Spis treści

O roli muzyki w społeczeństwie, czyli ponadczasowość Platona i Arystotelesa

O roli muzyki w społeczeństwie, czyli ponadczasowość Platona i Arystotelesa

Źródło: online skills, cc0.

Ważne daty

427-347 p.n.e. – lata życia Platona

384-322 p.n.e. – lata życia Arystotelesa

1923-1980 – lata życia Alana Parkhursta Merriama

1964 – The Anthropology of Music Alana Parkhursta Merriama

1920-2001 – lata życia Alfreda Tomatisa

1972 - pierwszy Zakład Muzykoterapii w Polsce utworzony na Wydziale Kompozycji i Teorii Muzyki Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej we Wrocławiu

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

Scenariusz zajęć do pobrania.

Źródło: online skills, cc0.

III. Tworzenie wypowiedzi związanych z historią i kulturą muzyczną. Uczeń:

1. wypowiada się w formie ustnej (np. dyskusja, prezentacja, debata) i/lub pisemnej (np. esej, referat) o dziełach muzycznych w oparciu o podstawową terminologię.

Nauczysz się

identyfikować poglądy filozofów starożytnych na temat roli muzyki w społeczeństwie oraz współczesne teorie na ten temat.

Wprowadzenie

Muzyka od zawsze odgrywała bardzo istotną rolę zarówno w życiu człowieka jak i w całych społeczeństwach. Towarzyszyła każdej cywilizacji we wszystkich epokach. Zmieniały się skale, gatunki, instrumenty czy techniki kompozytorskie, ale jej obecność zawsze znacząco wpływała na otaczającą rzeczywistość. Muzyka także dziś jest obecna niemal wszędzie: w domu, w sklepie, w kinie, nierzadko na ulicy, wpływając na nasz nastrój. Przyczynia się ona także do wykształcenia w nas odczuć związanych z określonym miejscem, wydarzeniem. Już starożytni podkreślali wielką moc muzyki, która ma wzbudzać, uspokajać, pocieszać, a nawet uzdrawiać.

Szaman z Mongolii, podroze.dziennik.pl, CC BY 3.0

Rola muzyki w społeczeństwie według Platona

Ludy starożytne darzyły muzykę wielkim szacunkiem. Szczególną rolę muzyce przypisywali Grecy. Już pitagorejczycy zwrócili uwagę na jej silny wpływ na człowieka. Podkreślali oni, że sposób oddziaływania muzyki zależy od wielu czynników, m. in. doboru tonacji i rytmów w danej kompozycji. Uważali oni muzykę za wyraz ładu i harmonii, twierdzili, że pozwala ona uzyskać wewnętrzną harmonię człowieka.

Pogląd pitagorejczyków na kwestię wpływu muzyki na człowieka przejął m. in. grecki teoretyk Damon (V w. p.n.e.), który w głównej mierze przyczynił się do powstania teorii ethosu , przygotowując grunt koncepcji katharsis. Twierdził on, że: nauka muzyki ma kluczowe znaczenie w edukacji młodzieży, państwo powinno regulować sprawy muzyczne i nauczanie muzyki, należy być wiernym tradycji, gdyż przewrót w muzyce zawsze oznacza przewrót społeczny, znaczenie muzyki daleko wykracza poza poziom przyjemności zmysłowej i ozdoby duszy.

Istotne miejsce dla muzyki wyznaczył Platon, kreśląc wizję swego państwa idealnego. Przewidywał dla niej wiele znaczących funkcji, wśród nich wychowanie obywateli oraz pomoc w ich edukowaniu w zakresie prawa. Platon stał na stanowisku, że muzyka ma właściwości mimetyczne i potrafi naśladować właściwe postawy i zachowania człowieka, stąd obcowanie z właściwą muzyką może takie postawy i zachowania u obywateli wykształcić. Przystąpił zatem do wyszczególnienia cech jakie powinna posiadać wartościowa dla społeczeństwa muzyka (teoria mimesis). Jego rozważania dotyczą m. in. wyboru instrumentów oraz tonacji, których stosowanie może prowadzić do wskazanego celu. Spośród instrumentów na pierwszym miejscu stawia strunowe instrumenty rodzime: kitarę i lirę, które związane były z kultem Apollina, odrzucając jednocześnie pochodzący z Frygii instrument dęty aulos. Taki wybór podyktowany był nie tylko właściwościami brzmieniowymi tych instrumentów, lecz także dążeniem Platona do odsunięcia obcych tonacji, takich jak frygijska, czy lidyjska, na rzecz preferowanej tonacji doryckiej.

Slajd 1 z 2

Kitara, westislandmusiclessons.ca, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Rozważania na temat tonacji i ich właściwości odnaleźć można w Państwie. Wskazuje tam Platon na dwie tonacje, które miały znaleźć zastosowanie w wychowaniu człowieka: dorycką i frygijską. O ile sięgnięcie po pierwszą z nich nie budzi wątpliwości, to wskazanie na tonację frygijską, niebędącą rodzimą tonacją grecką, jest w pewnym sensie niezrozumiałe, biorąc pod uwagę fakt, że Platon z tej przyczyny odrzucał aulos. Tonacja dorycka miała kształtować męstwo, zaś frygijska zrównoważenie. Tak jak odpowiednia muzyka właściwie kształtuje człowieka, tak nieodpowiednia może przynieść złe skutki w procesie wychowania człowieka. Tonacje, które Platon zdecydowanie odrzucał, to miksolidyjska i syntonolidyjska, które określał jako „płaczliwe”, a także jońska i lidyjska, które wg niego są „miękkie i pijackie”. Przestrzega rownież przed niewłaściwym łączeniem słów z melodiami i rytmami oraz komponowaniem utworów nieposiadających wartości mimetycznych – czysto instrumentalnych oraz czysto deklamacyjnych.

Muzyka wg Platona miała nie tylko znaczenie w wychowaniu obywatela, ale również w utrzymaniu porządku prawnego w państwie. Uważał on, że właściwe kompozycje zawierają w sobie ład, będący odbiciem porządku prawnego. By tylko taka muzyka docierała do społeczeństwa postulował on powołanie w państwie osób odpowiedzialnych za weryfikację nowo powstających kompozycji.

Rola muzyki w społeczeństwie według Arystotelesa

Rozważania Platona o roli muzyki w społeczeństwie kontynuował Arystoteles. Podkreślał on, że celem uprawiania muzyki jest osiągnięcie katharsis, a przez to celu ostatecznego – szczęścia. Drogą do niego jest wypoczynek, który najlepiej, najbardziej szlachetnie, wypełnia muzyka. Najważniejszym celem muzyki wg Arystotelesa jest wychowanie, celowi temu podporządkowuje dobór instrumentów. Podobnie jak Platon odrzuca aulos, szczególnie z powodu jego właściwości brzmieniowych, oraz z braku możliwości operowania słowem podczas gry na nim – właściwość ta uniemożliwia wykonywanie na nim pieśni, służących wychowaniu. W przeciwieństwie do Platona odrzuca także kitarę, jako instrument zbyt trudny, graniem na nim powinni się zajmować zawodowi muzycy, nie zaś wolni ludzie, dla których dążenie do mistrzostwa w grze na instrumencie jest zajęciem niegodnym! Dodatkowo podkreśla, że tylko w młodym wieku wypada praktykować grę na instrumentach, w dojrzałym zaś należy ograniczyć się do rozkoszowania muzyką.

Arystoteles zauważa, że odpowiednia muzyka, utrzymana we właściwej tonacji, operująca odpowiednią rytmiką, wywołuje u człowieka odpowiednie stany etyczne. Podobnie jak Platon wskazuje on charakter poszczególnych modi: dorycki – męski, lidyjski – uspokajający. Odrzuca w procesie wychowania modus frygijski jako wzbudzający emocje i miksolidyjski jako wywołujący nastrój przygnębiający.

Teorię ethosu, rozwiniętą przez Arystotelesa, odrzucali epikurejczycy. Powróciła ona wraz z rozwojem filozofii platońskiej w I w., m. in. w pismach Ptolemeusza i Arystydesa Kwintyliana.

Funkcje muzyki w współczesnym społeczeństwie według Alana Parkhursta Merriama

Współcześnie muzyka także odgrywa bardzo istotną rolę, zarówno w życiu całego społeczeństwa, jak i jednostki. Współcześnie muzyka także odgrywa bardzo istotną rolę, zarówno w życiu całego społeczeństwa, jak i jednostki. Towarzyszy ona publicznym uroczystościom, zarówno świeckim jak, i religijnym, nadając im podniosły charakter. Wspólne wykonywanie muzyki przyczynia się także do budowania wspólnoty. Poza oficjalnymi obchodami świąt państwowych, czy kościelnych, muzyka rozbrzmiewa podczas licznych koncertów, festynów, zabaw plenerowych itd., pełniąc wówczas funkcję rozrywkową.

W życiu prywatnym obcujemy z muzyką na co dzień. Wpływa ona na nasz nastrój, pobudza lub uspokaja, motywuje do działania lub skłania do relaksu. Towarzyszy chwilom uroczystym w naszym życiu – ślub, pogrzeb, urodziny itp., a także jest obecna w dni powszednie, sprawiając nam przyjemność. Niestety, we współczesnym świecie muzyka stała się także towarem, który przynosi olbrzymie zyski. Bez naszej zgody jesteśmy nią wprost „bombardowani” ze wszystkich stron, w różnych miejscach. Wybrzmiewa nawet w windach, toaletach. O umiar w publicznym prezentowaniu muzyki apelował jeden z najwybitniejszych kompozytorów XX w. – Witold Lutosławski. Podkreślał on prawo każdego człowieka do spokoju i ciszy.

Żyjący w XX w. amerykański etnomuzykolog, Alan Parkhurst Merriam w swojej pracy The Anthropology of Music (1964 r.) wskazał na liczne funkcje muzyki, takie jak:

a. emocjonalna ekspresja,

b. estetyczna przyjemność,

c. funkcja rozrywkowa,

d. narzędzie komunikacyjne,

e. symboliczna reprezentacja,

f. wzbudzanie fizycznej reakcji organizmu na muzykę,

g. wzmacnianie zgodności z normami społecznymi,

h. utwierdzanie społecznych instytucji i rytuałów religijnych,

i. wzmaganie stabilności i kontynuacji kultury,

j. integracja społeczna.

Powyższa lista uświadamia, jak rozległe funkcje pełni muzyka i jak znaczącą rolę odgrywa w społeczeństwie. Ma m. in. zdolność symbolicznie reprezentować określone myśli i idee, utrwalać porządek społeczny poprzez przekazywane treści, integrować wspólnotę, komunikować. Funkcje muzyki dotyczą także jej oddziaływania na określoną jednostkę. Muzyka m. in. oddziałuje na ciało człowieka, przyczyniając się do zmniejszenia poczucia zmęczenia, ułatwienia koordynacji ruchów, czy regulacji pracy serca. Jej uprawianie jest sposobem wyrażenia emocji, a obcowanie z nią pozwala doznać przyjemności.

Alan Parkhurst Merriam, writeopinions.com, CC BY 3.0

Formy obecności muzyki w życiu ludzi na przestrzeni wieków

Ilustracja interaktywna przedstawia naczynie ceramiczne, na którym wymalowane są postaci greckie. Jedna z kobiet gra na auletce podczas sympozjonu. Mężczyźni leżą, są półnadzy. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W antycznej Grecji muzyka odgrywała ważną rolę podczas sympozjonów – popołudniowych przyjęć, podczas których domownicy wypoczywali wśród przyjaciół. Śpiewano wówczas różne pieśni, najczęściej z akompaniamentem liry, na której umiejętność gry była powszechna. W przyjęciach nie brały udziału kobiety z rodziny gospodarza oraz zaproszonych gości, pojawiały się natomiast auletki, akrobatki, służące, które umilały czas. Dominują kolory pomarańczowe i czarne.

Muzyka w służbie rozrywki. Auletka grająca podczas sympozjonu, meakultura.pl, CC BY 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia postaci, stojące i śpiewające w kościele. Ockeghem dyryguje chórem wykonującym „Glorię”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W średniowieczu i renesansie szczególną rolę odgrywała muzyka religijna, w szczególności liczne msze i motety. Kompozycje te towarzyszyły sprawowanym nabożeństwom, także okolicznościowym, związanym z zawarciem małżeństwa, czy pogrzebem. Znaczące kościoły szczyciły się znakomitymi zespołami, wykonującymi skomplikowane polifoniczne kompozycje. Wraz z nadejściem epoki baroku i zmianą stylu muzycznego, skład zespołów zostawał zwiększany o muzyków – instrumentalistów. Postacie ubrane sa w długie płaszcze. Niektóre postacie mają nakrycia głowy.

Muzyka kościelna. Ockeghem dyryguje chórem wykonującym „Glorię”, muzykotekaszkolna.pl, CC BY 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia scenę z opery, na której występują przebrane postaci. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W epoce baroku niezwykle ważną pozycję zyskał nowy gatunek – opera, stając się najbardziej pożądaną rozrywką muzyczną. Wenecja stała się pierwszym ośrodkiem, w którym zaczynały działalność teatry operowe oferujące możliwość zakupu biletu na przedstawienie. Opera w ten sposób przestała być jedynie rozrywką arystokracji. O jej popularności świadczy olbrzymi katalog kompozycji i różne typy opery. Osoby ubrane są w czerwone zielone i niebieskie stroje. Mają nakrycia głowy z piórami.

Opera, polskatimes.pl, CC BY 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia dzieło H. Siemiradzki – „Chopin gra dla Radziwiłłów w 1829 r.”. W dziele została zaprezentowana muzyka salonowa. Chopin gra na fortepianie, który stoi na środku pokoju. Po prawej i lewej stronie znajdują się kobiety i mężczyźni w strojach zgodnych z epoką. Na ścianach znajdują się portrety. Na kominku stoją wazony z kwiatami. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W XIX w. ważną rolę odgrywały koncerty organizowane w salonach arystokracji i bogatego mieszczaństwa. Gra na fortepianie stała się niezwykle popularna i była jednym z obowiązkowych elementów wykształcenia.

Muzyka salonowa. H. Siemiradzki – „Chopin gra dla Radziwiłłów w 1829 r.”, cennarium.com, CC BY 3.0

Ilustracja interaktywna przedstawia zdjęcie z koncertu. Pod sceną znajduje się tłum ludzi z uniesionymi rękoma do góry. Ze sceny bije mocne oświetlenie. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Współcześnie ważną rolę odgrywają koncerty organizowane dla dużej liczby słuchaczy, mające charakter imprez masowych. W ich trakcie muzyce towarzyszą pokazy taneczne i bogata oprawa wizualna. Największą popularnością cieszą się koncerty muzyki pop, organizowane nierzadko na wolnym powietrzu. Mniejszą frekwencję zapewniają koncerty wykonawców prezentujących bardziej wymagające w odbiorze gatunki muzyczne – m.in. jazz.

Koncert – impreza masowa, cdn.ug.edu.pl, CC BY 3.0

Polecenie 1

Spośród funkcji muzyki wskazanych przez Alana Parkhursta Merriama wybierz te, które w Twoim życiu odgrywają ważną rolę. Swój wybór uzasadnij na forum klasy. Po prezentacji poglądów każdego z uczniów ustalcie wspólnie, które funkcje muzyki są we współczesnym świecie najbardziej dostrzegalne.

Muzykoterapia

Już ludy pierwotne uznawały uzdrawiającą moc muzyki. Podczas rytuałów leczniczych śpiewano, tańczono i grano na instrumentach. Współcześnie tym zagadnieniem zajmuje się muzykoterapia. Jest to dziedzina traktująca muzykę i jej elementy jako narzędzie służące przywracaniu zdrowia i poprawie egzystencji osób z problemami natury emocjonalnej, fizycznej lub umysłowej. Wyróżnia się muzykoterapię aktywną, w której terapie polegają na czynnym uprawianiu muzyki – śpiewaniu, graniu na instrumentach, ruchu przy muzyce, oraz muzykoterapię receptywną, w której środkiem do poprawy zdrowia jest słuchanie muzyki pozwalające osiągnąć stan relaksu. W zależności od właściwości danej kompozycji wywołuje ona u słuchającego określone relacje, np. tonacja majorowa przywołuje nastrój radości, tonacja minorowa – nostalgii, smutku. Podobnie harmonia konsonansowa przyczynia się do uzyskania wewnętrznego spokoju, zaś dysonansowa pobudza do działania. Każdy element kompozycji, jak rytmika, rejestr dźwięków, tempo i inne, wpływają na stan jaki osiąga osoba ją wykonująca bądź słuchająca.

Można zatem wskazać następujące funkcje muzykoterapii:

- wydobywanie i aktywizacja ukrytych emocji,

- dostarczanie pozytywnych przeżyć i poprawa nastroju,

- wzbudzanie większego zainteresowania muzyką,

- przełamanie barier nieśmiałości, rozładowanie napięcia,

- stwarzanie okazji do zabawy.

Pierwszy w Polsce Zakład Muzykoterapii powstał w 1972 r. na Wydziale Kompozycji i Teorii Muzyki Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej we Wrocławiu (obecnie Akademia Muzyczna).

Instrumenty wykorzystywane w muzykoterapii, rodzicowo.pl, CC BY 3.0

Edukacja poprzez muzykę

Muzyka odgrywa także ważną rolę w procesie edukacji. W połowie XX w. Francuz Alfred Tomatis wykazał, że ucho jest organem, który oprócz funkcji słyszenia, jest w stanie doładować korę mózgową energią elektryczną. Odróżniał bierne słyszenie od aktywnego słuchania. Wykazał, że słuchanie odpowiedniej muzyki, w szczególności kompozycji Mozarta i chorału gregoriańskiego, przyczynia się m. in. do poprawy koncentracji uwagi, wzrostu kreatywności, poprawy zapamiętywania, ułatwienia nauki czytania i pisania, podwyższenia motywacji, opóźnienia objawów zmęczenia, harmonizowania napięcia mięśniowego oraz poprawę koordynacji ruchowej. Wpływ muzyki na zmiany zachodzące w mózgu jest szczególnie znaczący u dzieci, także tych nienarodzonych, stąd bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na dźwięki, którymi są otaczane.

Slajd 1 z 2

Alferd Tomatis, soundwellness.com, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Zadania

Ćwiczenie 1

Autorem koncepcji aktywnego słuchania, wpływającego na działanie kory mózgowej, był:

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Alfred Tomatis

- Alan Parkhurst Merriam

- Roman Ingarden

Ćwiczenie 2

"Popularny instrument w antycznej Grecji, odrzucony przez Platona, to: "

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- kithara

- aulos

- lira

Ćwiczenie 3

Zdaniem Alfreda Tomatisa najlepsze efekty przynosi słuchanie:

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- renesansowej polifonii wokalnej

- chorału gregoriańskiego

- muzyki Mozarta

Ćwiczenie 4

"Tonacje, które Platon zdecydowanie odrzucał, to: "

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- dorycka

- miksolidyjska

- jońska

Ćwiczenie 5

"Podczas zajęć pojawiło się wiele specjalistycznych zwrotów dotyczących muzyki. Sprawdź, ile z nich udało Ci się zapamiętać. Przeciągając podane elementy z prawej kolumny do lewej połącz w pary słowo z odpowiadającą mu definicją. "

teoria mimesis

teoria wyjaśniająca wpływ muzyki na stan człowiekaPołączony z: teoria mimesis

teoria ethosu

oczyszczenie umysłu, uwolnienie od cierpienia, złych emocjiPołączony z: teoria ethosu

katharsis

teoria naśladownictwa, która głosi, że wytwory ludzkie naśladują rzeczywistość stworzoną przez naturę lub człowiekaPołączony z: katharsis

Ćwiczenie 6

" Wybitny polski kompozytor XX w., apelujący o ograniczenie publicznego odtwarzania muzyki, to: "

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- W. Lutosławski

- K. Penderecki

- W. Kilar

Ćwiczenie 7

" Pierwszym ośrodkiem akademickim w Polsce, w którym w latach 70. ubiegłego wieku rozpoczął działalność Zakład Muzykoterapii, był: "

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Kraków

- Warszawa

- Wrocław

Słownik pojęć

Katharsis

Oczyszczenie umysłu, uwolnienie od cierpienia, złych emocji.

Teoria mimesis

Teoria naśladownictwa, która głosi, że wytwory ludzkie naśladują rzeczywistość stworzoną przez naturę lub człowieka.

Teoria ethosu

Teoria wyjaśniająca wpływ muzyki na stan człowieka.

Źródło:

- encyklopedia.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Slajd 1 z 2

Kitara, westislandmusiclessons.ca, CC BY 3.0

Przejdź do następnego slajdu

Table of Contents

O roli muzyki w społeczeństwie, czyli ponadczasowość Platona i Arystotelesa