Spis treści

Regulacja nerwowo-hormonalna

Kiedy czytasz ten tekst, twoje oczy rejestrują słowa, którym mózg przypisuje określone znaczenia. W tym samym czasie serce kurczy się i rozluźnia, a klatka piersiowa unosi się i opada, wentylując płuca. Mięśnie grzbietu napinają się, aby utrzymać postawę ciała. Jednocześnie trwa mnóstwo innych świadomych i nieświadomych czynności życiowych, a wszystko to koordynowane jest przez miliardy neuronów i niewielkie ilości hormonów.

Obwodowy układ nerwowy zbudowany jest z nerwów i zwojów nerwowych, kieruje pracą całego organizmu.

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:

- Jak działają układy nerwowy i hormonalny?

- Jak zbudowany jest układ nerwowy i hormonalny?

- Jaką rolę w wydzielaniu hormonów pełni przysadka mózgowa?

Twoje cele

- Rozpoznasz elementy ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz określisz ich funkcje.

- Porównasz rolę współczulnego i przywspółczulnego układu nerwowego.

- Opiszesz łuk odruchowy i wymienisz rodzaje odruchów.

- Rozpoznasz elementy budowy oka oraz przedstawisz ich funkcje w powstawaniu obrazu.

- Rozpoznasz elementy budowy ucha oraz przedstawisz ich funkcje.

- Przedstawisz rolę zmysłu równowagi, smaku, węchu i dotyku. Wskażesz umiejscowienie receptorów właściwych tym zmysłom.

- Wymienisz gruczoły dokrewne. Wskażesz ich lokalizację i wymienisz hormony wydzielane przez nie oraz przedstawisz ich rolę.

- Wykażesz, ze współpraca układów nerwowego i hormonalnego warunkuje prawidłowe funkcjonowanie organizmu człowieka.

- Wyjaśnisz, dlaczego nie należy bez konsultacji z lekarzem przyjmować preparatów i leków hormonalnych.

1. Układ nerwowy

Układ nerwowy zbudowany jest z dwóch układów:

- ośrodkowego układu nerwowego (OUN),

- obwodowego układu nerwowego.

Ośrodkowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy odbiera, analizuje i przetwarza informacje pochodzące ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego, wysyła odpowiedzi do narządów wykonawczych. Składa się z:

- mózgowia (mózg, móżdżek, pień mózgu),

- rdzenia kręgowego.

Obwodowy układ nerwowy

Obwodowy układ nerwowy odbiera informacje, przesyła je do ośrodkowego układu nerwowego oraz przewodzi odpowiedzi na nie z mózgowia i rdzenia kręgowego do narządów wykonawczych. Budują go przede wszystkim:

- nerwy czaszkowe,

- nerwy rdzeniowe.

W obwodowym układzie nerwowym wyróżnia się układ somatyczny i układ autonomiczny.

Układ somatyczny odbiera bodźce ze środowiska zewnętrznego i kieruje pracą mięśni szkieletowych. Jest zależny od woli człowieka.

Układ autonomiczny odbiera bodźce pochodzące ze środowiska wewnętrznego i kontroluje pracę narządów wewnętrznych (np. mięśnia sercowego). Funkcjonuje niezależnie od woli człowieka. W układzie autonomicznym wyróżnia się część współczulną i część przywspółczulną.

Odruchy

Organizm wykazuje typowe, automatyczne reakcje – odruchy. Dzieli się je na odruchy bezwarunkowe i odruchy warunkowe.

Porównanie odruchów warunkowych i bezwarunkowych

Odruchy bezwarunkowe

Odruchy warunkowe

Wrodzone

Nabyte (wyuczone)

Wykonywane automatycznie

Można je kontrolować

Nie podlegają zmianom

Można je modyfikować

Nie zanikają

Nieutrwalone słabną lub zanikają

Więcej informacji na temat układu nerwowego znajdziesz w e-materiałach:

- Układ nerwowy;

- Czynności ośrodkowego układu nerwowego;

- Odruchy bezwarunkowe i warunkowe.

Zmysły

Bodźce płynące ze świata zewnętrznego są odbierane przez zmysły wzroku, słuchu, węchu, smaku, dotyku i równowagi. Pozyskane informacje trafiają do odpowiednich ośrodków w korze mózgowej, gdzie są analizowane i przetwarzane na wrażenia zmysłowe. Dzięki temu widzimy, słyszymy, rozpoznajemy zapachy i smaki, odczuwamy dotyk dłoni osoby, z którą się witamy, wiemy, w jakiej pozycji jest nasze ciało i czy trzymamy się prosto, siedząc na krześle.

Zmysły człowieka i ich lokalizacja

Zmysł

Bodziec

Lokalizacja

wzrok

światło (bodźce świetlne, optyczne)

komórki zmysłowe w siatkówce oka (pręciki i czopki)

słuch

fale dźwiękowe (bodźce akustyczne)

komórki zmysłowe w uchu wewnętrznym w ślimaku

równowaga

zmiana położenia ciała (bodźce mechaniczne)

komórki zmysłowe w uchu wewnętrznym (przedsionek, kanały półkoliste)

węch

substancje rozproszone w powietrzu (bodźce chemiczne)

komórki zmysłowe w jamie nosowej

smak

roztwory (bodźce chemiczne)

komórki zmysłowe w brodawkach smakowych głównie na języku

dotyk

ucisk (bodźce mechaniczne)

komórki zmysłowe oraz zakończenia nerwów w skórze i narządach wewnętrznych

Więcej informacji o narządach zmysłów znajdziesz w e-materiałach:

- Oko – narząd wzroku;

- Wady wzroku;

- Ucho – narząd słuchu i równowagi;

- Węch, smak, dotyk.

2. Układ hormonalny

Gruczoły dokrewne, nazywane także gruczołami hormonalnymi lub gruczołami wydzielania wewnętrznego, wydzielają hormony bezpośrednio do krwi. Gdy hormon znajdzie się w układzie krążenia, dociera do wszystkich komórek. Na jego obecność reagują tylko te komórki, które mają odpowiednie receptory. Nad właściwą ilością wytwarzanych hormonów czuwa gruczoł nadrzędny – przysadka mózgowa, która produkuje hormony kontrolujące i modyfikujące pracę pozostałych gruczołów dokrewnych.

Hormony za pośrednictwem krwi docierają do komórek receptorowych.

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Gruczoły dokrewne i działanie wytwarzanych przez nie hormonów

Gruczoł

Hormon

Działanie

przysadka mózgowa

hormon wzrostu

przyspieszanie wzrostu organizmu

hormony pobudzające inne gruczoły dokrewne

regulacja pracy innych gruczołów dokrewnych

tarczyca

tyroksyna

regulacja szybkości metabolizmu

trzustka

insulina i glukagon

regulacja stężenia cukru we krwi

nadnercze

adrenalina

pobudzanie organizmu do działania, np. w sytuacji zagrożenia życia

jajniki

żeńskie hormony płciowe, estrogeny

kontrolowanie rozwoju płciowego, wpływanie na rozwój cech żeńskich

progesteron

odpowiada za przygotowanie organizmu kobiety do ciąży

jądra

męskie hormony płciowe, testosteron

kontrolowanie rozwoju płciowego, wpływanie na rozwój cech męskich

Więcej informacji na ten temat znajdziesz w materiałach:

- Układ hormonalny;

- Jak działają hormony;

- Preparaty i leki hormonalne.

3. Współpraca układu nerwowego i hormonalnego

Organizm człowieka sprawnie funkcjonuje dzięki skoordynowanym działaniom wszystkich narządów. Czuwają nad tym 2 układy: nerwowy i hormonalny. Układ nerwowy odbiera bodźce, analizuje i szybko na nie reaguje. Doskonale sprawdza się w dynamicznie zmieniających się sytuacjach, np. w zagrożeniach. Regulacja hormonalna przebiega wolniej i trwa dłużej. Wykorzystywana jest przez organizm w długotrwałych procesach takich jak wzrost, regulacja przemiany materii, procesy związane z rozrodem.

Dla zainteresowanych

Elementem łączącym pracę układu nerwowego i hormonalnego jest podwzgórze – część mózgu, w której wydzielane są hormony stymulujące przysadkę mózgową do produkcji hormonów przysadkowych.

Zadania

Ćwiczenie 1

Zaznacz funkcje pnia mózgu.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Uczenie się, regulacja ciśnienia krwi

- Zapamiętywanie, odczuwanie emocji

- Utrzymywanie równowagi, koordynacja ruchów

- Kierowanie oddychaniem, pracą serca, trawieniem

Źródło: Alicja Kasińska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 2

Wskaż poprawne dokończenie zdania.

Komórki węchowe...

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- reagują na bodźce akustyczne.

- reagują na bodźce chemiczne.

- reagują na bodźce świetlne.

- reagują na bodźce mechaniczne.

Źródło: Aleksandra Zarzycka, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 3

Do jakiego rodzaju odruchów zaliczymy ruchy robaczkowe jelit? Wybierz poprawną odpowiedź i jej uzasadnienie.

Ruchy robaczkowe jelit należą do    , ponieważ    .

nie zależą od naszej woli     zależą od naszej woli     odruchów bezwarunkowych     odruchów warunkowych

Źródło: Alicja Kasińska, Aleksandra Zarzycka, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 4

Wskaż reakcje organizmu, które wywołuje przywspółczulny układ nerwowy.

Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.

- Zwolnienie pracy serca

- Podwyższenie napięcia mięśni szkieletowych

- Wzmożenie ruchów jelit

- Przyspieszenie akcji serca

- Rozszerzenie źrenic

Źródło: Alicja Kasińska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 5

Przeczytaj poniższy tekst i odpowiedz na pytanie.

Jest elementem ośrodkowego układu nerwowego, drugą co do wielkości częścią mózgowia. Ma pofałdowaną korę i składa się z dwóch półkul. Odpowiada za: napięcie mięśni szkieletowych, utrzymanie równowagi ciała i koordynację ruchów.

Która ze struktur układu nerwowego została opisana wyżej? Zaznacz właściwą odpowiedź.

Zaznacz prawidłową odpowiedź.

- Pień mózgu

- Móżdżek

- Mózg

- Nerwy rdzeniowe

Źródło: Aleksandra Zarzycka, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 6

Przeczytaj poniższy opis i wskaż nazwę gruczołu oraz hormonu, który odpowiada za niżej wymienione funkcje.

Gruczoł ten wydziela hormon, który przyspiesza przemianę materii, wzmaga spalanie tłuszczu w tkankach, podnosi temperaturę ciała. Jego zbyt wysokie stężenie, związane z nadczynnością, prowadzi do zaburzeń rytmu serca, nerwowości i zwiększonego apetytu.

Gruczoł:

Hormon:

trzustka     adrenalina     tyroksyna     nadnercze     tarczyca     jądro     testosteron     insulina

Źródło: Alicja Kasińska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 7

Zaznacz prawidłowe wyrażenia.

Insulina jest hormonem, który   obniża

obniża

podnosi

podnosi

stężenie cukru we krwi, ponieważ   magazynuje nadmiar glukozy w wątrobie

magazynuje nadmiar glukozy w wątrobie

przyspiesza transport glukozy do komórek

przyspiesza transport glukozy do komórek

.

Źródło: Alicja Kasińska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 8

Opisz, jakich informacji dostarcza zmysł dotyku.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 9

Każdemu z gruczołów dokrewnych przyporządkuj hormony, które wydziela.

Przysadka mózgowa

Jądra

Jajniki

Nadnercza

Tarczyca

Trzustka

Przenieś element.Insulina

Przenieś element.Adrenalina

Przenieś element.Testosteron

Przenieś element.Estrogeny

Przenieś element.Hormon wzrostu

Przenieś element.Glukagon

Przenieś element.Tyroksyna

Przenieś element.Progesteron

Źródło: Aleksandra Zarzycka, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 10

Połącz w pary hormon z pełnioną przez niego funkcją.

Insulina

odpowiada za wzrost i rozwój organizmu.Połączony z: Insulina

Tyroksyna

podwyższa poziom glukozy we krwi.Połączony z: Tyroksyna

Estrogen

odpowiada za mobilizację organizmu w sytuacji stresowej.Połączony z: Estrogen

Testosteron

obniża poziom glukozy we krwi.Połączony z: Testosteron

Hormon wzrostu

odpowiada za wytworzenie męskich cech płciowych.Połączony z: Hormon wzrostu

Progesteron

odpowiada za wytworzenie żeńskich cech płciowych.Połączony z: Progesteron

Glukagon

odpowiada za przygotowanie organizmu kobiety do ciąży.Połączony z: Glukagon

Adrenalina

kontroluje procesy przemiany materii oraz wzrost i rozwój organizmu.Połączony z: Adrenalina

Źródło: Aleksandra Zarzycka, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 11

Oceń, czy poniższe zdania dotyczące przysadki mózgowej są prawdziwe czy fałszywe.

Prawda

Fałsz

Wydziela hormony hamujące działanie innych gruczołów dokrewnych.

Ma wpływ na tempo metabolizmu.

Jest gruczołem wydzielania zewnętrznego.

Źródło: Alicja Kasińska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 12

Wymień elementy oka, które chronią je przed uszkodzeniami mechanicznymi.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 13

Podaj nazwy trzech hormonów, zgodnie z ich funkcjami, które wymieniono niżej:

1. Mobilizacja organizmu do działania w warunkach stresu.

2. Wytwarzanie plemników przez organizm mężczyzny.

3. Wykształcanie się piersi u dziewcząt.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 14

Wymień części mózgowia człowieka i opisz ich główne funkcje.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 15

Porównaj cechy odruchu bezwarunkowego i warunkowego.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 16

Większość narządów wewnętrznych jest unerwiona przez włókna układu autonomicznego (współczulnego i przywspółczulnego). Obie części tego układu działają jednocześnie, a harmonijna praca danego narządu jest efektem ich współdziałania. Zdarza się jednak, że aktywność jednego układu przeważa nad aktywnością drugiego.

Uzupełnij tabelę.

Cecha

Układ współczulny

Układ przywspółczulny

Źrenice

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Akcja serca

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Oskrzela

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Ciśnienie krwi

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Perystaltyka jelit

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Wydzielanie soku żołądkowego

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Przeciągnij w to miejsce odpowiednie treści

Zwęża źrenice     Powoduje obniżenie ciśnienia krwi     Rozszerza źrenice     Zwęża oskrzela     Hamuje wydzielanie soku żołądkowego     Rozszerza oskrzela     Przyspiesza akcję serca     Powoduje wzrost ciśnienia krwi     Nasila perystaltykę jelit     Pobudza wydzielanie soku żołądkowego     Hamuje perystaltykę jelit     Zwalnia akcję serca

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Określ, kiedy przeważa aktywność układu współczulnego, a kiedy bardziej aktywny jest układ przywspółczulny.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 17

Twój kolega chodził boso po dywanie, nadepnął na pinezkę i podskoczył. Wyjaśnij, co się wydarzyło w układzie nerwowym kolegi. Wykonaj w tym celu poniższe polecenia i przeanalizuj ilustrację.

Łuk odruchowy.

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

1. Wyjaśnij, jaki rodzaj odruchu miał miejsce w opisanej sytuacji.

2. Podaj nazwy neuronów oznaczonych X, Y, Z.

3. Wskaż, co jest receptorem, a co efektorem w tym odruchu.

4. Zakładając, że długość każdego z elementów X i Y wynosi ok. 1 m, a impulsy nerwowe biegną z szybkością 100 m na sekundę, oblicz, jak szybko nastąpiła reakcja na ukłucie pinezką.

5. Oceń biologiczne znaczenie tego odruchu.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 18

Ilustracje przedstawiają elementy budowy ucha i mózgowia człowieka.

Ucho i mózgowie.

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

1. Podaj nazwy elementów budowy ucha od a do h.

2. Podaj nazwę płata mózgu, który odbiera i interpretuje wrażenia słuchowe. Wskaż jego lokalizację, podając oznaczenie literowe A-F.

3. Wymień elementy budowy ucha i mózgowia współpracujące ze sobą w utrzymaniu równowagi. Podaj ich oznaczenia literowe.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 19

Przeanalizuj wykres i wykonaj zadania.

Poziom glukozy i insuliny w ciągu doby.

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

1. Odczytaj, w jakich godzinach nastąpił nagły wzrost stężenia glukozy we krwi. Jak często w ciągu doby zachodziło to zjawisko? Jak sądzisz, co mogło być jego przyczyną?

2. Opisz, jak zmienia się poziom stężenia insuliny w odniesieniu do stężenia glukozy.

3. Wyjaśnij, wykorzystując dane z wykresu, jaką rolę pełni insulina.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 20

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Ostatnie lata przyniosły kilka zaskakujących odkryć w dziedzinie odczuwania smaków. Okazało się, że oprócz podstawowych smaków (słodki, słony, gorzki, kwaśny), wyczuwamy także smak umami (mięsny) oraz smak jonów wapnia. Upadł także pogląd, jakoby za odbieranie poszczególnych smaków odpowiadały konkretne fragmenty powierzchni języka (tzw. mapa języka). Receptory smaku są rozmieszczone mniej więcej równomiernie, choć większość skupia się w przedniej części języka – część od strony gardła jest już znacznie mniej wrażliwa. Jedna substancja może oddziaływać na więcej niż jeden typ receptora. Dlatego nie każda sól jest słona – sól kuchenna (chlorek sodu) działa wyłącznie na receptory słonego smaku, a chlorek potasu odbierany jest zarówno przez receptory smaku słonego, jak i gorzkiego. Gorzki smak odczuwamy dzięki co najmniej 3 niezależnym typom receptorów. Co ciekawe, nawet do 30% osób jest szczególnie wyczulonych na gorzki smak, co odbiera im przyjemność ze spożywania niektórych pokarmów, np. grejpfrutów, brukselki czy gorzkiej czekolady.

Indeks górny Na podstawie: Jedynak P., Szymańska R., Życie ze smakiem, “Wiedza i Życie” 2014, nr 9, s. 76-77. Indeks górny koniecNa podstawie: Jedynak P., Szymańska R., Życie ze smakiem, “Wiedza i Życie” 2014, nr 9, s. 76-77.

1. Wymień nazwy smaków odczuwanych przez człowieka.

2. Porównaj, jak zmienił się obecny stan wiedzy o rozmieszczeniu receptorów smaku na języku w stosunku do tego sprzed kilkunastu lat.

3. Opisz, jak smakuje chlorek sodu, a jak chlorek potasu. Z czego wynikają różnice w smaku tych soli?

4. Wyjaśnij na podstawie tekstu, dlaczego niektóre osoby nie lubią czekolady.

5. Wyjaśnij, dlaczego większość receptorów smaku jest rozmieszczona na przedniej stronie języka.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 21

Zaplanuj doświadczenie, za pomocą którego wykażesz, że receptory wszystkich smaków są równomiernie rozmieszczone na przodzie języka. Opisz sposób przeprowadzenia badania wrażliwości na smaki, próbę badawczą i próbę kontrolną. Skonsultuj plan swojego doświadczenia z nauczycielem. Nie przeprowadzaj doświadczenia przed uzyskaniem akceptacji nauczyciela.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 22

Wyjaśnij, dlaczego nie należy bez konsultacji z lekarzem przyjmować tabletek antykoncepcyjnych.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 23

Spróbuj odczytać napis.

Napis.

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.

Czy udało ci się odczytać go bez problemu? Spróbuj wytłumaczyć wynik ćwiczenia.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 24

W rogówce oka nie ma naczyń krwionośnych. Składniki odżywcze otrzymuje ona z płynu w przedniej części oka. Wyjaśnij, dlaczego przeszczepy rogówki są skuteczne aż w 80% przypadków.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 25

Panuje opinia, że kobiety słyszą wyższe dźwięki niż mężczyźni. Zaplanuj obserwację, która pozwoli sprawdzić tę hipotezę.

Uzupełnij

Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Projekt badawczy

Obserwacja 1

Problem badawczy: Jaki obraz powstaje na siatkówce oka?

Hipoteza 1

Hipoteza 2

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Co będzie potrzebne

- camera obscura

Instrukcja

1. Pomaluj wnętrze pudełka po butach czarną farbą.

2. Wytnij w pudełku jedną z krótkich ścianek.

3. Wyciętą ściankę zaklej przezroczystym papierem.

4. Pośrodku ścianki położonej naprzeciw tej zaklejonej papierem zrób igłą niewielki otworek (0,3-1 mm).

5. Skieruj kamerę otworkiem w stronę światła, np. okna.

6. Ustaw się po drugiej stronie pudełka, nakryj głowę wraz z pudełkiem kocem, uważając, by nie zasłonić otworu skierowanego na okno.

7. Obserwuj obraz powstały na ściance z kalką.

8. W karcie zapisz swoje refleksje. Odpowiedz na pytania:

- Czego modelem jest camera obscura?

- Czego odpowiednikami są otwór w pudełku i ścianka wyłożona kalką?

- Dlaczego należało pomalować wnętrze pudełka czarną farbą?

- Jakie są cechy obserwowanego obrazu w camera obscura?

- Dlaczego obrazy otoczenia różnią się od tych obserwowanych przez camera obscura?

Załącznik do pobrania.

Źródło: Alicja Kasińska, licencja: CC BY-SA 3.0.

Plik o rozmiarze 142.99 KB w języku polskim

Notatnik

Uzupełnij

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.