja postaci

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Koniec elementów należących do kategorii bohaterowie często nie posiadają imion, należą tylko do określonych grup społecznych, dzięki czemu nabierają uniwersalnego znaczenia

- Nazwa kategorii: narracyjność.

- Elementy należące do kategorii narracyjność

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: schematy narracji/konstrukcji świata przedstawionego

- Nazwa kategorii: strata – odzyskanie – radość (przypowieść o zagubionej drachmie czy o zagubionej owcy)

- Nazwa kategorii: zawiązanie akcji – rozwój akcji – kulminacja – rozwiązanie akcji (przypowieść o synu marnotrawnym

- Nazwa kategorii: występowanie trzech postaci (trzej słudzy)

- Koniec elementów należących do kategorii narracyjność

- Nazwa kategorii: związek z kontekstem.

- Elementy należące do kategorii związek z kontekstem

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: życie zwykłych ludzi dawnej epoki: środowisko wiejskie Galilei (uprawa roli, pasterstwo, życie domowe)

- Koniec elementów należących do kategorii związek z kontekstem

- Nazwa kategorii: fikcyjność.

- Elementy należące do kategorii fikcyjność

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Koniec elementów należących do kategorii fikcyjność

- Nazwa kategorii: realizm.

- Elementy należące do kategorii realizm

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: barwne obrazy życia codziennego

- Koniec elementów należących do kategorii realizm

- Nazwa kategorii: dydaktyzm.

- Elementy należące do kategorii dydaktyzm

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: przekazywanie ważnych treści nauczania Jezusa

- Nazwa kategorii: przywoływanie pouczających przykładów

- Nazwa kategorii: skłonienie odbiorców do refleksji i odniesienia treści do własnego życia

- Koniec elementów należących do kategorii dydaktyzm

- Nazwa kategorii: metaforyczność.

- Elementy należące do kategorii metaforyczność

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: metafora/przenośnia

- Nazwa kategorii: personifikacja: figura ukazująca pojęcie, zjawisko w postaci osoby (faryzeusz – człowiek pyszny, fałszywy)

- Nazwa kategorii: symbol

- Nazwa kategorii: alegoria

- Koniec elementów należących do kategorii metaforyczność

- Nazwa kategorii: obrazowość.

- Elementy należące do kategorii obrazowość

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: odwołanie się do sytuacji znanych odbiorcy

- Koniec elementów należących do kategorii obrazowość

- Nazwa kategorii: kontrastowość.

- Elementy należące do kategorii kontrastowość

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Nazwa kategorii: rzeczy (ziarnko gorczycy)

- Nazwa kategorii: osób (faryzeusz, celnik)

- Nazwa kategorii: pozycji socjalnej (pan, sługa)

- Nazwa kategorii: charakteru (pycha, pokora)

- Nazwa kategorii: religijności (Maria i Marta)

- Koniec elementów należących do kategorii kontrastowość

- Nazwa kategorii: krótkość.

- Elementy należące do kategorii krótkość

- Nazwa kategorii: Cechy gatunkowe

- Koniec elementów należących do kategorii krótkość

- Nazwa kategorii: Przypowieść właściwa.

- Elementy należące do kategorii Przypowieść właściwa

- Nazwa kategorii: Rodzaje przypowieści

- Nazwa kategorii: Ukazuje jakieś wydarzenia lub sytuacje znaną z życia codziennego, z otaczającej przyrody, jest głęboko zakorzeniona w realiach obyczajowych, historycznych i kulturowych Palestyny za życia Jezusa (zagubiona owca, ziarnko gorczycy, rosnący zasiew, zaczyn ciasta, połów ryb, wyschnięty figowiec).

- Koniec elementów należących do kategorii Przypowieść właściwa

- Nazwa kategorii: Historia zmyślona.

- Elementy należące do kategorii Historia zmyślona

- Nazwa kategorii: Rodzaje przypowieści

- Nazwa kategorii: Ukazuje szczególny przypadek, niezwykłe zdarzenie (10 panien czekających na Oblubieńca, Syn marnotrawny, Bogacz i Łazarz).

- Koniec elementów należących do kategorii Historia zmyślona

- Nazwa kategorii: Opowiadanie paradygmatyczne.

- Elementy należące do kategorii Opowiadanie paradygmatyczne

- Nazwa kategorii: Rodzaje przypowieści

- Nazwa kategorii: Nie przenosi obrazu lub wątku fabularnego do rzeczywistości religijnej, ale wyjaśnia jakąś moralną lub religijną ideę za pomocą rozbudowanego przykładu, wskazując wzorzec postępowania (Miłosierny Samarytanin, Faryzeusz i celnik).

- Koniec elementów należących do kategorii Opowiadanie paradygmatyczne

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę.

- Elementy należące do kategorii W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Nazwa kategorii: postacie, miejsca, czas i zdarzenia mają sens alegoryczny

- Nazwa kategorii: bohaterowie często nie posiadają imion, należą tylko do określonych grup społecznych, dzięki czemu nabierają uniwersalnego znaczenia

- Nazwa kategorii: ranny – człowiek, który wędrował z Jerozolimy do Jerycha i został napadnięty, a symbolizuje człowieka poszkodowanego, każdego, kto znajduje się w potrzebie

- Nazwa kategorii: Samarytanin jest mieszkańcem Samarii, a symbolizuje człowieka innej wiary, który mimo to jest szlachetny, współczujący, spieszący z pomocą słabym i chorym, niezależnie od ich wiary

- Nazwa kategorii: lewita – pomocnik kapłana, który nie pomógł rannemu, symbolizuje każdego człowieka, który pozostaje nieczuły na krzywdę drugiego

- Nazwa kategorii: kapłan – sługa świątyni, symbolizuje człowieka obojętnego na krzywdę i cierpienie innych ludzi

- Koniec elementów należących do kategorii W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Nazwa kategorii: gr. „para” – obok, „ballo” – rzucam, kładę, parabole – zestawienie, porównanie.

- Elementy należące do kategorii gr. „para” – obok, „ballo” – rzucam, kładę, parabole – zestawienie, porównanie

- Nazwa kategorii: Etymologia

- Koniec elementów należących do kategorii gr. „para” – obok, „ballo” – rzucam, kładę, parabole – zestawienie, porównanie

- Nazwa kategorii: oddziaływanie na odbiorcę za pomocą słownego obrazu.

- Elementy należące do kategorii oddziaływanie na odbiorcę za pomocą słownego obrazu

- Nazwa kategorii: Cel

- Koniec elementów należących do kategorii oddziaływanie na odbiorcę za pomocą słownego obrazu

- Nazwa kategorii: krótki, fikcyjny tekst stanowiący pewną całość .

- Elementy należące do kategorii krótki, fikcyjny tekst stanowiący pewną całość

- Nazwa kategorii: Gatunek epicki

- Koniec elementów należących do kategorii krótki, fikcyjny tekst stanowiący pewną całość

- Nazwa kategorii: treść opowiadania zaczerpnięta z życia ludzkiego, może nawiązywać do świata przyrody lub codziennego życia.

- Elementy należące do kategorii treść opowiadania zaczerpnięta z życia ludzkiego, może nawiązywać do świata przyrody lub codziennego życia

- Nazwa kategorii: Gatunek epicki

- Koniec elementów należących do kategorii treść opowiadania zaczerpnięta z życia ludzkiego, może nawiązywać do świata przyrody lub codziennego życia

- Nazwa kategorii: objaśnia naukę moralną.

- Elementy należące do kategorii objaśnia naukę moralną

- Nazwa kategorii: Gatunek epicki

- Koniec elementów należących do kategorii objaśnia naukę moralną

- Nazwa kategorii: opiera się na porównaniu.

- Elementy należące do kategorii opiera się na porównaniu

- Nazwa kategorii: Gatunek epicki

- Koniec elementów należących do kategorii opiera się na porównaniu

- Nazwa kategorii: metaforyczne przedstawienie Królestwa Bożego.

- Elementy należące do kategorii metaforyczne przedstawienie Królestwa Bożego

- Nazwa kategorii: Gatunek biblijny

- Koniec elementów należących do kategorii metaforyczne przedstawienie Królestwa Bożego

- Nazwa kategorii: schematy narracji/konstrukcji świata przedstawionego.

- Elementy należące do kategorii schematy narracji/konstrukcji świata przedstawionego

- Nazwa kategorii: narracyjność

- Koniec elementów należących do kategorii schematy narracji/konstrukcji świata przedstawionego

- Nazwa kategorii: strata – odzyskanie – radość (przypowieść o zagubionej drachmie czy o zagubionej owcy).

- Elementy należące do kategorii strata – odzyskanie – radość (przypowieść o zagubionej drachmie czy o zagubionej owcy)

- Nazwa kategorii: narracyjność

- Koniec elementów należących do kategorii strata – odzyskanie – radość (przypowieść o zagubionej drachmie czy o zagubionej owcy)

- Nazwa kategorii: zawiązanie akcji – rozwój akcji – kulminacja – rozwiązanie akcji (przypowieść o synu marnotrawnym.

- Elementy należące do kategorii zawiązanie akcji – rozwój akcji – kulminacja – rozwiązanie akcji (przypowieść o synu marnotrawnym

- Nazwa kategorii: narracyjność

- Koniec elementów należących do kategorii zawiązanie akcji – rozwój akcji – kulminacja – rozwiązanie akcji (przypowieść o synu marnotrawnym

- Nazwa kategorii: występowanie trzech postaci (trzej słudzy).

- Elementy należące do kategorii występowanie trzech postaci (trzej słudzy)

- Nazwa kategorii: narracyjność

- Koniec elementów należących do kategorii występowanie trzech postaci (trzej słudzy)

- Nazwa kategorii: życie zwykłych ludzi dawnej epoki: środowisko wiejskie Galilei (uprawa roli, pasterstwo, życie domowe).

- Elementy należące do kategorii życie zwykłych ludzi dawnej epoki: środowisko wiejskie Galilei (uprawa roli, pasterstwo, życie domowe)

- Nazwa kategorii: związek z kontekstem

- Koniec elementów należących do kategorii życie zwykłych ludzi dawnej epoki: środowisko wiejskie Galilei (uprawa roli, pasterstwo, życie domowe)

- Nazwa kategorii: barwne obrazy życia codziennego.

- Elementy należące do kategorii barwne obrazy życia codziennego

- Nazwa kategorii: realizm

- Koniec elementów należących do kategorii barwne obrazy życia codziennego

- Nazwa kategorii: odwołanie się do sytuacji znanych odbiorcy.

- Elementy należące do kategorii odwołanie się do sytuacji znanych odbiorcy

- Nazwa kategorii: obrazowość

- Koniec elementów należących do kategorii odwołanie się do sytuacji znanych odbiorcy

- Nazwa kategorii: przekazywanie ważnych treści nauczania Jezusa.

- Elementy należące do kategorii przekazywanie ważnych treści nauczania Jezusa

- Nazwa kategorii: dydaktyzm

- Koniec elementów należących do kategorii przekazywanie ważnych treści nauczania Jezusa

- Nazwa kategorii: przywoływanie pouczających przykładów.

- Elementy należące do kategorii przywoływanie pouczających przykładów

- Nazwa kategorii: dydaktyzm

- Koniec elementów należących do kategorii przywoływanie pouczających przykładów

- Nazwa kategorii: skłonienie odbiorców do refleksji i odniesienia treści do własnego życia.

- Elementy należące do kategorii skłonienie odbiorców do refleksji i odniesienia treści do własnego życia

- Nazwa kategorii: dydaktyzm

- Koniec elementów należących do kategorii skłonienie odbiorców do refleksji i odniesienia treści do własnego życia

- Nazwa kategorii: osób (faryzeusz, celnik).

- Elementy należące do kategorii osób (faryzeusz, celnik)

- Nazwa kategorii: kontrastowość

- Koniec elementów należących do kategorii osób (faryzeusz, celnik)

- Nazwa kategorii: pozycji socjalnej (pan, sługa).

- Elementy należące do kategorii pozycji socjalnej (pan, sługa)

- Nazwa kategorii: kontrastowość

- Koniec elementów należących do kategorii pozycji socjalnej (pan, sługa)

- Nazwa kategorii: charakteru (pycha, pokora).

- Elementy należące do kategorii charakteru (pycha, pokora)

- Nazwa kategorii: kontrastowość

- Koniec elementów należących do kategorii charakteru (pycha, pokora)

- Nazwa kategorii: religijności (Maria i Marta).

- Elementy należące do kategorii religijności (Maria i Marta)

- Nazwa kategorii: kontrastowość

- Koniec elementów należących do kategorii religijności (Maria i Marta)

- Nazwa kategorii: metafora/przenośnia.

- Elementy należące do kategorii metafora/przenośnia

- Nazwa kategorii: metaforyczność

- Koniec elementów należących do kategorii metafora/przenośnia

- Nazwa kategorii: personifikacja: figura ukazująca pojęcie, zjawisko w postaci osoby (faryzeusz – człowiek pyszny, fałszywy).

- Elementy należące do kategorii personifikacja: figura ukazująca pojęcie, zjawisko w postaci osoby (faryzeusz – człowiek pyszny, fałszywy)

- Nazwa kategorii: metaforyczność

- Koniec elementów należących do kategorii personifikacja: figura ukazująca pojęcie, zjawisko w postaci osoby (faryzeusz – człowiek pyszny, fałszywy)

- Nazwa kategorii: symbol.

- Elementy należące do kategorii symbol

- Nazwa kategorii: metaforyczność

- Koniec elementów należących do kategorii symbol

- Nazwa kategorii: alegoria.

- Elementy należące do kategorii alegoria

- Nazwa kategorii: metaforyczność

- Koniec elementów należących do kategorii alegoria

- Nazwa kategorii: Nie przenosi obrazu lub wątku fabularnego do rzeczywistości religijnej, ale wyjaśnia jakąś moralną lub religijną ideę za pomocą rozbudowanego przykładu, wskazując wzorzec postępowania (Miłosierny Samarytanin, Faryzeusz i celnik)..

- Elementy należące do kategorii Nie przenosi obrazu lub wątku fabularnego do rzeczywistości religijnej, ale wyjaśnia jakąś moralną lub religijną ideę za pomocą rozbudowanego przykładu, wskazując wzorzec postępowania (Miłosierny Samarytanin, Faryzeusz i celnik).

- Nazwa kategorii: Opowiadanie paradygmatyczne

- Koniec elementów należących do kategorii Nie przenosi obrazu lub wątku fabularnego do rzeczywistości religijnej, ale wyjaśnia jakąś moralną lub religijną ideę za pomocą rozbudowanego przykładu, wskazując wzorzec postępowania (Miłosierny Samarytanin, Faryzeusz i celnik).

- Nazwa kategorii: Ukazuje szczególny przypadek, niezwykłe zdarzenie (10 panien czekających na Oblubieńca, Syn marnotrawny, Bogacz i Łazarz)..

- Elementy należące do kategorii Ukazuje szczególny przypadek, niezwykłe zdarzenie (10 panien czekających na Oblubieńca, Syn marnotrawny, Bogacz i Łazarz).

- Nazwa kategorii: Historia zmyślona

- Koniec elementów należących do kategorii Ukazuje szczególny przypadek, niezwykłe zdarzenie (10 panien czekających na Oblubieńca, Syn marnotrawny, Bogacz i Łazarz).

- Nazwa kategorii: Ukazuje jakieś wydarzenia lub sytuacje znaną z życia codziennego, z otaczającej przyrody, jest głęboko zakorzeniona w realiach obyczajowych, historycznych i kulturowych Palestyny za życia Jezusa (zagubiona owca, ziarnko gorczycy, rosnący zasiew, zaczyn ciasta, połów ryb, wyschnięty figowiec)..

- Elementy należące do kategorii Ukazuje jakieś wydarzenia lub sytuacje znaną z życia codziennego, z otaczającej przyrody, jest głęboko zakorzeniona w realiach obyczajowych, historycznych i kulturowych Palestyny za życia Jezusa (zagubiona owca, ziarnko gorczycy, rosnący zasiew, zaczyn ciasta, połów ryb, wyschnięty figowiec).

- Nazwa kategorii: Przypowieść właściwa

- Koniec elementów należących do kategorii Ukazuje jakieś wydarzenia lub sytuacje znaną z życia codziennego, z otaczającej przyrody, jest głęboko zakorzeniona w realiach obyczajowych, historycznych i kulturowych Palestyny za życia Jezusa (zagubiona owca, ziarnko gorczycy, rosnący zasiew, zaczyn ciasta, połów ryb, wyschnięty figowiec).

- Nazwa kategorii: ranny – człowiek, który wędrował z Jerozolimy do Jerycha i został napadnięty, a symbolizuje człowieka poszkodowanego, każdego, kto znajduje się w potrzebie.

- Elementy należące do kategorii ranny – człowiek, który wędrował z Jerozolimy do Jerycha i został napadnięty, a symbolizuje człowieka poszkodowanego, każdego, kto znajduje się w potrzebie

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Koniec elementów należących do kategorii ranny – człowiek, który wędrował z Jerozolimy do Jerycha i został napadnięty, a symbolizuje człowieka poszkodowanego, każdego, kto znajduje się w potrzebie

- Nazwa kategorii: Samarytanin jest mieszkańcem Samarii, a symbolizuje człowieka innej wiary, który mimo to jest szlachetny, współczujący, spieszący z pomocą słabym i chorym, niezależnie od ich wiary.

- Elementy należące do kategorii Samarytanin jest mieszkańcem Samarii, a symbolizuje człowieka innej wiary, który mimo to jest szlachetny, współczujący, spieszący z pomocą słabym i chorym, niezależnie od ich wiary

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Koniec elementów należących do kategorii Samarytanin jest mieszkańcem Samarii, a symbolizuje człowieka innej wiary, który mimo to jest szlachetny, współczujący, spieszący z pomocą słabym i chorym, niezależnie od ich wiary

- Nazwa kategorii: lewita – pomocnik kapłana, który nie pomógł rannemu, symbolizuje każdego człowieka, który pozostaje nieczuły na krzywdę drugiego .

- Elementy należące do kategorii lewita – pomocnik kapłana, który nie pomógł rannemu, symbolizuje każdego człowieka, który pozostaje nieczuły na krzywdę drugiego

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Koniec elementów należących do kategorii lewita – pomocnik kapłana, który nie pomógł rannemu, symbolizuje każdego człowieka, który pozostaje nieczuły na krzywdę drugiego

- Nazwa kategorii: kapłan – sługa świątyni, symbolizuje człowieka obojętnego na krzywdę i cierpienie innych ludzi.

- Elementy należące do kategorii kapłan – sługa świątyni, symbolizuje człowieka obojętnego na krzywdę i cierpienie innych ludzi

- Nazwa kategorii: W „Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie” pojawiają się konkretne postaci, które jednak mają szersze znaczenie i symbolikę

- Koniec elementów należących do kategorii kapłan – sługa świątyni, symbolizuje człowieka obojętnego na krzywdę i cierpienie innych ludzi

- Nazwa kategorii: rzeczy (ziarnko gorczycy).

- Elementy należące do kategorii rzeczy (ziarnko gorczycy)

- Nazwa kategorii: kontrastowość

- Koniec elementów należących do kategorii rzeczy (ziarnko gorczycy)

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz najważniejszy element przypowieści.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- miejsce i czas akcji

- sens

- język

Ćwiczenie 2

Zaznacz cechy gatunkowe przypowieści.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- dynamika akcji

- odniesienie do przełomowych wydarzeń historycznych

- niewielkie rozmiary

- rozbudowana fabuła

- treści dydaktyczne

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z fragmentem Ewangelii św. Mateusza. Zapisz, jak Jezus wyjaśnia słuchaczom, dlaczego zwraca się do nich za pomocą przypowieści.

Mt 13, 10–14

10 Przystąpili do Niego uczniowie i zapytali: «Dlaczego w przypowieściach mówisz do nich?» 11 On im odpowiedział: «Wam dano poznać tajemnice królestwa niebieskiego, im zaś nie dano. 12 Bo kto ma, temu będzie dodane, i nadmiar mieć będzie; kto zaś nie ma, temu zabiorą również to, co ma. 13 Dlatego mówię do nich w przypowieściach, że otwartymi oczami nie widzą i otwartymi uszami nie słyszą ani nie rozumieją. 14 Tak spełnia się na nich przepowiednia Izajasza: Słuchać będziecie, a nie zrozumiecie, patrzeć będziecie, a nie zobaczycie.

Źródło: Mt 13, 10–14, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, oprac. Zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań-Warszawa 1990, s. 1138.

Uzupełnij

Ćwiczenie 4

Dopasuj podane opisy uniwersalnych sensów przypowieści biblijnych do tytułów.

Przypowieść o siewcy

Jeśli człowiek, który zszedł na złą drogę, okaże skruchę, może liczyć na przebaczenie.Połączony z: Przypowieść o siewcy

Rozmnożenie chleba

Ziemia jest symbolem Słowa Bożego, które w zależności od tego, do jakiego człowieka zostanie skierowane, przyniesie określony skutek – albo wyda żyzny plon, albo nie wykiełkuje, czyli nie zostanie zrozumiane.Połączony z: Rozmnożenie chleba

Przypowieść o synu marnotrawnym

„Im więcej dajesz, tym więcej masz” – należy dzielić się z innymi ludźmi, dzięki temu stajemy się bogatsi w wymiarze duchowym.Połączony z: Przypowieść o synu marnotrawnym

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z przypowieścią Mijający nas ludzie Franza Kafki. Następnie wymień postacie i omów sens dosłowny oraz przenośny.

Franz Kafka

Mijający nas ludzie

Jeśli przechadzamy się nocą po ulicy i w naszą stronę biegnie jakiś człowiek, widoczny już z daleka – gdyż ulica wznosi się przed nami stromo w górę i jest pełnia księżyca – nie będziemy próbowali pochwycić biegnącego, chociażby był słaby i obdarty, chociażby nawet pędził za nim z krzykiem jakiś inny człowiek, ale pozwolimy mu pobiec przed siebie bez przeszkód. Albowiem jest noc i nie z naszej winy ulica w pełnym blasku księżycowym wznosi się stromo w górę, a ponadto jest możliwe, że tamci dwaj wdali się w tę gonitwę dla rozrywki, może też obydwaj ścigają kogoś trzeciego, może zresztą ściga się tego pierwszego bezpodstawnie, być może, że ten drugi chce pierwszego zamordować, a my staniemy się współwinni morderstwa, możliwe również, że ci dwaj nic o sobie nawzajem nie wiedzą i każdy z nich spieszy na własną odpowiedzialność do swego łóżka, może to są lunatycy, może ten pierwszy jest uzbrojony.

A wreszcie, czyż nie wolno nam odczuwać zmęczenia, czy wypiliśmy dosyć wina? Jesteśmy więc zadowoleni, że również ten drugi człowiek zniknął nam już z oczu.

Źródło: Franz Kafka, Mijający nas ludzie, [w:] Opowieści i przypowieści, tłum. Alfred Kowalkowski, Warszawa 2016, s. 12.

postaci

sens dosłowny

sens przenośny

Ćwiczenie 6

Porównaj obrazy Balthasara van Cortbemde i Vincenta van Gogha zatytułowane Dobry Samarytanin. Wypisz trzy motywy wspólne dla obu dzieł plastycznych i biblijnej przypowieści o miłosiernym Samarytaninie.

Źródło: Balthasar van Cortbemde, Dobry Samarytanin, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Źródło: Vincent van Gogh, Dobry Samarytanin, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Uzupełnij

Ćwiczenie 7

Wypisz cechy przypowieści biblijnej na postawie fragmentu Ewangelii św. Mateusza. Wykorzystaj kontekst obyczajowy opisany we fragmencie książki ks. Wojciecha Pikora Przypowieści Jezusa. Narracyjny klucz do lektury.

Ks. Wojciech Pikor

Przypowieści Jezusa. Narracyjny klucz lektury

Wesele w czasach Jezusa było zawierane w dwóch etapach. Pierwszym były zaręczyny, które miały rangę zaślubin: młodzi, mimo że dalej żyli osobno, stawali się rzeczywistym małżeństwem, które mogło być zerwane tylko rozwodem. Drugi etap miał miejsce rok później i łączył się z uroczystością weselną. W wigilię uroczystości narzeczony w towarzystwie przyjaciół udawał się po narzeczoną do domu jej rodziców. Orszak weselny, w którym oblubienica była niesiona w lektyce, przybywał do domu oblubieńca, gdzie rodzice wypowiadali formułę błogosławieństwa, a następnie wszyscy obecni składali życzenia. Wieczór upływał na zabawie, jednak oblubienica pozostawała z przyjaciółkami w oddzielnym pokoju. Następny dzień przypominał swoim charakterem festyn ludowy. Pod wieczór miał miejsce ceremoniał zaślubin. Oblubienica otoczona druhnami z zapalonymi lampami zajmowała miejsce pod baldachimem (hebr. chuppa) i oczekiwała przybycia swego oblubieńca. Gdy przybył, stawał pod baldachimem i następowało urzędowe potwierdzenie małżeństwa (przez przedstawiciela synagogi), po czym miało miejsce wesele z ucztą, śpiewami i tańcami. Święto trwało siedem dni, ale już pierwszego wieczoru młoda para znikała, by małżeństwo zostało dopełnione poprzez współżycie. W tamtych czasach nie znano praktyki podróży poślubnej.

Źródło: Ks. Wojciech Pikor, Przypowieści Jezusa. Narracyjny klucz lektury.

Mt 25, 1–13

Przypowieść o pannach roztropnych i nierozsądnych

25. 1 Wtedy podobne będzie królestwo niebieskie do dziesięciu panien, które wzięły swoje lampy i wyszły na spotkanie pana młodego. 2 Pięć z nich było nierozsądnych, a pięć roztropnych. 3 Nierozsądne wzięły lampy, ale nie wzięły z sobą oliwy. 4 Roztropne zaś razem z lampami zabrały również oliwę w naczyniach. 5 Gdy się pan młody opóźniał, zmorzone snem wszystkie zasnęły. 6 Lecz o północy rozległo się wołanie: „Pan młody idzie, wyjdźcie mu na spotkanie!” 7 Wtedy powstały wszystkie owe panny i opatrzyły swe lampy. 8 A nierozsądne rzekły do roztropnych: „Użyczcie nam swej oliwy, bo nasze lampy gasną”. 9 Odpowiedziały roztropne: „Mogłoby i nam, i wam nie wystarczyć. Idźcie raczej do sprzedających i kupcie sobie!” 10 Gdy one szły kupić, nadszedł pan młody. Te, które były gotowe, weszły z nim na ucztę weselną, i drzwi zamknięto. 11 W końcu nadchodzą i pozostałe panny, prosząc: „Panie, panie, otwórz nam!” 12 Lecz on odpowiedział: „Zaprawdę, powiadam wam, nie znam was”. 13 Czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny.

Źródło: Mt 25, 1–13, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, oprac. Zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań-Warszawa 1990.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Na podstawie poznanych cech przypowieści, zredaguj własną przypowieść.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Katarzyna Lewandowska

Przedmiot: Język polski

Temat: Przypowieści – budowa, postacie, sens

Grupa docelowa:

Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum, zakres podstawowy

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

1. Czytanie utworów literackich. Uczeń:

5) interpretuje treści alegoryczne i symboliczne utworu literackiego;

9) rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi; poddaje ją refleksji;

10) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania: świata przedstawionego (fabuły, bohaterów, akcji, wątków, motywów), narracji, sytuacji lirycznej; interpretuje je i wartościuje;

11) rozumie pojęcie motywu literackiego i toposu, rozpoznaje podstawowe motywy i toposy oraz dostrzega żywotność motywów biblijnych i antycznych w utworach literackich; określa ich rolę w tworzeniu znaczeń uniwersalnych;

13) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty, dostrzega kontynuacje i nawiązania w porównywanych utworach, określa cechy wspólne i różne;

14) przedstawia propozycję interpretacji utworu, wskazuje w tekście miejsca, które mogą stanowić argumenty na poparcie jego propozycji interpretacyjnej;

16) rozpoznaje obecne w utworach literackich wartości uniwersalne i narodowe; określa ich rolę i związek z problematyką utworu oraz znaczenie dla budowania własnego systemu wartości.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

2) analizuje strukturę tekstu: odczytuje jego sens, główną myśl, sposób prowadzenia wywodu oraz argumentację;

6) odczytuje pozaliterackie teksty kultury, stosując kod właściwy w danej dziedzinie sztuki;

II. Kształcenie językowe.

2. Zróżnicowanie języka. Uczeń:

5) zna, rozumie i funkcjonalnie wykorzystuje biblizmy, mitologizmy, sentencje, przysłowia i aforyzmy obecne w polskim dziedzictwie kulturowym;

6) rozpoznaje rodzaje stylizacji (archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja, stylizacja środowiskowa, biblijna, mitologiczna itp.) oraz określa ich funkcje w tekście;

III. Tworzenie wypowiedzi.

1. Elementy retoryki. Uczeń:

7) odróżnia dyskusję od sporu i kłótni;

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

10) w interpretacji przedstawia propozycję odczytania tekstu, formułuje argumenty na podstawie tekstu oraz znanych kontekstów, w tym własnego doświadczenia, przeprowadza logiczny wywód służący uprawomocnieniu formułowanych sądów;

11) stosuje zasady poprawności językowej i stylistycznej w tworzeniu własnego tekstu; potrafi weryfikować własne decyzje poprawnościowe;

12) wykorzystuje wiedzę o języku w pracy redakcyjnej nad tekstem własnym, dokonuje korekty tekstu własnego, stosuje kryteria poprawności językowej.

IV. Samokształcenie.

1. rozwija umiejętność pracy samodzielnej między innymi przez przygotowanie różnorodnych form prezentacji własnego stanowiska;

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

3) rozpoznaje nawiązania do tradycji biblijnej i antycznej w kulturze współczesnej;

4) porównuje teksty kultury, uwzględniając różnorodne konteksty;

II. Kształcenie językowe.

2. Zróżnicowanie języka. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

5) określa właściwości języka jako nośnika i przekaźnika treści kulturowych;

6) rozpoznaje i charakteryzuje styl indywidualny (dzieła literackiego, autora) oraz styl typowy (gatunku literackiego, prądu literackiego, epoki) i wykorzystuje tę wiedzę w interpretacji utworu literackiego;

Kształtowane kompetencje kluczowe:

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Cele operacyjne. Uczeń:

- zna i rozumie pojęcia: przypowieść, alegoria, symbol;

- zna wybrane przypowieści ewangeliczne;

- wskazuje cechy gatunkowe przypowieści;

- odczytuje znaczenia dosłowne i alegoryczne przypowieści;

- formułuje wnioski interpretacyjne;

- opisuje elementy dydaktyczne przypowieści.

Strategie nauczania:

- konstruktywizm;

- konektywizm.

Metody i techniki nauczania:

- ćwiczeń przedmiotowych;

- z użyciem komputera;

- dyskusja.

Formy pracy:

- praca indywidualna;

- praca w parach;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego.

Środki dydaktyczne:

- komputery z głośnikami, słuchawkami i dostępem do internetu;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica, pisak/kreda.

Przebieg lekcji

Przed lekcją:

1. Uczniowie mają za zadanie przeczytać dwie wybrane przypowieści biblijne, ze zwróceniem uwagi na konstrukcję opowieści i typy bohaterów.

Nauczyciel podaje listę przypowieści. Do wyboru:

Siewca (Mt 13)

Chwast w pszenicy (Mt 13)

Robotnicy w winnicy (Mt 20)

Dziesięć panien (Mt 25)

Talenty (Mt 25)

Miłosierny Samarytanin (Łk 10)

Zagubiona owca, Zagubiona drachma (Łk 15)

Faryzeusz i celnik (Łk. 18)

Faza wprowadzająca:

1. Nauczyciel prosi wybranych uczniów o krótkie streszczenia przypowieści, przedstawienie tematu i zaprezentowanie bohaterów.

2. Wyświetlenie na tablicy tematu i celów zajęć oraz wspólne z uczniami ustalenie kryteriów sukcesu.

Faza realizacyjna:

1. Na podstawie wstępnych wypowiedzi uczniowie konstruują ogólną definicję przypowieści. Następnie zapoznają się z tekstem bloku „Przeczytaj” oraz mapą myśli. Samodzielnie lub w parach uzupełniają mapę myśli, wskazują cechy gatunkowe na podstawie przeczytanych przypowieści. Nauczyciel koryguje pracę. Warto mapę wyświetlić na tablicy interaktywnej, wówczas uczniowie mogą wspólnie ją uzupełniać, podając przykłady i wypisując stosowne cytaty.

2. Nauczyciel dopowiada uczniom, że znanych jest około 40 przypowieści Jezusa. Był to główny sposób przekazywania Jego nauki. Kulturowe i religijne znaczenie przypowieści ewangelicznych sprawia, że chociaż parabole występują również w Starym Testamencie, to dziś kojarzy się ów gatunek niemal wyłącznie z Nowym Testamentem, z życiem i działalnością Chrystusa.

Faza podsumowująca:

1. Na podsumowanie uczniowie wykonują ćwiczenie 5, 6, 7. Na koniec na podstawie przypowieści o pannach wskazują najważniejsze cechy przypowieści, odczytują jej sens metaforyczny.

Praca domowa:

1. Na podstawie poznanych cech przypowieści, zredaguj własną przypowieść.

Materiały pomocnicze:

- Roman Bartnicki, Współczesna interpretacja przypowieści Jezusa Chrystusa, dostępny w internecie: http://digital.fides.org.pl/Content/1280/20_Bartnicki.pdf

- Ks. Kazimierz Bukowski, Biblia a literatura polska, Poznań 1988.

Wskazówki metodyczne

- Uczniowie mogą wykorzystać multimedium „Mapa myśli” do przygotowania się do lekcji powtórkowej.

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Mapa myśli

Sprawdź się

Dla nauczyciela