Spis treści

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Zdjęcie przedstawia kartkę, po której ktoś pisze piórem wiecznym.

Poetyka reportażu na podstawie wybranych fragmentów

Źródło: licencja: CC 0 1.0.

Reportaż nazywany jest gatunkiem pogranicznym, umieszczanym na styku publicystyki i literatury. By wyraźnie odróżnić go od dziennikarskiej relacji czy tzw. reportażu doraźnego (np. interwencji), mówi się o reportażu literackim. To gatunek, który przełamuje ulotność codziennej prasy, nie stroni od uogólnień, szerszych ujęć i analiz. Z dziennikarstwem łączy go funkcja informacyjna i sprawozdawcza, stosunek do faktów, autentyzm, z literaturą zaś - sposób przedstawiania, kompozycja, język. Nie ma jednego katalogu środków wyrazu właściwego dla gatunku reportażu. Można wręcz powiedzieć, że jedynym ograniczeniem dla autora jest… on sam.

Twoje cele

- Omówisz cechy reportażu.

- Przeanalizujesz środki językowe używane w reportażu.

- Odróżnisz reportaż od tekstów fikcjonalnych.

Przeczytaj

Co to jest reportaż?

Joanna Bilska

Reporter i jego warsztat. Twórczość Ryszarda Kapuścińskiego w oczach autora oraz teoretyków i praktyków reportażu

Łacińskiego pochodzenia słowo reporto, znaczące „odnoszę”, „donoszę”, stanowi źródło pochodzenia nazwy „reportaż”. Jak pisze Wańkowicz: „Odnosić jakieś zdarzenie do świadomości ludzi, którzy tego zdarzenia nie widzieli”. Francuskie reportage przyjęło się w językach europejskich w II połowie XIX wieku, wraz z rozwojem prasy, i oznaczało dziennikarskie sprawozdanie z wydarzeń, których autor był świadkiem, zawierające jego stosunek do opisywanej rzeczywistości.

Jak podaje „Słownik gatunków literackich”, reportaż to „gatunek z pogranicza publicystyki, literatury faktu i literatury pięknej, wykształcony w 2. poł. XIX w., co wiązało się z dynamicznym rozwojem prasy w tym czasie, obejmujący utwory, które stanowią relację z określonych zdarzeń, a których naocznym świadkiem był sam autor”. Gatunek ten ma więc cechy zarówno publicystyki, jak i literatury. (…) publicystyczność reportażu manifestuje się najczęściej w tematyce lub / i w funkcji, którą ten gatunek publicystyczny spełnia, natomiast literackość w sferze stylu (formy).

(…)

W odróżnieniu (…) od typowego tekstu sprawozdawczego w reportażu przejawia się silnie indywidualność autora, będącego najczęściej bezpośrednim świadkiem lub uczestnikiem przedstawianych wydarzeń.

(…)

Jako gatunek pogranicza, rozpięty pomiędzy literaturą a dziennikarstwem, czerpie reportaż z jednego i z drugiego pełnymi garściami. Jego otwartość i pojemność od dawna fascynuje literaturoznawców. Eksponując dokument – cytat, fotografię, rysunek – usiłuje reporter wszelkimi dostępnymi mu środkami uprawdopodobnić opisywane fakty. Każda materia zwiększająca autentyczność jest dobra.

(…) autor reportażu opowiada ciekawe zdarzenia lub stany rzeczy i sposobem opowiadania musi przekonać czytelnika, że była to historia rzeczywiście warta opowiedzenia. Stąd reportaż uważa się za gatunek z pogranicza literatury lub wręcz literacki i tak ważną rolę odgrywają w nim: temat, konstrukcja, narracja (…). O literackości jednak nie decyduje (…) nieograniczony artyzm utworu, czyli podniesienie go do poziomu sztuki poprzez słownictwo i styl (…). Ważny jest natomiast dobór tematu i wzajemne powiązania faktów tak, by przede wszystkim komunikowały skutecznie, nie zaś przekonywały czy dostarczały rozrywki.

(…)

Pojęcie reportażu nie zostało do tej pory jednoznacznie określone. Jako cechy tego gatunku wymienia się zarówno cechy charakterystyczne dla fikcji (literackości), jak i prasowości (dokumentarności). (…)

Autorzy „Gatunków dziennikarskich…” do cech świadczących o literackości reportażu zaliczają m.in.: istnienie narratora – autora reportażu, dramaturgię i środki właściwe prozie artystycznej, indywidualizację języka bohaterów, plastyczność opisów, dążenie do puenty, selekcję faktów i dopuszczalność czystej fikcji.

Źródło: Joanna Bilska, Reporter i jego warsztat. Twórczość Ryszarda Kapuścińskiego w oczach autora oraz teoretyków i praktyków reportażu, Wrocław 2005.

Nie odcinajmy reportażu od literatury

Melchior Wańkowicz, mistrz wielu pokoleń reporterów, uważał, że reportaż i literatura są „gałęziami tego samego drzewa” (M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a, Kraków 1983, s. 58). Nie chodzi o to, by jedynie zestawić ze sobą i opisać fakty. Tym zajmuje się codzienna prasa. W reportażu forma jest równie ważna jak sama dokumentacja.

Melchior Wańkowicz

Źródło: domena publiczna.

Pod względem kompozycyjnym jest on często bliski noweli czy powieści. Znaleźć w nim można znane z literatury zabiegi i figury stylistyczne, jak metafory, rozbudowane porównania, powtórzenia, epitety, dialogi, monologi. Tekst reportażu może być, jak u Wańkowicza, stylizowany na gawędę, może przybrać formę dziennika czy pamiętnika.

Z drugiej strony reportaż może także cechować zwięzłość i jednowątkowość akcji, prostota, przejrzystość fabuły, oszczędność języka, lapidarność, tak widoczna np. u Hanny Krall czy Wojciecha Tochmana.

Wojciech Tochman

Mojżeszowy krzak

Siódma rano,

jasno,

ostatni dzień września,

piątek, główna szosa Białystok - Warszawa,

sznur samochodów z jednej strony,

sznur z drugiej,

ruch wstrzymany.

Źródło: Wojciech Tochman, Mojżeszowy krzak, [w:] Wściekły pies, Kraków 2007, s. 20.

Hanna Krall

Pola

Jest las: złotoczerwone jesienne brzozy.

Jest polana w lesie.

Jest stara, drewniana chata na polanie.

Są Plebanki.

Grażyna, wnuczka Poli, wysoka, z włosami rudoblond, z brązowymi oczami, nie zbliża się do studni, w której utopił się ojciec. Nie wchodzi do chaty, w której przesłuchiwano babkę. Trzyma na rękach syna. Musi chronić go przed duchami Plebanek.

Źródło: Hanna Krall, Pola, [w:] Tam już nie ma żadnej rzeki, Kraków 2001, s. 22.

W poszukiwaniu formy

Ze względu na temat można wyróżnić reportaż podróżniczy, wojenny, historyczny, społeczno-obyczajowy, psychologiczny, sądowy itd. W reportażu psychologicznym treść będzie się koncentrować wokół postaci, jej historii, reporter będzie operować techniką zbliżenia - istotny staje się szczegół. Z kolei reportaż podróżniczy czy społeczno-obyczajowy częściej będą cechować ujęcia panoramiczne - bohaterowie i zdarzenia przedstawiani są w szerszym kontekście.

Niekiedy jeden tekst zawiera różne formy wypowiedzi i różne strategie narracyjne. Reportaż Szachinszach Ryszarda Kapuścińskiego poświęcony rewolucji w Iranie jest właśnie takim kolażem.

Już na pierwszych stronach autor zdradza swój niepokój, bezradność (nie zna języka farsi), komentuje swoje emocje uprzedzając czytelnika o trudnościach, z jakimi musi się zmierzyć, wprowadza atmosferę zagrożenia.

Ryszard Kapuściński

Szachinszach

Mój hotel jest także zamknięty (o tej godzinie odgłosy strzałów mieszają się w całym mieście ze zgrzytem opuszczanych żaluzji i hałasem zatrzaskiwanych furtek i drzwi). Nikt nie przyjdzie, nic się nie zdarzy. Nie mam do kogo się odezwać, siedzę sam w pustym pokoju, przeglądam leżące na stole fotografie i zapiski, słucham nagranych na taśmy rozmów.

Źródło: Ryszard Kapuściński, Szachinszach, Warszawa 1999, s. 17.

Do narracji wplecione są także analizy 13 zdjęć, które Kapuściński traktuje jako pretekst do opowieści o Iranie, m. in. fotografii szacha Rezy Khana Pahlavi, założyciela dynastii, z synem.

Ryszard Kapuściński

Szachinszach

Wiele zrozumie ten, kto z uwagą spojrzy na fotografię ojca i syna z r. 1926. Na tym zdjęciu ojciec ma lat czterdzieści osiem, a syn - siedem. Kontrast między nimi jest pod każdym względem uderzający: potężna, rozrośnięta postać szacha-ojca, który stoi zachmurzony, apodyktyczny, podpierający się rękoma pod boki, a przy nim, sięgająca mu ledwie do pasa, wątła, drobna sylwetka chłopca, który jest blady, stremowany i posłusznie stoi na baczność.

Źródło: Ryszard Kapuściński, Szachinszach, Warszawa 1999, s. 25.

W reportażu znajdziemy także cytaty z książek, notatki własne oraz zapisy rozmów, w których autor oddaje głos innym postaciom w formie mowy niezależnej.

Ryszard Kapuściński

Szachinszach

Ryszard Kapuściński (1997)

Źródło: licencja: CC BY 2.5.

Tak, oczywiście może pan nagrywać. Teraz to już nie jest tematem zakazanym. Przedtem - tak. Czy pan wie, że przez dwadzieścia pięć lat nie wolno było publicznie wymówić jego nazwiska? Że słowo Mossadegh zostało wykreślone ze wszystkich książek? Ze wszystkich podręczników? I niech pan sobie wyobrazi, że teraz młodzi ludzie, którzy - sądziło się - nic o nim nie powinni wiedzieć, szli na śmierć niosąc jego portrety. Ma pan najlepszy dowód, co daje takie wykreślenie, całe to przerabianie historii.

Źródło: Ryszard Kapuściński, Szachinszach, Warszawa 1999, s. 42.

Ostatni rozdział wypełniają refleksje o charakterze uniwersalnym, filozoficznym.

Ryszard Kapuściński

Szachinszach

Każdą rewolucję poprzedza stan ogólnego wyczerpania i na tym tle - pobudzonej agresji. Władza nie znosi narodu, który ją irytuje, naród nie cierpi władzy, której nienawidzi. [...]To władza prowokuje rewolucję. Na pewno nie czyni tego świadomie. A jednak jej styl życia i sposób rządzenia stają się w końcu prowokacją.

Źródło: Ryszard Kapuściński, Szachinszach, Warszawa 1999, s. 126–127.

Obecność reportera

Autorzy reportaży stosują różne strategie narracyjne w swoich tekstach. O opisywanych przez siebie zdarzeniach wypowiadają się z pozycji:

- obserwatora (świadka wydarzeń),

- słuchacza,

- współuczestnika wydarzeń.

Reporter może również stać się rekonstruktorem zdarzeń, gdy te odnoszą się do przeszłości.

Słownik

kolaż

technika artystyczna polegająca na tworzeniu kompozycji z różnych materiałów i tworzyw; w literaturze to dzieło powstałe z połączenia elementów innych utworów lub elementów pochodzących z różnych stylów lub gatunków sztuki

farsi

język perski, urzędowy język Iranu

mowa niezależna

przytoczenie wypowiedzi bohatera utworu literackiego w sposób bezpośredni, w formie monologu lub dialogu

Prezentacja multimedialna

Polecenie 1

Zapoznaj się z prezentacją i na jej podstawie uzupełnij mapę myśli. Skup się na cechach różniących dziennikarza od reportera.

Mapa myśli. Lista elementów:

- Nazwa kategorii: cel, temat, styl

Elementy należące do kategorii cel, temat, styl
- Nazwa kategorii: dziennikarz

Elementy należące do kategorii dziennikarzKoniec elementów należących do kategorii dziennikarz

- Nazwa kategorii: reporter

Elementy należące do kategorii reporterKoniec elementów należących do kategorii reporter
Koniec elementów należących do kategorii cel, temat, styl

Polecenie 2

Zaproponuj cztery tytuły tematów dla dziennikarza oraz cztery dla reportera.

Uzupełnij

- W jakim celu powstają reportaże? W jaki sposób intencja reportera wpływa na charakter reportażu?

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

record_voice_overAlternatywna ścieżka   subtitlesNapisy    1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

- Jak reporterzy szukają tematów? Co może się stać tematem dla reportera?

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

record_voice_overAlternatywna ścieżka   subtitlesNapisy    1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

- Jaka jest różnica między pracą dziennikarza a pracą reportera?

- play_circle_outlineOdtwórz/Zatrzymaj

volume_upWycisz dźwięk

Głośność

record_voice_overAlternatywna ścieżka   subtitlesNapisy    1x Prędkość odtwarzania   fullscreenPełny ekran

- Czym różni się styl reportera i styl pisarza?

- Trwa wczytywanie danych...

- Czy reporter musi trzymać się prawdy?

- Trwa wczytywanie danych...

Sprawdź się

Pokaż ćwiczenia:

Ćwiczenie 1

Zaznacz te cechy reportażu, które odróżniają go od literatury pięknej.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- funkcja informacyjna

- fabularyzacja

- dialogi

- autentyzm

- szczegółowe opisy

- narracja pierwszoosobowa

- funkcja sprawozdawcza

Ćwiczenie 2

Zastanów się, jaki rodzaj narracji będzie odpowiedni dla poszczególnych strategii obecności reportera w tekście. Połącz w pary hasła z odpowiednim rodzajem narracji.

Współuczestnik wydarzeń

narracja w 2. osobie liczby pojedynczejPołączony z: Współuczestnik wydarzeń

Słuchacz

narracja trzecioosobowaPołączony z: Słuchacz

Rekonstruktor zdarzeń

narracja trzecioosobowaPołączony z: Rekonstruktor zdarzeń

Obserwator (świadek wydarzeń)

narracja pierwszoosobowaPołączony z: Obserwator (świadek wydarzeń)

Ćwiczenie 3

Zaznacz we fragmencie reportażu Jagielskiego te zdania bądź pojedyncze wyrazy, które mają za zadanie uwiarygodnienie tekstu.

zielony

Rosyjskie  wojska  bez  uprzedzenia  przekroczyły  stolicę  Czeczenii  i  powoli  suną  na  południe,  w  kierunku  gór,  zajmując  kolejne  stanice,  drogi,  mosty  i  wzgórza.  Mówił  o  tym  w  telewizji  sam  premier  Rosji  Władimir  Putin.  “To  oczywiste,  że  nasze  wojska  stoją  w  Czeczenii.  A  cóż  w  tym  dziwnego?  Są  przecież  u  siebie.  Nie  ma  znaczenia,  czy  nasi  żołnierze  są  dziś  kilometr  bliżej,  czy  dalej.  Czeczenia  jest  przecież  częścią  Rosji,  nie  dzielą  nas  żadne  granice,  które  by  trzeba  przekraczać”.

[...]  Wielka  wojna  nadciągała  jak  ciemna  burzowa  chmura,  a  ja  zdążyłem  jeszcze  przed  pierwszymi  kroplami.  Przekroczyłem  granicę,  zanim  wraz  z  wybuchem  wojny  została  zamknięta  na  głucho.

Znalazłem  się  w  dobrym  miejscu,  by  wszystkiemu  przyjrzeć  się  z  bliska.  Niemal  na  samej  scenie.  I  w  dobrym  czasie  -  tuż-tuż  przed  rozpoczęciem  dramatu.  Miałem  też  przewodnika,  tłumacza  i  opiekuna  -  Mansura  i  jego  drużynę.  Za  ustaloną  zawczasu  opłatę  podjęli  się  nie  tylko  strzec  mnie,  ale  i  wszędzie  i  do  każdego  doprowadzić,  wszystko  ułatwiać,  usuwać  przeszkody.

[...]  Zdawało  się,  że  nic  nie  jest  już  w  stanie  przeszkodzić,  bym  stał  się  naocznym  świadkiem  historii,  bym  sam  jej  doświadczał,  zamiast  poznawać  ją  jedynie  z  cudzych  relacji.  A  przez  to  moje  świadectwo  i  moja  opowieść  będą  prawdziwe.  Prawdziwsze.

O  to  przecież  szło.  Być  jak  najbliżej,  przekonać  się,  co  jest  za  zakrętem,  dotknąć  samemu,  sprawdzić,  jak  to  jest  naprawdę.

Nie  po  to,  żeby  coś  przeżyć,  z  czymś  się  zmierzyć,  ale  żeby  po  prostu  doświadczyć,  wczuć  się  w  rolę,  cudzą  rolę.  A  potem  zdać  z  tego  sprawę.  Jak  bowiem  ukazać  koszmar,  samemu  go  nie  przeżywając?  A  strach?  Triumf?  Jak  opisać  ślepy  zaułek,  jeśli  nie  oglądało  się  go  nawet  z  daleka?

(Wojciech  Jagielski,  Wieże  z  kamienia,  w:  100/XX  Antologia  polskiego  reportażu  XX  w.,  red.  M.  Szczygieł,  Wołowiec  2014,  t.  2,  s.  918)

Ćwiczenie 4

Przeanalizuj poniższy fragment reportażu Mariusza Szczygła pt. Pani Nieimitacja z tomu Gottland. Znajdź i nazwij użyte w nim figury stylistyczne. Wpisz je do tabeli.

Mariusz Szczygieł

Pani Nieimitacja

2004 Jesteśmy głośni, swobodnie ubrani. Przyjechaliśmy z Zachodu i przemierzamy ulice z wyraźnym nienasyceniem. Mamy już kubki do herbaty z Kafką. Mamy koszulki z Kafką. Mamy zapałki. Pod pachami niesiemy komiksy z jego życiem i streszczeniem wszystkich dzieł na stu siedemdziesięciu siedmiu stronach. Włóczymy się po dzielnicy żydowskiej, która głównie udaje samą siebie. Ponad sto lat temu wyburzono tu wszystkie domy, a dziury w ziemi oblano środkiem dezynfekującym. Żydów usunięto, zaś w to miejsce niemieccy i czescy mieszczanie postawili swoje okazałe kamienice. Teraz przystanęliśmy przed domem, w którym się urodził, choć to nie ten sam dom, tylko inny, który go udaje. [...] Teraz już mamy saszetki cukru z Kafką (!) i wreszcie możemy poczuć się zaspokojeni. Nawet gdyby wszystko okazało się imitacją. Najbardziej wyrafinowani z nas przyjeżdżają tu wiosną lub jesienią. Może czytali gdzieś, że “Praga mgły wymaga” i że wtedy jest szansa na połyskujące wilgocią ulice, przytłumione mgłą swiatło latarń i na taką tajemniczość, jakiej pożądamy, myśląc o Kafce w Pradze. Lato, słońce i upał odbierają temu miastu metafizykę. Nie mamy pojęcia, że pięć pięter nad nami wciąż żyje jego siostrzenica. Vĕra S., córka Ottli. Ma osiemdziesiąt cztery lata i nie jest imitacją.

Źródło: Mariusz Szczygieł, Pani Nieimitacja, [w:] Gottland, Wołowiec 2006, s. 99–100.

Fragment

Środek stylistyczny

Ćwiczenie 5

Ćwiczenie 6

Oceń i zaznacz, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.

Stwierdzenie

Prawda

Fałsz

Reportaż może traktować o odległej przeszłości.

Reporter nie może pisać w 1 os. l.poj.

Reportaż zawsze odnosi się do rzeczywistości aktualnej dla reportera.

Reportaż nie może być oparty na archiwaliach.

Reporter nie musi rozmawiać ze wszystkimi świadkami zdarzenia.

Reportaż może być skonstruowany w formie dialogu.

Wojciech Jagielski

Wieże z kamienia

Rosyjskie wojska bez uprzedzenia przekroczyły stolicę Czeczenii i  powoli suną na południe, w kierunku gór, zajmując kolejne stanice, drogi, mosty i wzgórza. Mówił o tym w telewizji sam premier Rosji Władimir Putin. “To oczywiste, że nasze wojska stoją w Czeczenii. A cóż w tym dziwnego? Są przecież u siebie. Nie ma znaczenia, czy nasi żołnierze są dziś kilometr bliżej, czy dalej. Czeczenia jest przecież częścią Rosji, nie dzielą nas żadne granice, które by trzeba przekraczać”.

[...] Wielka wojna nadciągała jak ciemna burzowa chmura, a ja zdążyłem jeszcze przed pierwszymi kroplami. Przekroczyłem granicę, zanim wraz z wybuchem wojny została zamknięta na głucho.

Znalazłem się w dobrym miejscu, by wszystkiemu przyjrzeć się z bliska. Niemal na samej scenie. I w dobrym czasie - tuż-tuż przed rozpoczęciem dramatu. Miałem też przewodnika, tłumacza i opiekuna - Mansura i jego drużynę. Za ustaloną zawczasu opłatę podjęli się nie tylko strzec mnie, ale i wszędzie i do każdego doprowadzić, wszystko ułatwiać, usuwać przeszkody.

[...] Zdawało się, że nic nie jest już w stanie przeszkodzić, bym stał się naocznym świadkiem historii, bym sam jej doświadczał, zamiast poznawać ją jedynie z cudzych relacji. A przez to moje świadectwo i moja opowieść będą prawdziwe. Prawdziwsze.

O to przecież szło. Być jak najbliżej, przekonać się, co jest za zakrętem, dotknąć samemu, sprawdzić, jak to jest naprawdę.

Nie po to, żeby coś przeżyć, z czymś się zmierzyć, ale żeby po prostu doświadczyć, wczuć się w rolę, cudzą rolę. A potem zdać z tego sprawę. Jak bowiem ukazać koszmar, samemu go nie przeżywając? A strach? Triumf? Jak opisać ślepy zaułek, jeśli nie oglądało się go nawet z daleka?

Źródło: Wojciech Jagielski, Wieże z kamienia, [w:] 100/XX Antologia polskiego reportażu XX w., t. 2, red. Mariusz Szczygieł, Wołowiec 2014, s. 918.

Ćwiczenie 7

Przeczytaj fragment reportażu Wojciecha Jagielskiego Wieże z kamienia i odpowiedz, co jest celem autora i jak stara się uwiarygodnić swoją narrację.

Uzupełnij

Ćwiczenie 8

Na podstawie fragmentu reportażu Jagielskiego odpowiedz, jakie zabiegi stylistyczne stosuje i jaką one pełnią funkcję w tekście.

Uzupełnij

Dla nauczyciela

Autor: Małgorzata Kosińska-Pułka

Przedmiot: język polski

Temat: Poetyka reportażu na podstawie wybranych fragmentów tekstów literackich.

Grupa docelowa: III etap edukacyjny, liceum, technikum, zakres podstawowy i rozszerzony

Podstawa programowa:

Zakres podstawowy

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I. Kształcenie literackie i kulturowe.

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:

1) przetwarza i hierarchizuje informacje z tekstów, np. publicystycznych, popularnonaukowych, naukowych;

2) analizuje strukturę tekstu: odczytuje jego sens, główną myśl, sposób prowadzenia wywodu oraz argumentację;

3) rozpoznaje specyfikę tekstów publicystycznych (artykuł, felieton, reportaż), retorycznych (przemówienie, laudacja, homilia), popularnonaukowych i naukowych (rozprawa); wśród tekstów prasowych rozróżnia wiadomość i komentarz; rozpoznaje środki językowe i ich funkcje zastosowane w tekstach; odczytuje informacje i przekazy jawne i ukryte; rozróżnia odpowiedzi właściwe i unikowe;

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

10) w interpretacji przedstawia propozycję odczytania tekstu, formułuje argumenty na podstawie tekstu oraz znanych kontekstów, w tym własnego doświadczenia, przeprowadza logiczny wywód służący uprawomocnieniu formułowanych sądów;

11) stosuje zasady poprawności językowej i stylistycznej w tworzeniu własnego tekstu; potrafi weryfikować własne decyzje poprawnościowe;

12) wykorzystuje wiedzę o języku w pracy redakcyjnej nad tekstem własnym, dokonuje korekty tekstu własnego, stosuje kryteria poprawności językowej.

IV. Samokształcenie.

1. rozwija umiejętność pracy samodzielnej między innymi przez przygotowanie różnorodnych form prezentacji własnego stanowiska;

9. wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

III. Tworzenie wypowiedzi.

2. Mówienie i pisanie. Uczeń: spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach: esej, interpretacja porównawcza, reportaż, felieton.

Kształtowane kompetencje kluczowe

- kompetencje w zakresie rozumienia i tworzenia informacji;

- kompetencje w zakresie wielojęzyczności;

- kompetencje cyfrowe;

- kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej;

- kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie umiejętności uczenia się.

Cele operacyjne. Uczeń

- poznaje różne definicje i rodzaje reportaży;

- analizuje środki językowe używane w reportażu;

- odróżnia reportaż od tekstów fikcyjnych;

- rozpoznaje cechy typowe dla gatunku reportażu w różnych jego realizacjach.

Strategie nauczania

- konstruktywizm.

Metody i techniki nauczania

- metoda poglądowa;

- rozmowa kontrolowana;

- metoda ćwiczeń przedmiotowych;

- praca z tekstem literackim (analiza i interpretacja).

Formy zajęć

- praca indywidualna;

- praca w grupach;

- praca całego zespołu klasowego;

- analizowanie utworów;

- dyskusja;

- samokształcenie.

Środki dydaktyczne

- komputery z głośnikami i dostępem do internetu, słuchawki;

- zasoby multimedialne zawarte w e-materiale;

- tablica interaktywna/tablica/ kartka papieru, pisak/kreda;

- karta pracy;

- fragmenty filmu;

- kartki z cytatami.

Przebieg zajęć

Faza wprowadzająca:

1. Uczniowie w ramach samokształcenia z wyprzedzeniem zapoznają się z umieszczonym w e-materiałach fragmentem filmu Jak napisać reportaż z wykładem Mariusza Szczygła o tym, jak zacząć pisać oraz jaki tytuł nadać opracowywanemu materiałowi. Po wysłuchaniu wykładu, podejmują próbę napisania mini-reportażu o wybranej sytuacji z codziennego życia w ich najbliższym otoczeniu.

2. Chętni uczniowie prezentują swoje teksty na forum klasy. Wszyscy uczestnicy zajęć wymieniają się uwagami. Oceniają wypowiedzi pod względem aktualności i uniwersalności problematyki i zgodności z wymogami formalnymi gatunku omówionymi w wykładzie przez Mariusza Szczygła.

3. Przedstawienie celu zajęć i podanie tematu.

Faza realizacyjna:

1. Uczniowie wykonują w grupach ćwiczenia analityczne. Nauczyciel dzieli klasę na zespoły, rozdaje kartki z cytatami tekstów i dołączonymi do nich pytaniami. Uczniowie zapoznają się z fragmentami reportaży, analizują je i ustalają odpowiedzi na pytania. Zapisują swoje spostrzeżenia. Po zakończeniu ćwiczenia wskazani uczniowie prezentują efekty pracy zespołu na forum klasy.

Nauczyciel korzysta z umieszczonych w e-materiałach fragmentów reportaży lub przygotowuje własne propozycje.

Grupa 1)

Uczniowie, analizując fragment umieszczonego w e-materiałach reportażu Wojciecha Jagielskiego Wieże z kamienia, odpowiadają na pytania o to, jaki cel przyświeca autorowi tekstu i w jaki sposób chce go osiągnąć. Jakimi zabiegami stylistycznymi posłużył się autor?

FRAGMENT DO ANALIZY

Wojciech Jagielski

Wieże z kamienia

Rosyjskie wojska bez uprzedzenia przekroczyły stolicę Czeczenii i  powoli suną na południe, w kierunku gór, zajmując kolejne stanice, drogi, mosty i wzgórza. Mówił o tym w telewizji sam premier Rosji Władimir Putin. „To oczywiste, że nasze wojska stoją w Czeczenii. A cóż w tym dziwnego? Są przecież u siebie. Nie ma znaczenia, czy nasi żołnierze są dziś kilometr bliżej, czy dalej. Czeczenia jest przecież częścią Rosji, nie dzielą nas żadne granice, które by trzeba przekraczać”. Wielka wojna nadciągała jak ciemna burzowa chmura, a ja zdążyłem jeszcze przed pierwszymi kroplami. Przekroczyłem granicę, zanim wraz z wybuchem wojny została zamknięta na głucho. Znalazłem się w dobrym miejscu, by wszystkiemu przyjrzeć się z bliska. Niemal na samej scenie. I w dobrym czasie - tuż-tuż przed rozpoczęciem dramatu. Miałem też przewodnika, tłumacza i opiekuna - Mansura i jego drużynę. Za ustaloną zawczasu opłatę podjęli się nie tylko strzec mnie, ale i wszędzie i do każdego doprowadzić, wszystko ułatwiać, usuwać przeszkody. […] Zdawało się, że nic nie jest już w stanie przeszkodzić, bym stał się naocznym świadkiem historii, bym sam jej doświadczał, zamiast poznawać ją jedynie z cudzych relacji. A przez to moje świadectwo i moja opowieść będą prawdziwe. Prawdziwsze. O to przecież szło. Być jak najbliżej, przekonać się, co jest za zakrętem, dotknąć samemu, sprawdzić, jak to jest naprawdę. Nie po to, żeby coś przeżyć, z czymś się zmierzyć, ale żeby po prostu doświadczyć, wczuć się w rolę, cudzą rolę. A potem zdać z tego sprawę. Jak bowiem ukazać koszmar, samemu go nie przeżywając? A strach? Triumf? Jak opisać ślepy zaułek, jeśli nie oglądało się go nawet z daleka?

Źródło: Wojciech Jagielski, Wieże z kamienia, [w:] 100/XX Antologia polskiego reportażu XX w., t. 2, red. Mariusz Szczygieł, Wołowiec 2014, s. 918.

Grupa 2)

Uczniowie, analizując fragment reportażu Mariusza Szczygła Pani Nieimitacja, odpowiadają na pytania o funkcje zastosowanych w tekście figur stylistycznych

FRAGMENT DO ANALIZY

Mariusz Szczygieł

Pani Nieimitacja

Jesteśmy głośni, swobodnie ubrani. Przyjechaliśmy z Zachodu i przemierzamy ulice z wyraźnym nienasyceniem.

Mamy już kubki do herbaty z Kafką.

Mamy koszulki z Kafką.

Mamy zapałki.

Pod pachami niesiemy komiksy z jego życiem i streszczeniem wszystkich dzieł na stu siedemdziesięciu siedmiu stronach. Włóczymy się po dzielnicy żydowskiej, która głównie udaje samą siebie.

Ponad sto lat temu wyburzono tu wszystkie domy, a dziury w ziemi oblano środkiem dezynfekującym. Żydów usunięto, zaś w to miejsce niemieccy i czescy mieszczanie postawili swoje okazałe kamienice. Teraz przystanęliśmy przed domem, w którym się urodził, choć to nie ten sam dom, tylko inny, który go udaje. [...]

Teraz już mamy saszetki cukru z Kafką (!) i wreszcie możemy poczuć się zaspokojeni. Nawet gdyby wszystko okazało się imitacją.

Najbardziej wyrafinowani z nas przyjeżdżają tu wiosną lub jesienią. Może czytali gdzieś, że „Praga mgły wymaga”  i że wtedy jest szansa na połyskujące wilgocią ulice, przytłumione mgłą światło latarń i na taką tajemniczość, jakiej pożądamy, myśląc o Kafce w Pradze. Lato, słońce i upał odbierają temu miastu metafizykę.

Nie mamy pojęcia, że pięć pięter nad nami wciąż żyje jego siostrzenica.

Vĕra S., córka Ottli.

Ma osiemdziesiąt cztery lata i nie jest imitacją.

Źródło: Mariusz Szczygieł, Pani Nieimitacja, [w:] Gottland, Wołowiec 2006, s. 99–100.

2. Wskazywani przez nauczyciela uczniowie odpowiadają na pytania, które losują (pula biletów, numery lub inna forma loterii):

- Co jest tematem reportażu?

- Kim jest bohater reportażu?

- Gdzie się znajduje bohater reportażu?

- Kiedy rozgrywa się akcja reportażu?

- Po co powstają reportaże?

3. Uczniowie zapoznają się z fragmentem wypowiedzi Pawła Urbaniaka Obok literatury. Omawiają związki reportażu z literaturą piękną. Samodzielnie wybierają fragmenty reportaży i na ich podstawie wymieniają cechy tekstu, uprawniające do uznania go za przykład dzieła z zakresu literatury pięknej. Swoje odpowiedzi uzasadniają.

Obok literatury

Język reportażu powinien zbliżać się do języka prozy artystycznej. Gatunek ten bardziej nawiązuje językowo i stylistycznie do najdoskonalszych wzorów pisarzy uprawiających prozę fikcjonalną niż do krótkiej informacji prasowej. Ta ostatnia bowiem (jako jednoznacznie przynależna dziennikarstwu) jest zwięzłym przekazem, sygnalizującym jedynie, że dane zdarzenie miało miejsce. O ile informacja prasowa ma charakter sprawozdawczy, o tyle w opowieści reportażowej dochodzi dodatkowo warstwa estetyczna, dzięki której możliwa staje się głębsza komunikacja między nadawcą a odbiorcą, komunikacja rodząca emocje. Ale reportaż jest gatunkiem czerpiącym z literatury także w tym sensie, że narzuca autorowi pewne obowiązki warsztatowe. Należy do nich konieczność szukania formy planowanego tekstu, która pozwoli jak najlepiej opowiedzieć o relacjonowanych zdarzeniach i ujawnić ich różne aspekty, nie tylko aktualne znaczenie. Dlatego też nie ma uniwersalnej formy, w którą można by ująć każdy ciąg dowolnych zdarzeń i nazwać tak powstały tekst reportażem.

Z powodu tych wymagań warsztatowych działalność reporterów możemy określić mianem artystycznej. Choć uprawiają twórczość niefikcjonalną i dokonują – niczym dziennikarze – przekładu wycinka rzeczywistości na wypowiedź słowną, to jednak cele stawiane przed nimi są znacznie bardziej ambitne niż te, których osiąganie jest zadaniem dziennikarzy informacyjnych. Ci ostatni mają bowiem informować, reporterzy natomiast powinni dodatkowo zmuszać do refleksji, grać na czytelniczych emocjach, bawić lub zaskakiwać formą, przekazywać głębszą prawdę niż tylko prawdę faktów. Podczas tworzenia swoich tekstów reporterzy realizują więc bardziej cele i zadania pisarza niż dziennikarza.

Źródło: Obok literatury, [w:] Paweł Urbaniak, Jak zostać pisarzem. Podręcznik dla przyszłych autorów, Wrocław 2019.

Faza podsumowująca:

1. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Uczniowie zapoznają się z fragmentem tekstu Urszuli Glensk Gromadzenie dokumentacji. Udzielają odpowiedzi na dołączone do niego pytania.

KARTA PRACY

Urszula Glensk

Po Kapuścińskim. Szkice o reportażu

Nawet jeśli obrazy codzienności układają się gładko, a rzeczywistość komponuje się jak opowieść najsprawniejszego fabulanta, to istnieje jeszcze inny problem do pokonania w pracy reportera – trudności dokumentacyjne lub wręcz niemożność odtworzenia sekwencji zdarzeń. To z kolei utrudnia interpretacje i zrozumienie kontekstu zdarzeń i faktycznego znaczenia. Takie problemy dotyczą przede wszystkim reportażu historycznego, szczególnie takiego, który powstaje na podstawie relacji świadków, a opowiadane przez nich wydarzenia są oddalone w czasie. Hanna Krall deklaruje, że nie uzupełnia brakujących scen. Potwierdzają tę strategię przez nią narracje w wielu miejscach rwące się i niedokończone, zawieszone i niedopowiedziane. Taki sposób pisania staje się zresztą charakterystyczny dla reportaży dotyczących Holokaustu. Rekonstrukcje Zagłady wymagają ścisłości. Ważniejsza jest w nich precyzja dokumentu niż iluzja opowieści. Każdy szczegół, który uda się ustalić, ma swoją wartość. Jest efektem żmudnej pracy reporterskiej. Wszelkie inkrustowanie tekstu fikcją przysłaniałoby znaczenie faktów. W tego rodzaju reportażach, lepiej jest jeśli domniemania interpretacyjne i spekulacje są wyraźnie sygnalizowane. […] Podszywanie się pod dokumentalizm wydaje się w tym przypadku niepotrzebne i niestosowne. […] Rekonstrukcja wydarzeń z przeszłości jest utrudniona także z powodu zacierania się pamięci świadków. Hannah Arendt, przysługując się procesowi Eichmanna, zauważyła, że gros świadków wraz z upływem lat traci umiejętność „odróżnienia wydarzeń, jakie miały miejsce w życiu opowiadającego więcej niż szesnaście, a niekiedy i dwadzieścia lat temu” – od rzeczy, które wyczytał, usłyszał lub wymyślił od tamtego momentu”, i konkludowała problemy obserwowanego w Jerozolimie procesu: „trudnościom tym nie sposób było zaradzić”Indeks górny 11. Nie wymaga uzasadnienia, dlaczego dokumentaliści ludobójstwa traktują fotografię szczególnie poważnie. Dotyczy to nie tylko reportaży o Szoah, ale także reakcji z innych katastrof humanitarnych. Przykładem mogą być książki Jeana Hatzfelda o Rwandzie, w których autor przedkłada dokumentalizm nad artystyczny efekt całości. Jego dokumenty zbudowane są przede wszystkim z monologów bohaterów. Wydaje się, że ich autentyzmowi można ufać. Rozmówcy Hatzfelda nie uwodzą językiem, nie tworzą rozbudowanych konstrukcji narracyjnych, bywają chaotyczni. Dbałość o precyzję przekazu powoduje niemal całkowitą rezygnację z gramatycznej konstrukcji oratio obliqua (mowy zależnej), często wykorzystywanej w sprawach reporterskich. Rzetelna rekonstrukcja jest nieodzowna w procesach świadomościowych i w tym sensie reportaże wojenne mają znaczenie pozaliterackie. Wbrew optymistycznym diagnozom artykułowanym po upadku komunizmu, współcześni korespondenci wojenni mieli aż nadto pracy. Wojna bałkańska, rwandyjska, czeczeńska i bliskowschodnia mnożyły potworności, które wciąż czekają na opisanie. […] Skala niektórych konfliktów powoduje, że reportażyści próbują się z nimi zmierzyć przez wiele lat. […] Zbrodnie należą do tego rodzaju nieszczęść, które długo będą przedmiotem zainteresowania pisarzy.

Źródło: Urszula Glensk, Po Kapuścińskim. Szkice o reportażu, Kraków 2012.

Zadanie 1.

Jakie zdaniem Urszuli Glensk są zakresy tematyczne autora reportaży? Odpowiedź uzasadnij.

Zadanie 2.

Wyjaśnij, na czym polega znaczenie pamięci, o której pisze Urszula Glensk.

Zadanie 3.

Na podstawie tekstu udziel odpowiedzi na pytania: w jakim celu Urszula Glensk wykorzystała przykład książek o Rwandzie i jak oceniła postępowanie ich autora?

2. Po zakończeniu ćwiczenia uczniowie charakteryzują w dyskusji postępowanie i postawę autorów reportaży. Zapisują wnioski

Zadanie domowe

Nauczyciel formułuje na podstawie e-materiałów polecenie pracy domowej do wyboru:

1. Zredaguj rejestr najważniejszych zasad pisania reportażu literackiego.

2. Zaplanuj pracę nad reportażem z targowiska. Wybierz miejsce, czas i bohatera. Zredaguj konspekt.

Materiały pomocnicze

Biblia dziennikarstwa, pod red. Andrzeja Skworza i Andrzeja Niziołka, Kraków 2010

Urszula Glensk, Po Kapuścińskim. Szkice o reportażu, Universitas, Kraków 2012

Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Reportaż, jak go napisać, Warszawa 2004

Jak zostać pisarzem. Podręcznik dla przyszłych autorów, pod red. Andrzeja Zawady, Wrocław 2019.

Antologia polskiego reportażu XX w., red. M. Szczygieł, Wołowiec 2014.

Wskazówki metodyczne do wykorzystania multimedium bazowego

Uczniowie mogą skorzystać z prezentacji w podsumowaniu lekcji.

1. H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, przeł. A. Szostkiewicz, Kraków 2004, s.289-290.↩

Table of Contents

Wprowadzenie

Przeczytaj

Prezentacja multimedialna

Sprawdź się

Dla nauczyciela

Indeks górny 11

↩